غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان جي پارلياماني سياست ۾ ڪي فيصلا اهڙا هوندا آهن، جيڪي ظاهري طور سادا، آئيني ۽ رواجي لڳندا آهن، پر اندروني طور تي اهي سياسي ڪمزورين، مجبورن، يوٽرنز ۽ سمجهوتن جي پوري ڪهاڻي پاڻ ۾ سمائي رکندا آهن. قومي اسيمبلي ۾ محمود خان اچڪزئي جو اپوزيشن ليڊر طور مقرر ٿيڻ به اهڙو ئي فيصلو آهي، جيڪو رڳو هڪ عهدي جي ڀرپاسي تائين محدود ناهي، پر اهو مخالف ڌر جي مجموعي حالت، تحريڪ انصاف جي پارلياماني حڪمت عملي، ۽ ٻين سياسي پارٽين جي حساب ڪتاب کي وائکو ڪري ٿو.
اپوزيشن ليڊر جو عهدو لڳ ڀڳ پنج مهينا خالي رهڻ پاڻ ۾ هڪ سوال هو. پارليامينٽ جهڙي اداري ۾، جتي حڪومت ۽ اپوزيشن جي وچ ۾ توازن جمهوريت جي ساهه وانگر هوندو آهي، اتي اهڙي اهم عهدي جو خالي رهڻ سياسي سنجيدگيءَ جي کوٽ کي ظاهر ڪري ٿو. عمر ايوب جي آگسٽ 2025 ۾ 9 مئي ڪيسن سبب نااهلي کان پوءِ تحريڪ انصاف وٽ موقعو هو ته هو پنهنجي صفن مان هڪ نئون چهرو اڳيان آڻي، پر اهو موقعو يا ته استعمال نه ڪيو ويو يا استعمال ڪرڻ جي سگهه موجود نه هئي.
تحريڪ انصاف، جيڪا پاڻ کي ملڪ جي سڀ کان وڏي سياسي جماعت قرار ڏيندي رهي آهي، پارليامينٽ اندر قيادت ڏيڻ ۾ ناڪام نظر آئي. هي ناڪامي رڳو عدالتي فيصلن يا سياسي دٻاءَ جو نتيجو نه هئي، پر پارٽي جي اندروني انتشار، گروهه بندي ۽ اعتماد جي کوٽ به ان جو اهم سبب رهي. جڏهن هڪ پارٽي پنهنجي ئي ماڻهن تي ڀروسو ڪرڻ کان ڪيٻائي ٿي، ته پوءِ ٻاهرين شخصيت ڏانهن رجوع ڪرڻ سياسي مجبوري بڻجي وڃي ٿي.
اهڙي صورتحال ۾ عمران خان جو محمود اچڪزئي کي اپوزيشن ليڊر طور نامزد ڪرڻ، هڪ اهڙو فيصلو هو، جنهن ڪيترن کي حيران به ڪيو ۽ ڪيترن لاءِ اهو اڳڪٿيءَ جهڙو به هو. عمران خان، جيڪو ماضي ۾ روايتي سياست، پراڻن چهرا ۽ مفاهمتي سياست تي سخت تنقيد ڪندو رهيو آهي، اڄ پاڻ ساڳئي روايت جو حصو بڻجي ويو آهي. هي فيصلو اهو ٻڌائي ٿو ته سياست ۾ جذبات کان وڌيڪ حساب ڪتاب هلي ٿو، ۽ جڏهن انگ، وقت ۽ حالتون اجازت نه ڏين، ته اصولن کي به نئين معنيٰ ملي وڃي ٿي.
محمود اچڪزئي جي سياسي سڃاڻپ ڪنهن کان لڪل ناهي. هو سالن کان پارلياماني سياست جو حصو رهيو آهي، ۽ تحريڪ انصاف جي گذريل حڪومت دوران پاڪستان ڊيموڪريٽڪ موومينٽ جو سرگرم اڳواڻ رهيو. ان وقت هن عمران خان تي جيڪا تنقيد ڪئي، اها معمولي سياسي اختلاف کان گهڻو اڳتي وڌيل هئي. هو عمران خان کي نااهل حڪمران، غير سنجيده سياستدان ۽ پارليامينٽ کي نظرانداز ڪندڙ اڳواڻ سڏيندو رهيو. اڄ ساڳيو عمران خان، ساڳئي محمود اچڪزئي کي اپوزيشن جو چهرو بڻائي ڇڏيو آهي. هي تضاد دراصل پاڪستاني سياست جي اها حقيقت آهي، جتي مستقل موقف ناهن هوندا، رڳو مستقل مفاد هوندا آهن.
اهو به سوال اهم آهي ته تحريڪ انصاف اندر اهڙي ڪهڙي مجبوري پيدا ٿي، جو پارٽي پنهنجي ئي صفن مان ڪنهن کي اپوزيشن ليڊر بڻائڻ بدران ٻاهرين شخصيت تي ڀروسو ڪيو. ڇا پارٽي جي اندر ڪو اهڙو اڳواڻ موجود نه هو، جيڪو سڀني کي گڏ ڪري سگهي؟ يا ڇا قيادت پاڻ ڪنهن مضبوط پارلياماني چهري کي اڳيان آڻڻ کان خوفزده هئي؟ اهي سوال تحريڪ انصاف جي مستقبل جي سياست لاءِ به اهم آهن.
