غلام مصطفيٰ جمالي
دنيا هن وقت هڪ اهڙي تاريخي موڙ تي بيٺي آهي جتي فيصلا رڳو حڪمران نٿا ڪن، پر انهن فيصلن جا اثر نسلن تائين پکڙجن ٿا۔ فضا ۾ بيچيني آهي، سياسي بيانن ۾ گرمي آهي ۽ طاقت جي راند پنهنجي انتها ڏانهن وڌندي نظر اچي رهي آهي۔ ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ ڇڪتاڻ هاڻي رڳو سفارتي اختلاف نه رهي آهي، پر اها هڪ اهڙي ڪهاڻي بڻجي چڪي آهي جنهن ۾ جنگ، امن، مفاد ۽ بقا جا سوال گڏجي ويا آهن۔ ڊونلڊ ٽرمپ جي ڊيڊ لائين هن ڪهاڻي کي هڪ نئين باب ڏانهن ڌڪي ڇڏيو آهي—اهڙو باب جيڪو يا ته تباهي کڻي اچي سگهي ٿو يا وري نئين اميدن جو در کولي سگهي ٿو۔
تاريخ جي ورقن کي جيڪڏهن کولجي ته معلوم ٿيندو ته آمريڪا ۽ ايران جو تعلق ڪڏهن به سادو نه رهيو آهي۔ ايران انقلاب کان پوءِ جيڪو فاصلو پيدا ٿيو، اهو وقت سان گڏ گهٽجڻ بدران وڌيڪ وڌندو ويو۔ اعتماد جي کوٽ، مفادن جي ٽڪراءُ ۽ علائقائي بالادستي جي خواهش ٻنهي ملڪن کي هڪ ٻئي جي سامهون بيهاري ڇڏيو۔ آمريڪا لاءِ ايران هڪ اهڙي طاقت آهي جيڪا ان جي حڪمت عملي لاءِ خطرو بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ته ايران لاءِ آمريڪا هڪ اهڙو ڪردار آهي جيڪو هميشه ان جي اندروني ۽ خارجي پاليسين تي اثرانداز ٿيڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي۔
ڊيڊ لائين، جيڪا بظاهر هڪ سادي سياسي اصطلاح لڳي ٿي، حقيقت ۾ هڪ نفسياتي دٻاءُ جو اوزار آهي۔ ان جو مقصد صرف وقت مقرر ڪرڻ ناهي، پر مخالف ڌر کي اهو احساس ڏيارڻ آهي ته هاڻي فيصلي جو وقت اچي چڪو آهي۔ پر سوال اهو آهي ته ڇا هر ڊيڊ لائين فيصلي تي ختم ٿيندي آهي؟ تاريخ ٻڌائي ٿي ته گهڻيون ڊيڊ لائينون نون تڪرارن کي جنم ڏين ٿيون، ۽ ڪڏهن ڪڏهن اهي جنگن جي شروعات جو سبب به بڻجن ٿيون۔
جيڪڏهن هن موجوده صورتحال کي گهري نظر سان ڏٺو وڃي ته ڪيترائي ممڪن رستا سامهون اچن ٿا، ۽ هر رستو پنهنجي اندر الڳ ڪهاڻي ۽ الڳ نتيجا لڪائي ويٺو آهي۔
پهريون رستو محدود فوجي ڪارروائي جو آهي۔ اها اهڙي حڪمت عملي آهي جيڪا مڪمل جنگ کان بچڻ جي ڪوشش ڪندي به طاقت جو مظاهرو ڪري ٿي۔ آمريڪا ماضي ۾ به اهڙي حڪمت عملي اختيار ڪري چڪو آهي، جيئن قاسم سليماني جو قتل ۾ ڏٺو ويو۔ پر هن ڀيري حالتون مختلف آهن۔ ايران صرف هڪ ملڪ ناهي، پر هڪ نظريو آهي، هڪ اثر آهي جيڪو سرحدن کان ٻاهر به موجود آهي۔ جيڪڏهن ڪنهن به قسم جي ڪارروائي ڪئي وئي ته ان جو ردعمل رڳو هڪ هنڌ تائين محدود نه رهندو۔
