پروفيسر توقير حسين
هن وقت مختلف موضوعن تي بحثن ۾ سڀ کان وڌيڪ پريشان ڪندڙ بحث جو اهم موضوع جمهوريت جو آهي، جتي جمهوريت جي تصور کي ان جي پريڪٽس سان آساني سان منجهائي سگهجي ٿو. جمهوريت جي ڌوڪي کي حقيقت جو روپ ڏئي سگهجي ٿو. هتي ٻيو به مسئلو آهي. مختلف ملڪن ۾ جمهوري ارتقا جي مختلف مرحلن مان گذرڻ وارن انهن سمورن مرحلن کي به اسين جمهوريت چئون يا سمجهون ٿا. اهڙي صورتحال اڃا ان مونجهاري کي وڌائي ٿي ڇڏي. ڇو ته اسان جي ذهن ۾، اهي سڀئي ماڊل سماج جي ضرورتن کي پورو ڪرڻ ۾ هڪجهڙا جوابدار هوندا. اهو اسان کي برداشت ڪري ٿو ۽ برداشت ڪري ٿو اهڙي نظام کي جيڪو بلڪل جمهوري ناهي ۽ ڪڏهن به جمهوري نٿو ٿي سگهي. پاڪستان ۾ جمهوريت اڃا به ڀوائتي ۽ گمراهي واري آهي. اسان وٽ جيڪا جمهوريت آهي، جيڪا نظر ته اچي ٿي، پر جمهوريت وانگر ڪم نٿي ڪري. جمهوريت هڪ متحرڪ نظام هوندو آهي، اهو جامد يا رڪيل ناهي هوندو پر پاڪستان جي ”جمهوريت“ ڦاٿل ٿي لڳي. موجوده بحران مان جيڪڏهن ڪو ”سٺو“ نقطو سامهون آيو آهي اهو هي آهي ته اسين روايتي دانشمندي موجب سمجهندا هئاسين ته پاڪستان ۾ جمهوريت جي ڪمزوري جا سبب، سول بالادستي جو فقدان، جمهوري نظام جي راهه ۾ بار بار فوجي رڪاوٽون يا وزيراعظمن ۽ هڪومتن جو مدو مڪمل نه ٿيڻ آهي. پر حقيقت ان جي ابتڙ آهي. ڇا موجوده بحران، جنهن ۾ سياستدان پنهنجي اقتدار جي ڪوششن ۾ مصروف آهن، ان سان هو ملڪ کي ساڙي رک ڪري ڇڏيندا. ان ۾ ڪو شڪ ناهي ته اسان جي ”جمهوريت“ هميشه مسئلن جو سبب ۽ حصو رهي آهي، حل جو سبب نه بڻي آهي؟. حقيقت ۾ اسان وٽ رائج رهندڙ ”جمهوريت“ خراب حڪمرانيءَ کي قانوني جواز فراهم ڪيو آهي، چونڊن ۾ هارائڻ جي خوف کان سڌارن جي مخالفت ڪندڙ ڪمزور حڪومتون پيدا ڪيون آهن ۽ ان کي ٻيهر ورجايو آهي. سڀ کان وڌيڪ، ان ۾ جمهوريت جي ٺوس مقصد جي کوٽ آهي.