ٻين اپوزيشن پارٽين لاءِ به محمود اچڪزئي جي چونڊ مڪمل اطمينان جو سبب ناهي. ڪيترين پارٽين هن فيصلي کي سياسي خواهش بدران سياسي مجبوري سمجهيو. اختلافن سان ڀريل اپوزيشن صفن ۾ ڪنهن هڪ نالي تي اتفاق ڪرڻ آسان نه هو. مولانا فضل الرحمان ۽ ٻين اڳواڻن جي رابطن کان پوءِ جيڪو نالو سڀني لاءِ قابلِ قبول بڻيو، اهو محمود اچڪزئي هو. پر سياست ۾ قابلِ قبول هجڻ هميشه مضبوط هجڻ جي ضمانت نٿو بڻجي.
پارلياماني سياست ۾ اپوزيشن ليڊر جو ڪردار رڳو حڪومت تي تنقيد ڪرڻ تائين محدود ناهي. اهو عهدو متبادل پاليسين، قانون سازيءَ ۾ سنجيده بحث، ۽ عوامي مسئلن کي پارليامينٽ اندر مؤثر نموني پيش ڪرڻ جو مطالبو ڪري ٿو. پاڪستان جي تاريخ شاهد آهي ته جڏهن اپوزيشن ڪمزور رهي، ته حڪومت بي حساب طاقتور ٿي وئي، ۽ جڏهن اپوزيشن منظم رهي، ته سياسي نظام ۾ ڪجهه نه ڪجهه توازن ضرور پيدا ٿيو.
محمود اچڪزئي لاءِ اصل امتحان هاڻي شروع ٿيو آهي. هو هڪ اهڙي اپوزيشن جي قيادت سنڀالي رهيو آهي، جيڪا پاڻ ۾ ورهايل، بيچين ۽ شڪ جو شڪار آهي. تحريڪ انصاف جا ڪارڪن جذباتي آهن، ٻيون پارٽيون مفاهمت پسند آهن، ۽ ڪجهه ڌريون رڳو سياسي بقا لاءِ اپوزيشن ۾ ويٺل آهن. اهڙي مختلف سوچ رکندڙ قوتن کي هڪ رخ تي هلائڻ ڪا سولي ذميواري ناهي.
تحريڪ انصاف جي ڪارڪنن لاءِ به هي فيصلو ڳڻتيءَ جو سبب آهي. جيڪا پارٽي تبديلي، نئين سياست ۽ پراڻن چهرن کان نجات جا نعرا هڻندي رهي، اڄ ساڳئي پراڻي سياسي چهري کي قبول ڪرڻ تي مجبور نظر اچي ٿي. اهو فيصلو پارٽي جي نظرياتي سياست تي به سوال اٿاري ٿو. ڇا تحريڪ انصاف هاڻي مڪمل طور پارلياماني مفاهمت واري سياست اختيار ڪري چڪي آهي، يا هي رڳو وقتي بندوبست آهي؟
محمود اچڪزئي جي سياست هميشه ڳالهه ٻولهه، دليل ۽ پارلياماني فورمن جي چوڌاري گهمندي رهي آهي. پر موجوده سياسي ماحول ۾، جتي پولرائيزيشن انتهائي سطح تي آهي، رڳو دليل ڪافي ناهن هوندا. اپوزيشن ليڊر کي عوامي دٻاءُ، پارلياماني حڪمت عملي ۽ سياسي همت، سڀ گڏ کڻي هلڻو پوندو. جيڪڏهن هو رڳو تقريرن تائين محدود رهيو، ته هي عهدو به اڳين ڪيترن عهدن وانگر تاريخ جي ڪنڊ ۾ دفن ٿي ويندو.
هي به حقيقت آهي ته حڪومت ۽ اپوزيشن جي وچ ۾ سياسي ٽڪراءَ کانسواءِ جمهوريت اڳتي نٿي وڌي. مضبوط اپوزيشن کان سواءِ حڪومت لاءِ احتساب جو تصور ڪمزور ٿي وڃي ٿو. جيڪڏهن اپوزيشن ليڊر سنجيده ڪردار ادا ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيو، ته پارليامينٽ رڳو رسمي قانون سازي جو ادارو بڻجي رهجي ويندي.
آخرڪار، محمود اچڪزئي جي چونڊ ڪنهن وڏي سياسي انقلاب جو اعلان ناهي، پر هڪ اهڙو تجربو آهي، جنهن جو نتيجو وقت طئي ڪندو. جيڪڏهن هو اپوزيشن کي گڏ رکڻ، پارلياماني بحث کي معنيٰ ڏيڻ ۽ سياسي اختلافن کي تعميري رخ ڏيڻ ۾ ڪامياب ٿيو، ته هي چونڊ اپوزيشن لاءِ فائدي مند ثابت ٿي سگهي ٿي. ۽ جيڪڏهن نه، ته پوءِ هي فيصلو به پاڪستاني سياست جي انهن ڪيترن فيصلن مان هڪ بڻجي ويندو، جيڪي مجبورن ڪيا ويا، پر نتيجا نه ڏئي سگهيا.
سوال اڃا به پنهنجي جاءِ تي بيٺل آهي:
ڇا اپوزيشن ليڊر بدلجڻ سان سياست به بدلجندي، يا رڳو نالو بدلجڻ سان ساڳيون ڪمزورين جاري رهنديون؟
جواب مستقبل جي سياست، پارلياماني ڪارڪردگي ۽ سياسي همت ڏيندي.
