غلام مصطفيٰ جمالي
وچ اوڀر جي موجوده صورتحال هڪ ڀيرو ٻيهر دنيا کي اهڙي موڙ تي آڻي بيهاريو آهي جتي هر فيصلي جا اثر رڳو هڪ علائقي تائين محدود ناهن رهيا، پر پوري عالمي نظام کي متاثر ڪرڻ جي سگهه رکن ٿا۔ آبنائي هرمز، جيڪو ڊگهي عرصي کان عالمي توانائي جي فراهمي لاءِ سڀ کان اهم سامونڊي گذرگاهن مان هڪ رهيو آهي، هاڻي طاقت جي سياست جو مرڪز بڻجي ويو آهي۔ جڏهن اهڙي حساس هنڌ تي تڪرار پيدا ٿين ٿا ۽ انهن سان گڏ سخت بيان سامهون اچن ٿا ته عالمي امن بابت ڳڻتيون وڌڻ فطري ڳالهه بڻجي وڃي ٿي۔
تاريخي طور تي ڏٺو وڃي ته سامونڊي رستا هميشه واپار، ثقافتن جي ڏي وٺ ۽ اقتصادي ترقي لاءِ بنيادي حيثيت رکندا رهيا آهن۔ آبنائي هرمز به انهن مان هڪ اهڙو رستو آهي، جنهن جي اهميت وقت سان گڏ وڌيڪ وڌندي وئي آهي۔ اڄ جي دور ۾ جڏهن دنيا جي معيشت وڏي حد تائين توانائي جي فراهمي تي ڀاڙي ٿي، تڏهن هن رستي جي اهميت کي نظرانداز ڪرڻ ممڪن ناهي۔ روزانو لکين بيرل تيل هن لنگهه مان گذري دنيا جي مختلف ملڪن تائين پهچي ٿو، جنهن سان صنعتن جا ڦيٿا هلن ٿا ۽ معيشتون زنده رهن ٿيون۔
موجوده ڇڪتاڻ ۾ جيڪو لهجو اختيار ڪيو ويو آهي، اهو صورتحال کي وڌيڪ پيچيده بڻائي رهيو آهي۔ جڏهن وڏيون طاقتون هڪ ٻئي کي سخت لفظن ۾ خبردار ڪن ٿيون ۽ بنيادي ڍانچن کي نشانو بڻائڻ جون ڳالهيون ڪن ٿيون ته ان سان نه صرف علائقائي سطح تي بيچيني پيدا ٿئي ٿي، پر عالمي سطح تي به هڪ غير يقيني ماحول پيدا ٿي وڃي ٿو۔ اهڙي ماحول ۾ واپار، سيڙپڪاري ۽ اقتصادي سرگرميون متاثر ٿين ٿيون، جنهن جا نتيجا عام ماڻهن تائين پهچن ٿا۔
توانائي جي فراهمي ۾ ڪنهن به قسم جي رڪاوٽ جا اثر فوري طور تي مارڪيٽن ۾ نظر اچن ٿا۔ تيل جي قيمتن ۾ واڌ، ٽرانسپورٽ جي خرچن ۾ اضافو، ۽ پيداوار جي قيمت وڌڻ جهڙا عنصر هڪ زنجير جي صورت ۾ سڄي معيشت کي متاثر ڪن ٿا۔ جڏهن قيمتون وڌن ٿيون ته مهانگائي جو دٻاءُ به وڌي ٿو، جنهن سان عام ماڻهو جي خريداري جي سگهه گهٽجي وڃي ٿي۔ خاص طور تي اهي ملڪ جيڪي پنهنجي ضرورتن لاءِ درآمدي توانائي تي ڀاڙين ٿا، انهن لاءِ اهڙي صورتحال وڌيڪ ڏکي بڻجي وڃي ٿي۔
وچ اوڀر اڳ ئي ڪيترن ئي تڪرارن جو مرڪز رهيو آهي، جتي مختلف مفادن ۽ طاقت جي راندين سبب امن قائم رکڻ هڪ وڏو چيلينج رهيو آهي۔ موجوده صورتحال انهن تڪرارن کي وڌيڪ پيچيده بڻائي سگهي ٿي، ڇو ته هر ڌر پنهنجي مفادن جي تحفظ لاءِ وڌيڪ جارحاڻو موقف اختيار ڪري سگهي ٿي۔ اهڙي ماحول ۾ ڪنهن به ننڍڙي غلطي يا غلط فهمي وڏي تڪرار جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جنهن کي سنڀالڻ بعد ۾ انتهائي ڏکيو ٿي پوي ٿو۔
فوجي لحاظ کان به اهڙي ڇڪتاڻ خطرناڪ نتيجا پيدا ڪري سگهي ٿي۔ جيڪڏهن صورتحال وڌيڪ بگڙي ٿي ۽ عملي ڪارروائي شروع ٿئي ٿي ته ان جا اثر رڳو هڪ ملڪ تائين محدود نه رهندا، پر پوري علائقي کي پنهنجي لپيٽ ۾ وٺي سگهن ٿا۔ جديد جنگين جو دائرو گهڻو وسيع هوندو آهي، جتي نه صرف فوجي هدف پر معاشي ۽ سماجي ڍانچا به متاثر ٿيندا آهن۔ اهڙي جنگ جو نتيجو تباهي کان سواءِ ڪجهه به نه هوندو۔