جمهوريت جو روپ ۽ ٺوس مقصد يا حقيقت
حقيقي جمهوريت جو روپ ۽ مقصد ٻئي هوندا آهن. جيستائين جمهوريت جي فارم يا روپ جو تعلق آهي ته اهو اليڪٽورل ڊيموڪريسي، آزاد ۽ منصفانه چونڊن جي عمل، ۽ حڪومتن جي پرامن ۽ منظم انداز ۾ حڪومتن جي تبديلي کي ظاهر ڪري ٿو. پر اهو فارم ۽ جمهوري روپ، ماڻهن کي بااختيار بڻائڻ لاءِ سٺي حڪمراني قائم ڪرڻ، ماڻهن کي پاڻ ڀرو ڪرڻ آهي. اهو قانون جي حڪمراني قائم ڪرڻ، چونڊيل نمائندن کي چونڊيل ادارن ذريعي مضبوط ڪرڻو هوندو آهي يا اهڙو ٻيو ٺوس نظام جوڙڻو هوندو آهي، اهو سڀ ڪجهه مضبوط قانون جي حڪمراني قائم ڪرڻ ۽ هڪ منصفانه سماجي نظام جي ذريعي ئي ڪري سگهي ٿو. اهڙي ٺوس مقصد کانسواءِ جمهوريت کوکلي هوندي آهي. جنهن جو ڪو به روح ناهي هوندو.پاڪستان ۾ دانشور طبقو، خاص طور تي لبرل/سيڪيولر طبقو، مغربي لبرل ماڊل جي باري ۾ تمام گهڻو پرجوش آهي، جيڪو چونڊ عمل جي آزادي، اظهار جي آزاديءَ، شهري آزادين، آزاد عدليه، ۽ يقيناً چونڊن تي ڌيان ڏئي ٿو. هن طبقي جو گهڻو حصو جذباتي طور تي باقي آباديءَ کان جدا ٿي زندگي گذاري ٿو ۽ عام ماڻهن جي بقا جي سخت چئلينجن ۽ انهن کي منهن ڏيڻ جي مسئلن کان وانجهيل رهي ٿو. هن طبقي کي ته بس آزاد چونڊون، آزاد ميڊيا، آزاد عدليه، ۽ آئين جي ضرورت آهي. ڏسو نه هاڻي جمهوريت آهي ۽ اها قوم جي مسئلن ۽ غريبن جو پاڻ ئي خيال رکندي.
جمهوريت ۽ پيش رفت
مجموعي طور سيڪيولر/لبرل طبقو، خاص طور تي ان جا مغربي نظام کان متاثر ماڻهو، ترقي يافته صنعتي ملڪن ۾ جمهوريت ۽ ترقي جي وچ ۾ هڪ عام رواجي تعلق ڏسڻ ۾ پنهنجي جاءِ تي صحيح آهن. تنهن ڪري، اهي هڪ جهڙي جمهوري سياسي نظام جي تقليد ڪرڻ ۽ ان مان وڏيون اميدون رکڻ سندن جائز عمل آهي. انهن جي غلطي اها آهي ته اهي مڪمل تصوير کي سمجهي نٿا سگهن. انهن مان گھڻا اهو وساري ويٺا آهن ته مغربي جمهوريت، جنهن ظاهري طور اولهه ۾ ترقي ڪئي، اهو هڪ مڪمل سياسي نظام هو، اهو سماج جو تنظيمي نظريو پڻ هو، جنهن جو مقصد برابري، انصاف، قانون جي حڪمراني، احتساب، بنيادي انساني حقن ۽ آزادين جي حفاظت، صنفي برابري ۽ اقليتن جو تحفظ هو. مجموعي طور ان ۾، جمهوريت جو بنيادي خيال انسانيت هو ۽ ماڻهن کي اهو حق ڏيڻ جو هو جيڪو انهن جي طرفان انهن تي حڪومت ڪندو، ان تي عمل درآمد کي يقيني بڻائڻ هو. ٻي صورت ۾، خود حڪمراني جو مقصد ڇا آهي؟ پاڻ کي حڪومت ڪرڻ جو موقعو ڏنو ويو، ڇا ماڻهو پنهنجي پاليسين سان پاڻ کي غمگين ڪرڻ چاهيندا؟ يقينن اهو ارادو نه هو. جيستائين ڪا قوم جمهوريت جي هن بنيادي سمجهه کي نه ڏيکاريندي ۽ جمهوريت جي رستي تي هلڻ لاءِ قدم نه کڻندي، تيستائين اُها ڪڏهن به حاصل نه ٿيندي. اهو حلقن ۾ هلندو رهندو يا پوئتي ڌڪبو رهندو.
