محمد اسماعیل لانگاھ
برساتن جي موسم رڳو ٿڌڪار، ساوڪ ۽ خوشگوار موسم جو پيغام کڻي نٿي اچي، پر جيڪڏهن صفائي، نيڪال ۽ صحت جي نظام ۾ غفلت هجي ته اها موسم ڪيترين ئي بيمارين لاءِ به سازگار ماحول پيدا ڪري ٿي. انهن بيمارين ۾ مليريا ۽ ڊينگي خاص طور تي اهم آهن. سنڌ سميت ملڪ جي مختلف علائقن ۾ مڇرن مان پکڙجندڙ بيمارين جا ڪيس وڌڻ هر سال صحت جي نظام لاءِ هڪ وڏو امتحان بڻجي وڃن ٿاتازو سنڌ ۾ مليريا جي صورتحال هڪ ڀيرو ٻيهر ڳڻتي جوڳي ٿي سامهون آئي آهي.24 آگسٽ 2026ع تي سنڌ جي صحت کاتي جي انگن اکرن موجب هڪ ئي ڏينهن ۾ 10,033 شڪي مريضن جي مليريا لاءِ اسڪريننگ ڪئي وئي، جن مان 916 ڪيس مثبت آيا. حيدرآباد ڊويزن ۾ سڀ کان وڌيڪ 410، جڏهن ته لاڙڪاڻي ۾ 208 ۽ ميرپورخاص ۾ 174 مثبت ڪيس رپورٽ ٿيا.
اهي انگ اکر رڳو هڪ ڏينهن جي صورتحال ٻڌائين ٿا، پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا اسان هر سال برساتن کان پوءِ پيدا ٿيندڙ اهڙي صورتحال کي صرف انگن اکرن ۽ اسپتالن جي هنگامي انتظامن تائين محدود رکڻ چاهيون ٿا، يا ان جا بنيادي سبب ختم ڪرڻ لاءِ مستقل پاليسي اختيار ڪنداسين؟
مليريا ۽ ڊينگي ۾ هڪ بنيادي فرق سمجهڻ به ضروري آهي. مليريا وائرس نه، پر Plasmodium نالي پيراسائيٽ سبب ٿيندي آهي، جيڪا متاثر ماده Anopheles مڇر جي چڪ سان انسان تائين پهچندي آهي. عالمي صحت اداري موجب مليريا روڪڻ ۽ علاج ڪرڻ لائق بيماري آهي، پر بروقت تشخيص ۽ مؤثر علاج نه ٿيڻ جي صورت ۾ اها سنگين ۽ جان ليوا ٿي سگهي ٿي.
ٻئي طرف ڊينگي هڪ وائرل بيماري آهي، جيڪا Aedes مڇر ذريعي پکڙجي ٿي. عالمي صحت اداري موجب ڊينگي جا ڪيس گرم موسم، برسات، نمي ۽ مڇرن جي وڌندڙ آبادي سان گڏ وڌي سگهن ٿا، جڏهن ته برساتن جي موسم دوران ۽ ان کان پوءِ ان جي منتقلي ۾ تيزي اچڻ عام ڳالهه آهي.
انهيءَ پسمنظر ۾ انتظاميا جي ذميواري صرف ”فوگنگ“ ڪرائڻ تائين محدود نٿي رهي. فوگنگ هڪ هنگامي قدم ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن شهر جي گهٽين، نالن، خالي پلاٽن، تعمير هيٺ عمارتن، اسڪولن ۽ گهرن جي چوڌاري پاڻي بيٺل هجي ته رڳو اسپري سان مسئلو مستقل طور حل نٿو ٿي سگهي.جتي برسات جو پاڻي ڏينهن جا ڏينهن بيٺو رهي ٿو، جتي نيڪال جو نظام ڪمزور آهي، جتي گندي پاڻي جون لائينون ليڪ ٿين ٿيون، جتي ڪچري جا ڍير موجود آهن ۽ جتي پاڻي جون ٽانڪيون ڍڪيل ناهن، اتي مڇرن لاءِ افزائش جا هنڌ پاڻ انتظامي ناڪاميءَ جي تصوير بڻجي وڃن ٿاسنڌ ۾ گذريل سالن جي انگن اکرن مان به ظاهر ٿيو آهي ته مليريا ۽ ڊينگي جو بار تمام گهڻو رهيو آهي. 2025ع بابت سنڌ جي سرڪاري انگن اکرن موجب 283,140 مليريا ڪيس ۽ 20,502 ڊينگي ڪيس رپورٽ ٿيا هئا. ساڳئي وقت مختلف اسپتالن مان گڏ ڪيل انگن اکرن سرڪاري موتين جي انگ سان وڏو فرق به ظاهر ڪيو، جنهن مان بيمارين جي نگراني، ڊيٽا گڏ ڪرڻ ۽ رپورٽنگ جي نظام کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جي ضرورت محسوس ٿئي ٿي.
