ڪالم نگار: غلام مصطفىٰ جمالي
پاڪستان ۾ وفاقي بجيٽ هر سال هڪ اهڙو سياسي ۽ معاشي دستاويز بڻجي سامهون ايندي آهي جنهن جو اثر ملڪ جي هر طبقي تي پوي ٿو. هي صرف آمدني ۽ خرچن جو حساب ڪتاب نه هوندو آهي، پر هڪ اهڙو معاشي روڊ ميپ هوندو آهي جيڪو ايندڙ سال جي حڪومتي ترجيحن، عوامي پاليسين ۽ معاشي رخ کي طئي ڪندو آهي. جڏهن بجيٽ ويجهو اچي ٿي ته سڄي ملڪ ۾ هڪ خاص قسم جي بيچيني، اميد ۽ بحث شروع ٿي ويندو آهي. ڪنهن کي رليف جي اميد هوندي آهي ته ڪنهن کي نون ٽيڪسن جو ڊپ هوندو آهي.
سال 2026-27 جي وفاقي بجيٽ اهڙي وقت ۾ اچي رهي آهي جڏهن پاڪستاني معيشت ڪيترن ئي چئلينجن مان گذري رهي آهي. مهانگائي تاريخي سطح تي پهتل آهي، روزگار جا موقعا محدود آهن، صنعتون مهانگي بجلي ۽ گئس سبب دٻاءَ هيٺ آهن، زرعي شعبو لاڳت ۾ واڌ سبب مشڪلاتن جو شڪار آهي، ۽ عام ماڻهو جي قوت خريد مسلسل گهٽجي رهي آهي.
گذريل ڪجهه سالن ۾ پاڪستان جي معيشت مسلسل دٻاءَ جو شڪار رهي آهي. عالمي سطح تي تيل جون قيمتون، ڊالر جي اتار چڙهاءَ، ۽ عالمي کسادبازاريءَ جا اثر پاڪستان تي به پيا آهن. ان سان گڏ اندروني مسئلا جهڙوڪ ٽيڪس وصولي ۾ گهٽتائي، توانائي جو بحران، ۽ وڌندڙ قرضن جو بار ملڪ کي معاشي عدم استحڪام ڏانهن ڌڪي رهيا آهن. اڄ صورتحال اها آهي جو حڪومت جي آمدني جو وڏو حصو صرف قرضن جي سود ۽ واپسي ۾ خرچ ٿي وڃي ٿو، نتيجي ۾ ترقياتي منصوبن لاءِ وسيلن جي کوٽ پيدا ٿئي ٿي. اهڙي حالت ۾ نئين بجيٽ ٺاهڻ حڪومت لاءِ هڪ وڏو امتحان بڻجي ويو آهي.
عام ماڻهو جي سڀ کان وڏي اميد مهانگائي ۾ گهٽتائي آهي. غريب ۽ وچولو طبقو روزمره جي ضرورتن جهڙوڪ آٽو، چانور، دالون، کنڊ، بجلي ۽ گئس جي بلن ۾ گهٽتائي چاهي ٿو. پر گذريل ڪجهه سالن ۾ هر بجيٽ کان پوءِ مهانگائي گهٽجڻ بدران وڌندي وئي آهي. ماڻهو هاڻي صرف اعلانن تي يقين نٿا ڪن، بلڪه هو عملي نتيجا ڏسڻ چاهين ٿا. جيڪڏهن بجيٽ ۾ رليف جو اعلان ٿئي ٿو ته به ان جو اثر عام مارڪيٽ تائين پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو يا ڪڏهن ڪڏهن اهو اثر نظر ئي نٿو اچي.
پاڪستان جو ٽيڪس نظام هڪ ڊگهي عرصي کان تنقيد هيٺ آهي. ٽيڪس جو وڏو بوجھ تنخواهه دار طبقي تي آهي، جڏهن ته ڪيترائي وڏا شعبا اڃا تائين مڪمل طور ٽيڪس نيٽ ۾ ناهن آيا. بالواسطه ٽيڪس جهڙوڪ سيلز ٽيڪس ۽ فيول ايڊجسٽمينٽ جو اثر سڌو سنئون عام ماڻهو تي پوي ٿو. نتيجي ۾ غريب ماڻهو وڌيڪ غريب ۽ امير طبقو نسبتا محفوظ رهي ٿو. جيڪڏهن حڪومت واقعي انصاف تي ٻڌل معاشي نظام چاهي ٿي ته ان کي ٽيڪس نيٽ کي وسيع ڪرڻو پوندو، ٽيڪس چوري کي روڪڻو پوندو ۽ هڪ شفاف نظام ٺاهڻو پوندو.
