واشنگٽن (ويب ڊيسڪ) آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ وائيٽ هائوس ۾ ميڊيا سان ڳالهائيندي چيو آهي ته اسان ايراني قيادت، نيوي ۽ فضائيہ کي ختم ڪري ڇڏيو، ايران پاران آمريڪي فوج تي حملو ٻيهر جنگ شروع ٿيڻ جو جواز بڻجي سگهي ٿو.صدر ٽرمپ چيو ته ايران سان ڊيل ڪرڻ کان سواءِ به افزودہ (سڌاريل) يورينيم حاصل ڪري سگهجي ٿو، ايران کي ايٽمي هٿيار حاصل ڪرڻ جي اجازت نه ڏني ويندي. هن چيو ته مان ايراني سپريم ليڊر سان ملاقات ڪرڻ نٿو چاهيان، پر ايران سان معاهدي جي صورت ۾ سپريم ليڊر سان ملاقات ممڪن آهي. آمريڪي صدر چيو ته ايران سان معاهدو ٿيڻ جي صورت ۾ هرمز لنگهه کي فوري طور تي کوليو ويندو. توهان کي جلد معلوم ٿي ويندو ته ايران سان معاهدو ڇا آهي، ايران سان تڪرار ۾ هر حال ۾ سوڀ اسان جي ئي ٿيندي. ٽرمپ وڌيڪ چيو ته لبناني صورتحال تي نظر رکڻي پوندي، امن قائم ٿيڻ لبنان لاءِ بهتر هوندو، ۽ حزب الله سان لبنان جي صورتحال تي ڳالهه ٻولهه ڪئي وئي آهي. ان کان علاوه، آمريڪي صدر جو چوڻ هو ته يوڪرين جو صدر زيلينسڪي ۽ روسي صدر پيوٽن پاڻ ۾ ملاقات ڪن ته اهو تمام بهترين ٿيندو، يوڪرين تڪرار جي حل لاءِ ٽياڪڙي (مصالحت) ضروري آهي. هن وڌيڪ اميد ظاهر ڪئي ته ڀارت سان تجارتي ڊيل به جلد ممڪن آهي.
ايران ٻئي عالمي جنگ جيڏي وڏي مهانگائي جو شڪار
ايراني گاديءَ واري شهر تهران جي اولهه ۾ واقع مشهور بستان مارڪيٽ ۾، جتي تازو پڪل ماني ۽ ميون جي وڻندڙ خوشبو رنگ برنگي ڪپڙن ۽ ڪپڙي جي دڪانن جي دلڪش منظر سان ملي ٿي، اتي هاڻي اڳوڻي خوشي ۽ رونق نظر نٿي اچي۔ 63 ورهين جي رٽائرڊ شهري مشهدي فيروز الجزيره کي ٻڌائي ٿو: “هڪ سال اڳ چانورن جي هڪ ڪلو جي قيمت لڳ ڀڳ 18 لک ريال (1.31 ڊالر) يا 367 پاڪستاني روپين برابر هئي، پر اڄ اها 50 لک ريال (3.63 ڊالر) کان به مٿي ٿي چڪي آهي.” هو وڌيڪ چوي ٿو: “ساڳي طرح، گذريل سال بهار جي موسم تائين رڌ پچاءَ واري تيل جي هڪ بوتل لڳ ڀڳ 7 لک ريال (0.51 ڊالر) ۾ ملندي هئي، پر هاڻي ان جي قيمت 30 لک ريال (2.18 ڊالر) کان به وڌيڪ ٿي وئي آهي.” هن افسوس سان چيو: “منهنجي پينشن گهر جي خرچن جي ٽئين حصي کي به پورو نٿي ڪري سگهي . الجزيره جي رپورٽ ۾ چيو ويو آهي ته ٻئي عالمي جنگ بعد ايران وڏي مهانگائي جي شرح کي منهن ڏئي رهيو آهي.