هتي انتظامي ذميواري جو سڀ کان اهم پاسو سامهون اچي ٿو: صحت جا انگ اکر صحيح، بروقت ۽ مڪمل هئڻ گهرجن.
جيڪڏهن سرڪاري رڪارڊ ۾ ڪيس گهٽ ۽ اسپتالن جي عملي تجربي ۾ مريض وڌيڪ هجن ته پوءِ پاليسي ڪيئن ٺهندي؟ دوائن، ٽيسٽن، بيڊن، ڊاڪٽرن ۽ ايمرجنسي سهولتن جي ضرورت جو صحيح اندازو ڪيئن لڳندو؟ ان ڪري سرڪاري ۽ خانگي اسپتالن، ليبارٽرين ۽ ضلعي صحت کاتن مان ڊيٽا گڏ ڪرڻ لاءِ هڪ مربوط ۽ شفاف نگراني وارو نظام ضروري آهي.
ان سان گڏ هر ضلعي انتظاميا کي برساتن کان اڳ ئي مڇر ڪنٽرول ايڪشن پلان تيار ڪرڻ گهرجي. ان پلان ۾ نيڪال، صفائي، بيٺل پاڻي جي خاتمي، لاروا جي سڃاڻپ، حساس علائقن جي نشاندهي، اسپري، اسپتالن جي تياري ۽ عوامي آگاهي سڀ شامل هجن
صرف ان وقت سرگرم ٿيڻ، جڏهن اسپتالن ۾ مريضن جون قطارون لڳي وڃن، بهتر حڪمراني نه آهي. بهتر حڪمراني اها آهي ته بيماري وڌڻ کان اڳ ان جا خطرا سڃاڻپ ڪري قدم کنيا وڃن اسڪولن کي به هن مهم جو حصو بڻائڻ گهرجي ٻارن کي مڇرن کان بچاءَ، بيٺل پاڻي ختم ڪرڻ ۽ صفائي بابت عملي آگاهي ڏني وڃي. سرڪاري آفيسن، مارڪيٽن، اسپتالن ۽ رهائشي علائقن جي چوڌاري به باقاعده معائنو ٿيڻ گهرجي.
عوام جي به ذميواري گهٽ ناهي گهرن اندر ۽ ٻاهر بيٺل پاڻي ختم ڪرڻ، پاڻي جون ٽانڪيون ڍڪڻ، مڇر ڀڄائيندڙ شيون استعمال ڪرڻ، مناسب لباس پائڻ ۽ مڇر داني استعمال ڪرڻ جهڙا قدم بيمارين کان بچاءَ ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا WHO به ڊينگي کان بچاءَ لاءِ گهرن ۽ انهن جي چوڌاري بيٺل پاڻي ختم ڪرڻ، مڇر کان بچاءَ جا طريقا اختيار ڪرڻ ۽ متاثر شخص کي به مڇرن کان بچائڻ تي زور ڏئي ٿو.
پر عوام کي سڀ ڪجهه ڪرڻ لاءِ چئي حڪومت پنهنجي بنيادي ذميواري کان پاسو نٿي ڪري سگهي جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ نالو بند هجي، گٽر جو پاڻي روڊ تي بيٺل هجي، ڪچرو ڪيترن ڏينهن تائين نه کنيو وڃي يا برساتي پاڻي نيڪال ٿيڻ ۾ هفتا لڳن، ته اتي رهندڙ شهري کي رڳو ”احتياط ڪريو“ چوڻ ڪافي ناهي. ان علائقي جي ميونسپل انتظاميا، ضلعي انتظاميا ۽ صحت کاتي کي گڏجي مسئلو حل ڪرڻو پوندو.