انساني نقطه نظر کان به اهڙي صورتحال انتهائي افسوسناڪ آهي۔ جڏهن تڪرار وڌن ٿا ته سڀ کان وڌيڪ متاثر عام ماڻهو ٿيندا آهن، جيڪي اڳ ئي زندگي جي بنيادي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا هوندا آهن۔ بي گهر ٿيڻ، روزگار جو خاتمو، خوراڪ جي کوٽ، ۽ صحت جي سهولتن جي عدم دستيابي جهڙا مسئلا وڌيڪ شدت اختيار ڪري سگهن ٿا۔ اهڙي صورتحال ۾ عالمي برادري لاءِ اهو ضروري بڻجي وڃي ٿو ته هو انساني قدرن کي نظر ۾ رکي فيصلا ڪري۔
سفارتي سطح تي به هن وقت سنجيده ڪوششن جي ضرورت آهي۔ ڳالهين جو دروازو کليل رکڻ ئي واحد رستو آهي جنهن سان تڪرار کي وڌڻ کان روڪي سگهجي ٿو۔ جيڪڏهن ڌريون هڪ ٻئي جي موقف کي سمجهڻ جي ڪوشش ڪن ۽ مسئلن جو حل ڳالهين ذريعي ڳولڻ لاءِ تيار ٿين ته هڪ وڏي بحران کان بچي سگهجي ٿو۔ پر جيڪڏهن ضد ۽ انا کي ترجيح ڏني وئي ته صورتحال وڌيڪ خراب ٿي سگهي ٿي۔
عالمي سياست ۾ طاقت جو استعمال هميشه هڪ حساس موضوع رهيو آهي۔ جڏهن به طاقت کي مسئلن جي حل طور استعمال ڪيو ويو آهي، ان جا نتيجا گهڻو ڪري منفي نڪتا آهن۔ جنگين نه صرف جاني نقصان ڪيو آهي، پر معاشي ۽ سماجي تباهي به آندي آهي۔ ان ڪري ضروري آهي ته موجوده صورتحال مان سبق حاصل ڪيو وڃي ۽ اهڙو رستو اختيار ڪيو وڃي جيڪو امن ۽ استحڪام کي يقيني بڻائي سگهي۔
معاشي ماهرن جو خيال آهي ته جيڪڏهن توانائي جي فراهمي ۾ وڏي رڪاوٽ پيدا ٿي ته دنيا هڪ نئين اقتصادي بحران ڏانهن وڌي سگهي ٿي۔ اهڙي بحران جا اثر گهڻو وقت تائين محسوس ڪيا ويندا، ۽ ان مان نڪرڻ لاءِ سالن جا سال لڳي سگهن ٿا۔ ان ڪري ضروري آهي ته عالمي سطح تي اهڙا قدم کنيا وڃن جيڪي توانائي جي فراهمي کي محفوظ بڻائين ۽ مارڪيٽن ۾ استحڪام برقرار رکن۔
سياسي طور تي به اهڙي صورتحال جا پري تائين اثر پئجي سگهن ٿا۔ نوان اتحاد ٺهي سگهن ٿا، پراڻا اتحاد ٽٽي سگهن ٿا، ۽ عالمي طاقت جو توازن تبديل ٿي سگهي ٿو۔ اهڙي تبديلي سان نه صرف علائقائي سياست پر عالمي سياست جو رخ به بدلجي سگهي ٿو۔ ان ڪري هر ملڪ لاءِ اهو ضروري آهي ته هو پنهنجي پاليسين ۾ احتياط ۽ سمجھداري جو مظاهرو ڪري۔
آخرڪار اهو چئي سگهجي ٿو ته آبنائي هرمز تي پيدا ٿيل تڪرار صرف هڪ سامونڊي رستي جو مسئلو ناهي، پر اهو عالمي امن، معيشت ۽ سياست سان جڙيل هڪ وڏو سوال بڻجي چڪو آهي۔ جيڪڏهن هن صورتحال کي سنجيدگي سان نه ورتو ويو ۽ وقت سر قدم نه کنيا ويا ته ان جا نتيجا انتهائي خطرناڪ ٿي سگهن ٿا۔ دنيا اڳ ئي ڪيترن ئي چيلينجن کي منهن ڏئي رهي آهي، ۽ هڪ نئون بحران انهن مسئلن کي وڌيڪ وڌائي سگهي ٿو۔
ان ڪري وقت جو اهم تقاضو اهو آهي ته سڀئي ڌريون ذميواري جو مظاهرو ڪن، تڪرار کي گهٽائڻ لاءِ قدم کنن، ۽ هڪ اهڙو ماحول پيدا ڪن جتي امن، استحڪام ۽ ترقي کي يقيني بڻائي سگهجي۔ صرف اهڙي رستي سان ئي دنيا هڪ محفوظ ۽ روشن مستقبل ڏانهن وڌي سگهي ٿي، جتي اختلافن کي جنگ بدران ڳالهين ذريعي حل ڪيو وڃي ۽ انساني ڀلائي کي هر فيصلي جو مرڪز بڻايو وڃي۔
