ڪراچي(ويب ڊيسڪ)قطر، ترڪي ۽ مصر مان آيل ٽياڪڙن ايران ۽ آمريڪا آڏو اهم اصولن تي ٻڌل هڪ فريم ورڪ پيش ڪيو آهي، جنهن تي هن هفتي جمعي ڏينهن ٿيندڙ ڳالهين ۾ بحث ڪيو ويندو۔ ڳالهين کان واقف ٻن ذريعن الجزيره کي ٻڌايو آهي ته هن فريم ورڪ ۾ ايران پاران يورينيم جي افزودگي کي نمايان حد تائين گهٽائڻ جو واعدو پڻ شامل آهي۔
ذريعن موجب، تجويز ڪيل فريم ورڪ جي اهم نڪتن ۾ بيلسٽڪ ميزائلن جي استعمال تي پابنديون ۽ علائقي ۾ ايران جي اتحادي گروهن کي هٿيار فراهم ڪرڻ تي پابنديون شامل آهن۔ انهن ذريعن ۾ هڪ سينيئر سفارتڪار به شامل آهي، جنهن ڳالهين جي حساس نوعيت سبب نالو ظاهر نه ڪرڻ جي درخواست ڪئي آهي۔
هڪ ايراني ذريعي الڳ طور الجزيره کي ٻڌايو آهي ته اهي ڳالهيون، جن ۾ آمريڪي خاص نمائندو اسٽيو وٽڪوف ۽ ايراني پرڏيهي وزير عباس عراقچي جي شرڪت متوقع آهي، ترڪي بدران عمان ۾ ٿينديون.
سفارتڪاري لاءِ هي محدود موقعو اهڙي وقت سامهون آيو آهي، جڏهن علائقو ايران تي ممڪنه آمريڪي حملي جي انديشي هيٺ آهي۔ صدر ڊونلڊ ٽرمپ گذريل مهيني ايران ۾ مظاهرين خلاف سخت ڪارروائي کان پوءِ عربي سمنڊ ۾ فوجي قوت گڏ ڪرڻ جا حڪم ڏنا هئا۔
تجويزن ۾ ڇا شامل آهي؟
تجويز ڪيل معاهدي جي فريم ورڪ تحت، ايران ٽي سالن تائين يورينيم جي افزودگي بلڪل صفر تي آڻڻ جو واعدو ڪندو۔ ان کان پوءِ، ايران يورينيم جي افزودگي کي 1.5 سيڪڙو کان گهٽ سطح تائين محدود ڪرڻ تي راضي ٿيندو۔
ايران وٽ موجود انتهائي افزودگي ٿيل يورينيم جو ذخيرو ـ جنهن ۾ لڳ ڀڳ 440 ڪلوگرام (970 پائونڊ) اهڙو مواد شامل آهي، جيڪو 60 سيڪڙو تائين افزودگي ٿيل آهي ـ ڪنهن ٽئين ملڪ ڏانهن منتقل ڪيو ويندو۔
هي تجويز رڳو ايران جي ايٽمي پروگرام تائين محدود ناهي۔ ٽياڪڙن اها به صلاح ڏني آهي ته ايران علائقي ۾ پنهنجي غير رياستي اتحادي گروهن ڏانهن هٿيار ۽ ٽيڪنالاجي منتقل نه ڪرڻ تي به راضي ٿئي۔
هن فريم ورڪ تحت، تهران اهو به واعدو ڪندو ته هو بيلسٽڪ ميزائلن جو پهريون استعمال شروع نه ڪندو۔ بهرحال، هي ڳالهه آمريڪا جي ان مطالبي کان گهٽ آهي، جنهن تحت ايران کان بيلسٽڪ ميزائلن جي تعداد ۽ حد تائين گهٽتائي جو مطالبو ڪيو ويو آهي۔
ٽنهي ٽياڪڙن پاران تهران ۽ واشنگٽن وچ ۾ هڪ “غير جارحيت معاهدو” پڻ تجويز ڪيو ويو آهي، هڪ ذريعي ٻڌايو۔
هن وقت تائين اهو معلوم ناهي ٿي سگهيو ته واشنگٽن يا تهران هن تجويز ڪيل فريم ورڪ تي ڪهڙو ردعمل ظاهر ڪيو آهي۔
آمريڪا واضح ڪيو آهي ته ڪنهن به معاهدي ۾ ايران جي ايٽمي پروگرام، ميزائلن ۽ علائقي ۾ موجود اتحادي گروهن بابت ضابطا لازمي شامل هجن۔
ماضي ۾ ايران ايٽمي ترقي بابت سمجهوتي لاءِ تيار رهيو آهي، جيئن 2015ع ۾، جڏهن هن گڏيل جامع ايڪشن پلان (JCPOA) تي صحيحون ڪيون هيون۔ اهو معاهدو آمريڪا سميت ٻين ملڪن سان ڪيو ويو هو، جنهن تحت ايٽمي افزودگي محدود ڪرڻ جي بدلي ۾ پابنديون هٽايون ويون۔ پر ٽي سال پوءِ صدر ٽرمپ آمريڪا کي ان معاهدي مان ڪڍي ڇڏيو۔