غريب جمهوريت مان ‘کاڌ خوراڪ’ نٿا حاصل ڪري سگهن
پاڪستان ۾ لبرل طبقي جي اڪثريت لاءِ، خاص ڪري ان جي وڌيڪ دولتمند طبقن لاءِ، اهو ئي روپ آهي. اهو جمهوريت کي صرف ڪاري ۽ اڇي طور ڏسڻ ۾ اچي ٿو، اتي ڪابه درجه بندي نٿي ٿي سگهي. حقيقت اها آهي ته پاڪستان ۾جمهوريت آهي ئي نه.پاڪستان جي ”جمهوريت“ بس ايتري ئي آهي ته جيئن لبرلز جي آزادي جي محبت ۽ ڪجهه انساني آزادين مان لطف اندوز ٿي سگهن، پر اشرافيه اهڙي ڏيکاءَ واري جمهوريت ۾ عوام جي ڪاسٽ تي پنهنجن مقصدن لاءِ استحصال ڪري رهي آهي.ساره چيز پنهنجي ڪتاب ’ٿيوز آف اسٽيٽ‘ يعني رياست جا چور ۾ افغانستان ۾ ڪرپشن تي فوڪس ڪيو آهي. ساره جنهن هڪ ڏهاڪو قنڌار ۾ ۾ گذاريو، ان نتيجي تي پهتي ته اڪثر ماڻهن جي خدشن جو جمهوريت سان گهڻو تعلق نه هو. پاڪستان، يقيناً، افغانستان ناهي، پر ڪتاب ۾ جيڪو پيغام آهي، اهو پاڪستان تي به لاڳو ٿئي ٿو.
پاڪستاني ’جمهوريت‘ اقتدار حاصل ڪرڻ جو اوزار آهي
پاڪستان جي صورت ۾ ”جمهوريت“ فقط هڪ سياسي اوزار آهي، جنهن ۾ غالب سماجي گروهه يعني اشرافيه لاءِ پنهنجي دولت ۽ حيثيت قائم رکڻ لاءِ آهن. ٻيو اوزار فوجي حڪمراني جو آهي. پر فائدو حاصل ڪندڙ ٻنهي ماڊلن ۾ لڳ ڀڳ هڪجهڙا ئي طبقا آهن. اقتدار جي مڪمل ڇنڊڇاڻ جنهن ۾ سياستدانن، بيوروڪريٽس، فوج ۽ عدليه جي اعليٰ درجي تي مشتمل ”ڪاروباري عوام ۽ زميندار“ شامل آهن، انهن جي ملڪ جي معاشي وسيلن تي هڪ هٽي يعني اجارداري آهي.سول ۽ فوجي قيادت اقتدار لاءِ مقابلو ڪن ٿا، پر آخرڪار اسٽيٽس ڪو برقرار رکڻ لاءِ پاڻ ۾ تعاون ڪن ٿا. ٻئي ڌريون هڪ ٻئي کي استعمال ڪن ٿيون، فوج ۽ سياستدانن جي ناڪامي کي استعمال ڪندي اقتدار ۾ اچڻ يا ان تي غلبو حاصل ڪرڻ لاءِ، ۽ سياستدان پنهنجي ناڪاميءَ لاءِ فوجي مداخلت يا تسلط جي ابتڙ استعمال ڪن ٿا. اهي اتحادي به آهن ۽ هڪٻئي جا مخالف به.
’قومن جي ناڪامي ڇو‘ نالي ڪتاب ۾ ڊارون ايسموگلو ۽ جيمس رابنسن دنيا جي سياسي ۽ اقتصادي ادارن جي ارتقاء کي ڳوليندا آهن ۽ بحث ڪندا آهن ته قومن جي ڪاميابي يا ناڪامي جاگرافي يا ڪلچر جي ڪري نه آهي، پر انهن جي اندر استخراجي يا جامع ادارن جي اڀار جي ڪري آهي.