مليريا جي حوالي سان بروقت تشخيص خاص اهميت رکي ٿي. سنڌ جي صحت کاتي جي معلومات موجب رت جي ٽيسٽ ذريعي مليريا جي تصديق ڪري سگهجي ٿي، جڏهن ته بخار، ڏڪڻي، پسينو، مٿي جو سور، جسم ۾ سور ۽ شديد ٿڪاوٽ جهڙيون علامتون ظاهر ٿي سگهن ٿيون ڊينگي ۾ به بخار کي معمولي سمجهڻ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. تيز بخار، مٿي جو سور، جسم ۾ سور، الٽي يا ٻين علامتن جي صورت ۾ ڊاڪٽر سان رابطو ڪرڻ گهرجي. خاص طور تي مريض ۾ سنگين علامتون ظاهر ٿين ته اسپتال پهچڻ ۾ دير نه ڪرڻ گهرجي.هڪ ٻي اهم ڳالهه اها آهي ته ڊينگي ۽ مليريا کي هڪ ئي بيماري سمجهي پاڻمرادو دوا کائڻ کان پاسو ڪيو وڃي. ڊينگي لاءِ مخصوص اينٽي وائرل علاج موجود ناهي ۽ WHO موجب بخار لاءِ مناسب طبي صلاح ضروري آهي؛ Aspirin ۽ Ibuprofen جهڙين NSAIDs کان پاسو ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته رت وهڻ جو خطرو وڌي سگهي ٿوسنڌ ۾ تازو مليريا جي وڌندڙ انگن کي ڏسندي حڪومت لاءِ هي وقت رڳو انگ اکر جاري ڪرڻ جو ناهي، پر عملدرآمد جو وقت آهي. هر ضلعي ۾ حساس علائقن جي نشاندهي، روزاني ڪيس مانيٽرنگ، اسپتالن ۾ ضروري ٽيسٽ ۽ دوائن جي موجودگي، موبائل ميڊيڪل ڪيمپ، لاروا ڪنٽرول ۽ صفائي جي مهم کي هڪ ئي حڪمت عملي تحت هلائڻ گهرجي.
موسمي بيمارين کي قدرتي آفت چئي انتظامي ناڪاميءَ کي لڪائڻ به مناسب ناهي. برسات قدرتي عمل آهي، پر بيٺل گندو پاڻي، ناقص نيڪال، ڪچري جا ڍير ۽ صحت جي سهولتن جي کوٽ انتظامي معاملن سان تعلق رکن ٿا.اسان کي هر سال اهو سوال پڇڻ گهرجي ته برسات اچڻ کان اڳ ڪيترا نالا صاف ڪيا ويا؟ ڪيترا حساس علائقا چيڪ ڪيا ويا؟ ڪيترا بيٺل پاڻي جا هنڌ ختم ڪيا ويا؟ ڪيتريون ليبارٽرين کي تيار رکيو ويو؟ ڪيتريون اسپتالون اضافي مريضن لاءِ تيار ڪيون ويون؟ ۽ ڪيس وڌڻ کان اڳ ڪيتري آگاهي مهم هلائي وئي؟
ڇو ته مڇر کي ختم ڪرڻ کان وڌيڪ اهم مڇر جي افزائش جا هنڌ ختم ڪرڻ آهي.
جيستائين شهرن ۽ ڳوٺن ۾ صفائي، نيڪال ۽ صحت جي بنيادي نظام کي مضبوط نه ڪيو ويندو، تيستائين فوگنگ جون مهمون عارضي تصوير ته ضرور ٺاهينديون، پر مستقل حل نه ڏينديون اڄ مليريا ۽ ڊينگي جا وڌندڙ ڪيس انتظاميا لاءِ هڪ واضح پيغام آهن: صحت صرف اسپتالن جي ذميواري ناهي؛ اها حڪمراني، صفائي، ماحول، مڪاني ادارن ۽ عوام جي گڏيل ذميواري آهي.