ايران جنگ سبب دنيا ۾ لکين ماڻهو خوراڪ جي بحران جو شڪار ٿيا آهن، ورلڊ فود
گڏيل قومن جي ورلڊ فوڊ پروگرام (WFP) جي هڪ نئين مطالعي مان معلوم ٿيو آهي ته ايران خلاف آمريڪا-اسرائيل جنگ سڄي دنيا ۾ خوراڪ جي عدم تحفظ کي وڌيڪ سنگين بڻائي ڇڏيو آهي، جنهن سبب لکين وڌيڪ ماڻهو بنيادي خوراڪي شيون خريد ڪرڻ جي سگهه وڃائي ويٺا آهن، جڏهن ته توانائي جي قيمتن ۾ تيزي سان واڌ سبب زندگيءَ جا خرچ به وڌي ويا آهن۔ اڄ جاري ڪيل رپورٽ موجب، جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ گذريل ٽن مهينن دوران صوماليا ۾ وڌيڪ 25 لک ماڻهو پنهنجي بنيادي خوراڪي ضرورتون پوريون ڪرڻ ۾ ڏکيائين کي منهن ڏئي رهيا آهن۔ ايران سان سرحد رکندڙ افغانستان ۾ 23 لک ماڻهو بک جي خطري جي ڪناري تي پهچي ويا آهن، جڏهن ته سريلنڪا ۾ به لڳ ڀڳ 13 لک ماڻهو اهڙي صورتحال کي منهن ڏئي رهيا آهن۔ مارچ ۾ WFP خبردار ڪيو هو ته جيڪڏهن تڪرار جاري رهيو ته 4 ڪروڙ 50 لک ماڻهو خوراڪ جي عدم تحفظ جو شڪار ٿي سگهن ٿا۔ اداري جو چوڻ آهي ته جنگ دوران تيل جون قيمتون ڪيترائي ڀيرا 100 ڊالر في بيرل کان مٿي وڃڻ سبب اها اڳڪٿي هاڻي حقيقت بڻجندي نظر اچي رهي آهي۔ WFP خبردار ڪيو آهي ته ايندڙ مهينن ۾ حالتون وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿيون، ڀلي تڪرار، جيڪو هاڻي هڪ وسيع علائقائي جنگ جي شڪل اختيار ڪري چڪو آهي، گهٽجڻ شروع به ٿي وڃي۔
سپريم ليڊر 200 کان مٿي قيدين جي سزا معاف ڪري ڇڏي؟
ايران جي سپريم ليڊر مجتبيٰ خامنائي ٻن هزار کان وڌيڪ قيدين جون سزائون معاف يا گهٽائي ڇڏيون آهن، سرڪاري نشرياتي اداري پريس ٽي وي سرڪاري ذريعن جي حوالي سان رپورٽ ڪيو آهي. رپورٽ مطابق، ايران جي عدليه جي سربراهه غلام حسين محسني جي رحم جي درخواست منظور ٿيڻ کان پوءِ اڪثر قيدين کي فوري طور آزاد ڪيو ويندو۔ ٻين ميڊيا رپورٽن موجب، قومي سلامتي سان لاڳاپيل ڏوهن، جن ۾ جاسوسي به شامل آهي، ۾ قيد ماڻهن کي هن رعايت ۾ شامل نه ڪيو ويو آهي۔ آمريڪي پابندين ۽ خراب ٿيندڙ معاشي بحران جي پس منظر ۾ ڊسمبر کان شروع ٿيندڙ ملڪ گير احتجاجن کان پوءِ هزارين ايراني گرفتار ڪيا ويا هئا۔
اسرائيل ۽ حزب الله جا هڪٻئي تي حملا ۽ دعوائون
اسرائيلي فوج دعويٰ ڪئي آهي ته هن گذريل هڪ هفتي دوران حزب الله جي 650 کان وڌيڪ هدفن تي حملا ڪيا آهن ۽ “ڏکڻ لبنان ۾ 125 کان وڌيڪ ويڙهاڪن کي ماريو آهي”۔ فوج جو چوڻ آهي ته اها خطرا ختم ڪرڻ لاءِ هڪ ئي وقت ٽن محاذن ــ لبنان، غزه ۽ اولهه ڪناري ــ تي ڪارروايون جاري رکي رهي آهي۔ اسرائيلي فوج اهو پڻ چيو آهي ته ڏکڻ لبنان ۾ ان جا ٽي آفيسر زخمي ٿيا آهن۔ فوج X تي جاري ڪيل بيان ۾ چيو ته ڪالهه “هڪ جنگي آفيسر هڪ مشڪوڪ فضائي هدف جي حملي جي نتيجي ۾ سخت زخمي ٿيو”۔ جمعي جي صبح هڪ ٻيو آفيسر به سخت زخمي ٿيو، جڏهن ته هڪ ٽيون آفيسر ڏکڻ لبنان ۾ “ويڙهاڪن سان مقابلي” دوران معمولي زخمي ٿيو۔ ٽنهي زخمين کي طبي علاج لاءِ اسپتال منتقل ڪيو ويو۔ اسرائيلي ميڊيا جي تازي رپورٽن موجب، حزب الله هاڻي ڏکڻ لبنان ۾ خاص طور فوجي آفيسرن کي نشانو بڻائڻ واري حڪمت عملي تي عمل ڪري رهي آهي، جنهن سبب اسرائيلي فوجي قيادت ۾ ڳڻتي وڌي وئي آهي۔
ايران لبنان کي بارگيننگ لاءِ استعمال پيو ڪري، جزف عون
لبنان جي صدر جوزف عون سي اين اين جي ڪرسٽينا امانپور سان ڳالهائيندي چيو ته ايران “آمريڪا سان ڳالهين ۾ لبنان کي سوديبازي جي هڪ اوزار طور استعمال ڪري رهيو آهي، جيڪو ناقابل قبول آهي”۔ عون CNN کي ٻڌايو: “هي توهان جو ملڪ ناهي، هي اسان جو ملڪ آهي۔ ان جي ذميواري اسان تي آهي۔ اسان جي ملڪ ۾ مداخلت ڪرڻ توهان جو ڪم ناهي۔” لبناني صدر وڌيڪ چيو ته ايران جي حمايت يافته حزب الله کي به “اهو سمجهڻ گهرجي”۔ هن چيو: “حزب الله کي سمجهڻ گهرجي ته ڳالهين ۽ ويهي ڳالهائڻ کان سواءِ ٻيو ڪو رستو ناهي۔” عون وڌيڪ چيو: “هن مسئلي جو حل ڪڍڻ ۽ جيڪو ڪجهه باقي بچيو آهي ان کي بچائڻ لاءِ ڳالهين ۽ سفارتڪاري کان سواءِ ٻيو ڪو به رستو موجود ناهي۔” لبنان جي پرڏيهي کاتي ايڪس تي جاري ڪيل بيان ۾ سعودي ولي عهد محمد بن سلمان جو مدد ڪرڻ تي شڪريو ادا ڪيو آهي. بيان ۾ مدد بابت تفصيل ناهي ڏنو ويو.
جنگبندي باوجود لبنان ۾ اسرائيلي بمباري جاري، حزب الله ڪمانڊر مارڻ جي دعويٰ
اسرائيلي فوج دعويٰ ڪئي آهي ته هن گذريل هفتي هڪ حملي ۾ حزب الله جي انجنيئرنگ يونٽ جي ڪمانڊر عبد حرب کي قتل ڪري ڇڏيو آهي. لبناني گروپ حزب الله اڃا تائين هن دعويٰ جي تصديق ناهي ڪئي۔ فوج سوشل ميڊيا پليٽفارم X تي جاري ڪيل بيان ۾ چيو ته عبد حرب ڏکڻ لبنان ۾ ڪارروائي ڪندڙ اسرائيلي فوجن خلاف استعمال ٿيندڙ ڌماڪيدار مواد تيار ڪرڻ ۽ انهن کي فعال ڪرڻ ۾ ملوث هو۔ اسرائيلي فوج موجب هو حزب الله جو هڪ سينيئر ڪمانڊر هو، جيڪو 2006ع جي لبنان جنگ کان وٺي اسرائيلي فوجن تي حملن ۾ شامل رهيو هو۔ اسرائيلي فوج اهو به چيو ته سندس فضائيه رات جي وقت هڪ راڪيٽ لانچر تي حملو ڪري ان کي تباهه ڪري ڇڏيو، جنهن بابت دعويٰ ڪئي وئي ته حزب الله جا ويڙهاڪ ان کي ڏکڻ لبنان ۾ اسرائيلي فوجن تي راڪيٽ فائر ڪرڻ لاءِ استعمال ڪري رهيا هئا۔ واشنگٽن ڊي سي ۾ لبناني ۽ اسرائيلي عملدارن وچ ۾ آمريڪي ثالثي سان نئين جنگبندي واري معاهدي جي اعلان باوجود، اسرائيل لبنان جي مختلف علائقن ۾ جان ليوا حملا جاري رکيا آهن۔ تشدد جي نتيجي ۾ جاني نقصان ۾ وڌيڪ اضافو ٿيو آهي. لبنان جي صحت واري وزارت موجب 2 مارچ کان وٺي اسرائيلي حملن ۾ گهٽ ۾ گهٽ 3,526 ماڻهو مارجي چڪا آهن، جڏهن ته 10,733 زخمي ٿيا آهن۔ ٻئي طرف، حزب الله جي اڳواڻ نعيم قاسم جنگبندي کي “تماشو” قرار ڏيندي خبردار ڪيو آهي ته جيستائين اسرائيلي فوج لبنان تي بمباري جاري رکندي، تيستائين اتر اسرائيل حملن جي نشاني تي رهندو، جنهن سبب مستقل جنگبندي جي امڪانن بابت وڌيڪ شڪ پيدا ٿي ويا آهن۔