هنن لکيو ته:
”استخراجي سياسي ادارا طاقت کي هڪ تنگ اشرافيه جي هٿن ۾ مرڪوز ڪن ٿا ۽ ان طاقت جي استعمال ۾ ڪجهه رڪاوٽون وجهن ٿا. معاشي ادارا اڪثر ڪري هن اشرافيه طرفان ٺاهيا ويندا آهن باقي سماج مان وسيلا ڪڍڻ لاءِ. اهڙيءَ طرح استخراجي معاشي ادارا قدرتي طور استخراجي سياسي ادارن سان گڏ هوندا آهن. حقيقت ۾، انهن کي پنهنجي بقا لاءِ فطري طور سياسي ادارن تي دارومدار رکڻو پوندو آهي. سياسي ادارا سياسي اقتدار تي ڪنٽرول ڪندڙ اشرافيه کي ان قابل بڻائيندا آهن ته هو مخالف قوتن جي چند رڪاوٽن سان معاشي ادارن کي چونڊي سگهن. اهي اشرافيه کي مستقبل جي سياسي ادارن جي جوڙجڪ ۽ انهن جي ارتقاء کي پڻ فعال ڪن ٿا.انهن جي مقالي جي روشنيءَ ۾، اسان ڏسي سگهون ٿا ته ڪيئن طاقتور گروهه يا ادارا پاڪستان جي سياست تي ان جي سيڪيورٽي مسئلن، ان جي قومي جوڙجڪ ۾ مذهب جي جاءِ ۽ ان جي جاگيردارانه سماجي ڍانچي جو فائدو وٺي، ڪيتري عرصي کان حڪمراني ڪري رهيا آهن. سياسي نظام جيڪو هن جسم مان نڪرندو آهي، اهو صرف طاقتور ۽ مراعات يافته ماڻهن کي بااختيار بڻائڻ لاء ٺهيل آهي ۽ قانون جي حڪمراني کي فروغ ڏيڻ لاء عام رواجي معمولي ڪم ڪري ٿو.
ميوزيڪل چيئرز
پاڪستان تي حڪمراني ڪرڻ لاءِ سويلين ۽ فوجي ڦرندا گهرندا رهن ٿا پر اهو نظام، يقيناً، ساڳيو ئي رهيو آهي، جمهوريت کان سواءِ. نه احتساب جو خوف هو ۽ نه ئي ٻيهر چونڊجڻ ۾ عوام جي ووٽ نه ملڻ جو خوف، نه اليڪشن ۾ ڪا رڪاوٽ. انهن کي ماڻهن جي ضرورت ئي نه هئي، تنهنڪري هنن انهن لاء تمام گهٽ ڪم ڪيو ۽ انهن مان ڪنهن کي به عوام جي مڪمل غضب جو مقابلو نه ڪرڻو پيو. ٻئي ناڪامين جو الزام هڪ ٻئي تي مڙهيندا رهيا. جڏهن ”جمهوريت“ کي برقرار رکڻ جي قيمت عام ماڻهن جي اڳواڻي ۾ ناقابل برداشت ٿي ويندي، جڏهن اسين سويلين جي ڪرپسن ۽ خراب حڪمراني مان تنگ ٿينداسين ته اسان فوج جي مداخلت کي به درست سمجهي برداشت ڪنداسين ته اسان کي انهن مان نجات ملندي پر هو بيرڪن ۾ واپس وڃڻ بدران حڪمراني ڪندا آهن. پوءِ اسان جمهوريت لاءِ آرزو ڪرڻ شروع ڪنداسين، جيڪا اسان کي وري مايوس ڪندي. حقيقت اها آهي ته پاڪستان ۾ جمهوريت جي بدحالي جو ذميوار ڪو هڪ ادارو ناهي. انهن سڀني هڪ ٻئي کي اقتدار ۾ اچڻ جو موقعو فراهم ڪيو، واري واري سان حڪومت ڪئي ۽ ان نظام جي حمايت جاري رکي. سولين ايڊيشن ۾ جيڪو هاڻي حڪمران اتحاد تي مشتمل آهي، سياستدان سياسي پارٽين ۾ ورهايل ٿي سگهن ٿا پر اشرافيه جي طور تي متحد آهن. ان کان پوءِ، جيڪا به پارٽي اقتدار ۾ ايندي جڏهن اقتدار لاءِ جاري خونريز جدوجهد ختم ٿي ويندي، ان جي نظام ۾ سيڙپڪاري ڪرڻ ۾ ٻين کان مختلف نه هوندي. اهو سسٽم کي نقصان ته ڏيندي پر مڪمل طور تباهي جو خطرو پيدا نه ڪندي.