تنهن هوندي به، تهران هن وقت تائين علائقي ۾ غير رياستي اتحادي گروهن جي حمايت گهٽائڻ ۽ بيلسٽڪ ميزائلن تي پابندين بابت ڳالهائڻ کان انڪار ڪندو رهيو آهي۔
اربع ڏينهن تائين، ايران پنهنجي ان موقف تي قائم رهيو ته هو “صرف” ايٽمي پروگرام ۽ پابندين جي خاتمي تي ڳالهائيندو، نيم سرڪاري تسنيم نيوز ايجنسي رپورٽ ڪيو آهي۔
سخت لهجو
ٽياڪڙن جو فريم ورڪ آمريڪا ۽ ايران کي ان وقت پيش ڪيو ويو، جڏهن اسٽيو وٽڪوف اسرائيل جي دوري دوران اڱاري ڏينهن وزيراعظم بينجمن نيتن ياهو ۽ سندس خفيه ادارن جي سربراهن سان ملاقات ڪئي۔
آمريڪا مضبوط دٻاءَ واري حيثيت سان ڳالهين ۾ داخل ٿي رهيو آهي، ڇاڪاڻ ته ايران هن وقت اندروني ۽ ٻاهرين بي مثال دٻاءَ کي منهن ڏئي رهيو آهي۔
آمريڪي جهاز بردار ٻيڙو، جنگي جهاز ۽ بحري ڊسٽرائر هاڻي عرب سمنڊ ۾ مقرر آهن، جيڪي تهران لاءِ هڪ حقيقي فوجي خطرو ظاهر ڪن ٿا۔
ان دوران، ايران ڊسمبر ۽ جنوري دوران سڄي ملڪ ۾ ٿيندڙ احتجاجن سبب ڇرڪجي ويو هو، جيڪي ڏهاڪن ۾ ڏٺل سڀ کان وڌيڪ وحشي تشدد تي ختم ٿيا۔
تنهن هوندي به، سپريم ليڊر علي خامنه اي سخت ۽ بي لچڪ لهجو برقرار رکيو آهي، ۽ مبصرن کي شڪ آهي ته ڇا هو واشنگٽن بابت تهران ۾ موجود گهري بي اعتمادي جي ڪري اهم معاملن تي سمجهوتو ڪرڻ لاءِ تيار ٿيندو يا نه۔
سفارتڪاري جي بحالي
هي پهريون دفعو ناهي جو ايران ۽ آمريڪا وچ ۾ سفارتڪاري بحال ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي وئي آهي۔ ٻنهي ملڪن وچ ۾ 1980ع کان سفارتي لاڳاپا ناهن۔ جون مهيني ۾، آمريڪي ۽ ايراني عملدار عمان جي گادي واري شهر مسقط ۾ ايٽمي معاهدي بابت ڳالهين لاءِ گڏ ٿيا هئا، پر اسرائيل جي ايران تي بمباري کان پوءِ اهو عمل رُڪجي ويو هو۔
انهن اسرائيلي حملن 12 ڏينهن واري جنگ کي جنم ڏنو، جيڪا آمريڪا پاران ايران جي اهم ايٽمي سهولتن تي بمباري ۽ ايران پاران قطر ۾ موجود العديد فوجي اڏي تي علامتي حملي سان ختم ٿي۔
ان کان پوءِ، تهران دعويٰ ڪئي آهي ته هن پنهنجي بيلسٽڪ ميزائلن جو ذخيرو ٻيهر بحال ڪري ورتو آهي ۽ خبردار ڪيو آهي ته حملي جي صورت ۾ هو انهن جو استعمال ڪندو۔ واشنگٽن خاص طور تي ايران جي بيلسٽڪ ميزائلن کي محدود ڪرڻ چاهي ٿو، ڇو ته 12 ڏينهن واري جنگ دوران ڪجهه ايراني ميزائل اسرائيل جي تمام گهڻي ساراهيل آئرن ڊوم دفاعي نظام کي به پار ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي ويا هئا۔
ان دوران، ڇڪتاڻ برقرار رهي۔ اڱاري ڏينهن، آمريڪا هڪ ايراني ڊرون کي ڪيرايو، جيڪو يو ايس ايس ابراهام لنڪن جهاز بردار ٻيڙي جي ويجهو اچي ويو هو۔ ساڳئي ڏينهن، آمريڪي عملدارن چيو ته اسلامي انقلابي گارڊ ڪور (IRGC) جي فورسز هرمز آبنائي ۾ آمريڪي جهنڊي هيٺ هلندڙ ۽ آمريڪي عملي سان ڀريل هڪ واپاري جهاز کي تنگ ڪيو۔ هرمز آبنائي خليج جو اهو اهم سامونڊي رستو آهي، جيڪو عالمي واپار لاءِ انتهائي اهم حيثيت رکي ٿو۔