صنعت پاڪستان جي معيشت جي ريڙهه جي هڏي آهي، پر هن وقت صنعتون ڪيترن ئي مسئلن جو شڪار آهن. بجلي ۽ گئس جون قيمتون وڌڻ سبب پيداواري لاڳت وڌي وئي آهي. ڪيترائي ڪارخانا يا ته بند ٿي ويا آهن يا گهٽ پيداوار تي هلي رهيا آهن. جيڪڏهن صنعتون بند ٿينديون ته بيروزگاري وڌندي ۽ برآمدات گهٽ ٿينديون. بجيٽ ۾ صنعتن لاءِ خاص رعايتون ڏيڻ وقت جي اهم ضرورت آهي.
زراعت پاڪستان جي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ملڪ جي وڏي آبادي سڌي يا اڻ سڌي طرح زراعت سان وابسته آهي. پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته هاري اڄ به بنيادي مسئلن ۾ ڦاٿل آهن. بيج، ڀاڻ، ڊيزل ۽ پاڻي جي قيمتن ۾ واڌ سبب هاري جو خرچ وڌي ويو آهي، جڏهن ته فصلن جي صحيح قيمت نه ملڻ ڪري هو نقصان ۾ وڃي ٿو. بجيٽ ۾ جيڪڏهن زراعت لاءِ خاص پيڪيج، سبسڊي ۽ جديد ٽيڪنالاجي شامل ڪئي وڃي ته پيداوار ۾ بهتري اچي سگهي ٿي.
تعليم ۽ صحت ڪنهن به ملڪ جي ترقي لاءِ بنيادي ستون آهن. پاڪستان ۾ انهن ٻنهي شعبن تي خرچ ٻين ملڪن جي مقابلي ۾ تمام گهٽ آهي. تعليمي ادارن ۾ بنيادي سهولتن جي کوٽ آهي، استاد گهٽ آهن، ۽ نصاب جديد دور جي گهرجن سان هم آهنگ ناهي. ساڳي طرح اسپتالن ۾ مريضن جو دٻاءُ تمام گهڻو آهي، جڏهن ته طبي سهولتون محدود آهن. توانائي جو بحران پاڪستان جي سڀ کان وڏي معاشي رڪاوٽ آهي. بجلي مهانگي هجڻ سبب نه صرف عوام متاثر آهي پر صنعتون به بحران جو شڪار آهن. گردشي قرض، لائن لاسز ۽ پيداوار جي گهٽتائي هن شعبي جا اهم مسئلا آهن. جيڪڏهن توانائي جو نظام بهتر نه ٿيو ته معيشت جي بحالي ممڪن نه هوندي.
نوجوان پاڪستان جو سڀ کان وڏو اثاثو آهن. هر سال لکين نوجوان تعليم مڪمل ڪري روزگار جي تلاش ۾ نڪرن ٿا، پر مناسب موقعا نه ملڻ سبب مايوسي جو شڪار ٿين ٿا. بجيٽ ۾ جيڪڏهن فني تعليم، آءِ ٽي، فري لانسنگ ۽ اسٽارٽ اپس کي هٿي ڏني وڃي ته نوجوانن لاءِ نوان در کولجي سگهن ٿا. آءِ ٽي شعبي ۾ پاڪستان وٽ وڏو امڪان موجود آهي. نوجوان عالمي سطح تي فري لانسنگ ذريعي زرمبادله ڪمائي رهيا آهن. جيڪڏهن حڪومت هن شعبي ۾ ٽيڪس رليف، انفراسٽرڪچر ۽ ٽريننگ فراهم ڪري ته پاڪستان اربين ڊالر ڪمائي سگهي ٿو.
بي نظير انڪم سپورٽ پروگرام جهڙا قدم غريب طبقي لاءِ اهم آهن، پر انهن کي وڌيڪ شفاف ۽ وسيع ڪرڻ جي ضرورت آهي. وفاقي بجيٽ 2026-27 صرف هڪ مالي دستاويز نه پر عوام جي زندگي سان سڌو لاڳاپيل فيصلا آهن. جيڪڏهن هن بجيٽ ۾ عوامي فلاح، ٽيڪس انصاف، صنعتن جي بحالي، زراعت جي ترقي ۽ نوجوانن لاءِ موقعا شامل ڪيا ويا ته اهو ملڪ لاءِ مثبت قدم هوندو. پر جيڪڏهن بوجھ هڪ ڀيرو ٻيهر عام ماڻهو تي وڌايو ويو ته عوامي بيچيني ۾ اضافو ٿيندو. آخر ۾ اصل سوال اهو ئي رهجي وڃي ٿو ته ڇا هي بجيٽ عوام لاءِ رليف آڻيندي يا نوان بار؟ وقت ئي ان جو جواب ڏيندو.