لبرٽي اينڊ آرڊر يعني آزادي ۽ نظم
جيڪڏهن پاڪستان ۾ مڪمل طور تي فعال مغربي لبرل جمهوريت هجي ها ته به اها ملڪ جي بنيادي چئلينجن کي حل نه ڪري سگهي ها. حقيقت اها آهي ته مغربي لبرل جمهوري ماڊل تمام گهڻو مقابلي باز بڻجي چڪو آهي. پنهنجي ڪتاب ’21 هين صديءَ لاءِ ذهين حڪمراني‘ ۾ نڪولس برگروئن ۽ ناٿن گارڊلس انهيءَ نظرئي کي چيلينج ڪن ٿا ته لبرل جمهوري ماڊل سٺي حڪمرانيءَ لاءِ ضروري آهي. هن کي وڏي پيماني تي مختلف سياسي ۽ ثقافتي حوالن سان جانچڻ، خاص طور تي چيني نظام، ليکڪ نظم ۽ آزاديء جي ميلاپ جي حمايت ڪن ٿا.جڏهن چارلي روز شو ۾ هڪ ڀيرو پڇيو ويو ته هن مغربي جمهوريت بابت ڇا سوچيو، لي ڪوان يو – سنگاپور جي پهرين وزيراعظم – جواب ڏنو هو ته نظام ايترو ته مقابلي وارو ۽ جنگجو بڻجي ويو آهي جو اقتدار ۾ اچڻ لاء، اپوزيشن پنهنجو سڄو وقت گذاري ٿي. موجوده حڪومت کي ڪمزور ڪرڻ جي منصوبابندي ڪندي مسئلن کي غلط بيان ڪري يا مسخ ڪري عوام کي گمراهه ڪيو. هن چيو ته ”اهو افسوسناڪ ڏينهن هوندو جڏهن سنگاپور ۾ اهڙي قسم جي جمهوريت ايندي،“
فريد ذڪريا پنهنجي ڪلاسڪ، دي فيوچر آف فريڊم ۾، ٻڌائي ٿو ته سنگاپور لبرل آئيني نظام جي پنهنجي برانڊ جي پيروي ڪري ٿو، جتي سياسي آزادين تي حدون آهن ۽ اهو دنيا جي سڀ کان وڌيڪ خودمختاري رکندڙ ملڪن مان هڪ آهي. اها ڳالهه ڪنهن جي ذهن ۾ ڦاٿل آهي ته اسان پاڪستان ۾ سول-ملٽري جي سياسي ۽ گورننس ڍانچي کي برداشت ڪريون ٿا، جنهن ۾ اشرافيه جي حق ۾ ڌانڌلي ڪئي وئي آهي، جڏهن ته جمهوري نظام جي مڪمل آزادي کي استعمال ڪندي عوام جي خرچ تي سياست جي راند کيڏي وڃي ٿي. اسان ان کي برداشت ڪريون ٿا ڄڻ ته اهو رويو هڪ ”جمهوريت“ ٿيڻ جي قابل قبول قيمت آهي، جيڪا اتفاق سان جمهوريت هجڻ جي برابر ناهي. درحقيقت، اهڙا ادارا آهن جيڪي ڪنهن کي جمهوري نظام ۾ ملن ٿا، پر انهن ۾ خودمختياري ۽ سالميت نه آهي. اهي عوام جي خدمت ڪرڻ جي اخلاقي طاقت ۾ ناڪام ٿيا آهن، پر نظام کي برقرار رکڻ جي صلاحيت ۾ ناڪام نه آهن.توهان ڏسندا ته ڪيئن لکين چڱا پاڪستاني سياستدانن جي اچڻ ۽ وڃڻ جي پٺيان هر روز ٽي وي يا سندن فون تي ائين چمڪندا رهن ٿا ڄڻ اهي ملڪ جا مسئلا حل ڪرڻ وارا هجن. اسان وساري ويٺا آهيون ته سندن ويڙهه پاڻ ۾، پنهنجي پنهنجي مفادن جي آهي.