اسرائيل جي حمايت سبب جرمني سلامتي ڪائونسل ۾ سيٽ وڃائي، بقائي
ايران جي پرڏيهي وزارت جي ترجمان اسماعيل بقائي چيو آهي ته گڏيل قومن جي بااثر سلامتي ڪائونسل ۾ غير مستقل سيٽ حاصل ڪرڻ ۾ جرمني جي تازي ناڪامي “بين الاقوامي برادري جي سخت ردعمل” جو نتيجو آهي، جيڪا غزه ۽ ايران بابت برلن جي پاليسين تي “عالمي سطح تي وڌندڙ ناراضگي” جو عڪاس آهي۔ بقائي X تي لکندي جرمني تي “غير ذميواراڻو، منافقاڻو ۽ ساٿ ڏيندڙ” رويو اختيار ڪرڻ جو الزام لڳايو ۽ چيو ته جرمني “مسلسل فلسطيني عوام جي نسل ڪشي جو جواز پيش ڪندو رهيو آهي” ۽ “اسرائيل کي موتمار هٿيار فراهم ڪندڙ وڏن ملڪن مان هڪ آهي.” هن لکيو: “جڏهن اسرائيلي حڪومت ايران خلاف جارحيت شروع ڪئي، تڏهن برلن ان جي مذمت ڪرڻ کان انڪار ڪيو.” هن وڌيڪ چيو: “ان جي بدران، هن بي شرمي سان ان کي ‘اهو گندو ڪم، جيڪو اسرائيل اسان سڀني لاءِ ڪري رهيو آهي’ قرار ڏنو.” بقائي وڌيڪ چيو: “دنيا تبديل ٿي رهي آهي.” “قومون هاڻي حڪومتن کي بين الاقوامي قانون بابت انهن جي وڏن دعوائن جي بنياد تي نه، پر انهن جي عملي روين جي بنياد تي پرکين ٿيون. جيڪي هن تبديلي کي نظرانداز ڪرڻ جو چونڊ ڪندا، انهن کي لازمي طور تي وڏي سفارتي قيمت ادا ڪرڻي پوندي.“
رِچيل ايراني يورينيم جي هڪ سال کان ڪا خبر ناهي
بين الاقوامي ائٽمي توانائي ايجنسي (IAEA) موجب، جون 2025ع ۾ آمريڪا ۽ اسرائيل طرفان ايراني ائٽمي تنصيبات تي حملن کان پوءِ ايجنسي ايراني ائٽمي مرڪزن جو معائنو ڪرڻ کان قاصر رهي آهي. اها ڳالهه گڏيل قومن جي ميمبر ملڪن ۾ ورهايل هڪ خفيه رپورٽ ۾ چئي وئي آهي، جيڪا خابرو اداري اي پي ڏٺي آهي۔ IAEA چيو آهي ته اها “ايران وٽ موجود افزودہ يورينيم جي ذخيري جي موجوده مقدار، بناوت يا هنڌ بابت ڪا به ڄاڻ فراهم نٿي ڪري سگهي، ۽ نه ئي اهو ٻڌائي سگهي ٿي ته ايران افزودگي سان لاڳاپيل سڀ سرگرميون معطل ڪيون آهن يا نه.” اداري خبردار ڪيو ته اهو ايران ۾ ائٽمي هٿيارن جي ڦهلاءَ جي روڪٿام واري معاهدي اين پي ٽي تحت پنهنجون نگراني ۽ حفاظتي ذميواريون نڀائڻ کان به “قاصر” آهي، ۽ زور ڏنو ته تهران لاءِ پنهنجون ذميواريون پوريون ڪرڻ “لازمي ۽ انتهائي تڪڙو” آهي۔ AP موجب، فيبروري ۾ جاري ٿيل اڳوڻي رپورٽ کان پوءِ رڳو بوشهر نيوڪليئر پاور پلانٽ جو معائنو ڪيو ويو، جيڪو 1 کان 3 جون تائين ٿيو۔ IAEA جي آخري انگن اکرن موجب ايران وٽ 60 سيڪڙو تائين افزودہ ڪيل 440.9 ڪلوگرام (972 پائونڊ) يورينيم موجود هو، جيڪو فني لحاظ کان هٿيارن جي درجي واري افزودگي تائين پهچڻ کان صرف هڪ ننڍڙو قدم پري آهي۔ اداري جي سربراهه رفائل گروسي رپورٽ ۾ واشنگٽن ۽ تهران وچ ۾ جاري ڳالهين جي مڪمل حمايت ورجائي، جيڪي “ايران جي ائٽمي پروگرام سان لاڳاپيل معاملن جو ٻنهي ڌرين لاءِ قابلِ قبول حل ڳولڻ” لاءِ جاري آهن، ۽ هن ڪنهن به ممڪنه معاهدي جي حمايت لاءِ پنهنجي تياريءَ جو اظهار پڻ ڪيو۔
زيلنسڪي جو پيوٽن کي روبرو ملاقات لاءِ کليل خط
يوڪرين جي صدر وولوديمئر زيلنسڪي جنگ ختم ڪرائڻ جي نئين ڪوشش طور پاڻ ۽ روسي صدر ولاديمئر پيوٽن وچ ۾ روبرو ملاقات جو مطالبو ڪيو آهي۔ روسي صدر ڏانهن هڪ کليل خط ۾ يوڪريني اڳواڻ چيو ته يورپ ۾ جاري جنگ بابت آمريڪا جي توجهه ٻيهر مرڪوز ٿيڻ جو انتظار ڪرڻ “غلط” هوندو، ۽ امن صرف يوڪرين ۽ روس جي وچ ۾ “سڌي رابطي ۽ ڳالهه ٻولهه” ذريعي ئي ممڪن آهي۔ هن تجويز ڪيل ڳالهين جي سموري عرصي دوران مڪمل جنگبندي جو به مطالبو ڪيو، پر پيوٽن خميس ڏينهن اڳ ئي اهڙي تجويز کي رد ڪري ڇڏيو هو۔ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ خميس ڏينهن چيو ته جيڪڏهن ٻئي اڳواڻ ملاقات ڪن ته “اهو تمام سٺو ٿيندو.” ڪريملن تصديق ڪئي آهي ته خط وصول ٿي ويو آهي ۽ پيوٽن کي ان بابت آگاهه ڪيو ويندو۔ خط جو لهجو سخت ۽ للڪاريندڙ هو، جنهن ۾ يوڪرين پاران تازو روسي علائقن تي ڪيل حملن جو به ذڪر ڪيو ويو۔ زيلينسڪي چيو ته “اقتدار ۾ 26 سال گذرڻ کان پوءِ عمر جا اثر هاڻي پيوٽن تي ظاهر ٿيڻ لڳا آهن.”
يو اين پاران اسرائيل جي فلسطيني برادري جي بيدخلي جي مذمت
فلسطيني حقن بابت گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي (UNGA) جي هڪ ڪميٽي قبضي هيٺ اوڀر يروشلم جي اوڀر ۾ واقع فلسطيني برادري خان الاحمر کي زبردستي بي دخل ڪرڻ بابت اسرائيل جي ڌمڪين جي مذمت ڪئي آهي۔ ڪميٽي پنهنجي بيان ۾ چيو ته: “هي اسرائيل جي دهشت ۽ خوف پکيڙڻ واري ڄاڻي واڻي ۽ غيرقانوني پاليسي آهي، جنهن جو مقصد امتيازي سلوڪ ۽ بالادستيءَ جي هڪ نظام کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ آهي.” بيان ۾ اهو پڻ ياد ڏياريو ويو ته گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي بار بار فلسطيني علائقن جي “علاقائي سالميت” کي برقرار رکڻ جي حق ۾ ووٽ ڏئي چڪي آهي، جنهن ۾ قبضي هيٺ اوڀر يروشلم پڻ شامل آهي۔ ڪميٽي چيو: “اهي ڪارروايون فلسطيني عوام جي نڪبه (وڏي بي دخلي ۽ الميي) کي اڄ ڏينهن تائين جاري رکن ٿيون.” اسرائيل جي انتها پسند ساڄي ڌر سان تعلق رکندڙ ناڻي واري وزير بيزاليل سموٽرچ اسرائيلي سول انتظاميه کي هدايت ڏني آهي ته قبضي هيٺ فلسطيني علائقي جي نام نهاد “E1 ايريا” ۾ واقع فلسطيني برادري خان الاحمر کي بي دخل ڪرڻ جو عمل شروع ڪيو وڃي۔