ٻيو رستو پراڪسي جنگ جو آهي—اهڙي جنگ جيڪا نظر نٿي اچي پر هر هنڌ محسوس ٿئي ٿي۔ عراق جي گهٽين کان وٺي شام جي ميدانن تائين، يمن جي جبلن کان لبنان جي سياسي فضا تائين، ايران جو اثر هڪ اهڙي حقيقت آهي جنهن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي۔ جيڪڏهن ڊيڊ لائين کان پوءِ ڇڪتاڻ وڌي ٿي ته اهي سڀ علائقا هڪ نئين باهه ۾ سڙي سگهن ٿا۔
ٽيون رستو اقتصادي جنگ جو آهي، جيڪو شايد گوليون نه هلائي، پر ماڻهن جي زندگين تي گهرو اثر ڇڏي ٿو۔ پابنديون، واپار جون رڪاوٽون، ڪرنسي جي قدر ۾ گهٽتائي—اهي سڀ اهڙا هٿيار آهن جيڪي خاموشي سان تباهي آڻين ٿا۔ خاص طور تي آبنائي هرمز جي اهميت کي نظر ۾ رکندي، جيڪڏهن هتي ڪا به رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي ته ان جا اثر صرف تيل جي قيمتن تائين محدود نه رهندا، پر عالمي معيشت جي ڍانچي کي لوڏي ڇڏيندا۔
چوٿون رستو کليل جنگ جو آهي—اهڙو رستو جنهن کان هر ڪو ڊڄي ٿو، پر جنهن جو امڪان هميشه موجود رهي ٿو۔ جيڪڏهن حالتون ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي وڃن ٿيون ته اسرائيل، سعودي عرب ۽ ٻيا ڪيترائي ملڪ هن تڪرار جو حصو بڻجي سگهن ٿا۔ پوءِ اها جنگ رڳو ٻن ملڪن جي وچ ۾ نه رهندي، پر هڪ وڏي علائقائي باهه ۾ تبديل ٿي ويندي۔
پر انهن سڀني امڪانن جي وچ ۾ هڪ ٻيو رستو به آهي—۽ اهو آهي سفارتڪاري جو رستو۔ اهو رستو سست ضرور آهي، پر پائيدار آهي۔ اقوام متحده ۽ ٻيا عالمي ادارا جيڪڏهن فعال ڪردار ادا ڪن ته هڪ اهڙو حل ڳولي سگهجي ٿو جيڪو سڀني ڌرين لاءِ قابل قبول هجي۔ ماضي ۾ ايران نيوڪليئر ڊيل اهو ثابت ڪيو آهي ته ڳالهين ذريعي به وڏا بحران حل ٿي سگهن ٿا۔
هتي هڪ اهم سوال اهو به آهي ته عالمي طاقتون ڇا ڪنديون؟ چين ۽ روس جو ڪردار انتهائي اهم ٿي سگهي ٿو۔ اهي ملڪ نه رڳو سياسي طور اثرانداز ٿي سگهن ٿا، پر معاشي ۽ سفارتي طور به تڪرار کي گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهن ٿا۔
پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ به هي صورتحال هڪ وڏو امتحان آهي۔ جغرافيائي قربت، اقتصادي وابستگي ۽ علائقائي سياست—اهي سڀ عنصر پاڪستان کي هن تڪرار سان سڌي طرح ڳنڍين ٿا۔ جيڪڏهن جنگ وڌي ٿي ته ان جا اثر پاڪستان جي معيشت، سيڪيورٽي ۽ سفارتڪاري تي پوندا۔