جمهوريت پسندي هڪ انقلابي جدوجهد آهي
توهان ان شئي کي تبديل نٿا ڪري سگهو جنهن بابت اوهين ڄاڻو نٿا. حقيقي جمهوريت جو قيام اصل ۾ انقلابي جدوجهد آهي ۽ ان جي شروعات ان احساس سان ٿيڻ گهرجي ته اسان وٽ جيڪا ”جمهوريت“ آهي، سا اسان جا مسئلا حل نه ڪندي، قطع نظر هن جي اقتدار ۾ ڪير به هجي. اسان ان ”جمهوريت“ جي طرفداري نٿا ڪري سگهون ۽ نه ئي وري اها پاڻ جمهوريت بڻجي ويندي. ملڪ ان ڪري تبديل نه ٿيندا آهن ته اهي جمهوري ٿي ويا آهن پر اهي جمهوري بڻجي ويا آهن ان ڪري جو اهي تبديل ٿي ويا آهن. ڪيترن ئي طريقن سان، جمهوريت هڪ دردناڪ جدوجهد آهي، جيڪا رياست ۽ قوم جي تعمير کان الڳ ناهي. ترقي پسند تحريڪون ۽ آمريڪا ۾ شهري حقن جي مهم، يورپ ۾ سياسي ۽ سماجي تحريڪون ۽ جاپان ۾ ميجي بحاليءَ جا چند تازا مثال آهن.
پاڪستان ۾ اها تبديلي ڪيئن ايندي؟
اهو هڪ تمام وسيع ۽ پيچيده بحث جو موضوع آهي. مختصر طور تي، ڪو هيٺينءَ ريت چئي سگهي ٿو: پاڪستان وٽ بيشمار قوتون آهن- قابل ذڪر لچڪ، ايمان تي مبني اميد، استثناءَ جو جذبو، هڪ متحرڪ ميڊيا ۽ هڪ پرجوش سول سوسائٽي. ملڪ اندر بيحد قابليت موجود آهي – تعليمي ماهر، صحافي، ليکڪ (جن مان گهڻا عالمي طور تي مڃيل)، سياسي ڪارڪن، رٽائرڊ سرڪاري ملازم – سول ۽ فوجي – جن سڀني پاڪستان لاءِ غير معمولي ڄاڻ ۽ عزم جو مظاهرو ڪيو آهي. اهي نوجوان نسل کي متحرڪ ڪري سگهن ٿا جيڪي حقيقي تبديلي جا خواهشمند آهن جيڪي سماجي تحريڪن لاءِ حوصلا ۽ نقاد بڻجي سگهن ٿا. مان فوجي حڪمراني يا ٽيڪنو ڪريٽ حڪومت جي حمايت نه ڪري رهيو آهيان. موجوده سياسي عمل کي ان جي سمورن خامين لاءِ جاري رکڻ ڏيو. ان کي ختم نه ٿو ڪري سگهجي يا نه ڪرڻ گهرجي پر وقت سان گڏ گهٽجي سگهجي ٿو.اهو ئي هوندو آهي سماجي تحريڪن جو مقصد – پاڪستان ۾ حقيقي جمهوريت جي راهه ۾ رڪاوٽون هٽائڻ. انهن ۾ ايمان تي هڪ غلط ڌيان شامل آهي جنهن انتهاپسندي کي فروغ ڏنو آهي ۽ کليل ۽ رواداري کي روڪيو آهي، ۽ هڪ جاگيردارانه تسلط جنهن تعليم، صنفي برابري، جديد خيالن ڏانهن کليل ۽ هڪ معتبر سياسي عمل کي روڪيو آهي. فوج جي اڳڀرائي جو ذڪر نه ڪرڻ جنهن سبب ترقيءَ تي سيڪيورٽيءَ جو غلبو آهي. بعد ۾ قومي ترجيحن ۽ وسيلن جي ورهاست کي بگاڙي ڇڏيو آهي. اهو سڀ ڪجهه شايد ئي جمهوريت لاءِ زندگي گذارڻ وارو ماحول بڻجي.
ڇا پاڪستان واقعي جمهوري ملڪ بڻجي سگهي ٿو؟ ها، اهو ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن عوام اهو ڏسڻ چاهي ته ٿي سگهي ٿو.
)هي آرٽيڪل ڊان ۾ شايع ٿيو، جيڪو پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪجي ٿو. ليکڪ، اڳوڻو سفير، جارج ٽائون يونيورسٽي ۾ ايڊجنڪٽ پروفيسر ۽ انسٽيٽيوٽ آف سائوٿ ايشين اسٽڊيز، نيشنل يونيورسٽي آف سنگاپور ۾ سينيئر ريسرچ فيلو آهي(.