اندروني سياست جو ڪردار به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي۔ آمريڪا ۾ عوام جنگ کان ٿڪجي چڪو آهي، جڏهن ته ايران ۾ به معاشي حالتون ماڻهن کي متاثر ڪري رهيون آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ حڪومتون پنهنجي عوامي دٻاءُ کي نظر ۾ رکندي فيصلا ڪن ٿيون، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن غير متوقع به ٿي سگهن ٿا۔
ميڊيا پڻ هن سڄي ڪهاڻي جو اهم ڪردار آهي۔ اهو رڳو خبرون نه ٿو ڏئي، پر راءِ به ٺاهي ٿو، سوچن کي به متاثر ڪري ٿو۔ جڏهن ميڊيا جنگ جي فضا پيدا ڪري ٿو ته عوامي جذبات به ساڳي رخ اختيار ڪن ٿا، ۽ جڏهن امن جي ڳالهه ڪري ٿو ته اميد پيدا ٿئي ٿي۔
هاڻي جڏهن ڊيڊ لائين ويجهو اچي رهي آهي يا شايد ختم به ٿي چڪي آهي، ته اصل سوال اڃا به ساڳيو آهي: اڳتي ڇا؟ ڇا دنيا هڪ نئين جنگ ڏانهن وڌي رهي آهي يا وري ڪو اهڙو معجزو ٿيندو جيڪو حالتن کي بدلائي ڇڏيندو؟
حقيقت اها آهي ته ڊيڊ لائينون ڪڏهن به آخري لفظ ناهن هونديون، پر اهي هڪ شروعات ضرور هونديون آهن—ڪڏهن جنگ جي، ڪڏهن ڳالهين جي، ۽ ڪڏهن نئين حڪمت عملي جي۔ سڀ ڪجهه ان تي دارومدار رکي ٿو ته فيصلا ڪندڙ ڪهڙو رستو چونڊين ٿا۔
جيڪڏهن عقل، صبر ۽ حڪمت عملي سان ڪم ورتو ويو ته هڪ اهڙي حل تائين پهچي سگهجي ٿو جيڪو نه رڳو هن تڪرار کي ختم ڪري، پر مستقبل ۾ اهڙين حالتن کان به بچائي سگهي۔ پر جيڪڏهن جذبات، غرور ۽ طاقت جي نمائش کي ترجيح ڏني وئي ته پوءِ نتيجا انتهائي خطرناڪ ٿي سگهن ٿا۔
دنيا کي هن وقت هڪ اهڙي قيادت جي ضرورت آهي جيڪا رڳو طاقتور نه هجي، پر دانشمند به هجي؛ جيڪا رڳو فيصلا نه ڪري، پر انهن جي نتيجن کي به سمجهي؛ جيڪا رڳو پنهنجي ملڪ لاءِ نه، پر پوري انسانيت لاءِ سوچي۔
آخرڪار، هي تڪرار رڳو ايران ۽ آمريڪا جو ناهي، پر اهو هر ان ماڻهو جو مسئلو آهي جيڪو امن سان جيئڻ چاهي ٿو۔ هر اها ماءُ جيڪا پنهنجي ٻار جي مستقبل لاءِ فڪر مند آهي، هر اهو مزدور جيڪو روزي ڪمائڻ لاءِ امن جو محتاج آهي، هر اهو ملڪ جيڪو ترقي چاهي ٿو—سڀ هن ڪهاڻي جو حصو آهن۔
ايندڙ ڏينهن شايد فيصلا ڪن ته تاريخ ڪهڙي رخ تي لکي ويندي۔ ڇا اهو باب جنگ، تباهي ۽ بربادي جو هوندو، يا وري امن، سمجهوتي ۽ نئين شروعات جو؟ اهو فيصلو اڃا به انساني هٿن ۾ آهي۔
۽ شايد اڃا وقت آهي—سوچڻ جو، سمجهڻ جو، ۽ صحيح رستو چونڊڻ جو۔
