حاڪم علي چانڊيو
ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ سرد جنگ جو پس منظر هڪ اهڙي تاريخي حقيقت آهي جنهن جون جڙون صديون پٺيان وڃن ٿيون جڏهن ايران جي اسلامي انقلاب کان پوءِ آمريڪا پنهنجي عالمي حڪمرانيءَ جي نقطه نظر تحت ايران کي خطي ۾ ضابطو ڪرڻ ۽ ان جي اثر رسوخ کي محدود ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ايران جي اندروني سياست ۾ آمريڪا جي مداخلت ۽ ان جي مخالفين جي حمايت سان هڪ دائمي تناؤ پيدا ٿيو جيڪو وقت سان گڏ علائقائي پاليسين ۽ عالمي طاقت جي توازن ۾ تبديلين سان وڌيڪ پيچيده ٿيو ايران جو علائقائي اثر رسوخ عراق سوريه لبنان يمن ۽ افغانستان ۾ سرگرم هجڻ آمريڪي قيادت لاءِ خطري جو سبب بڻيو ۽ ان سبب آمريڪا پابنديون اقتصادي دٻاءُ ۽ فوجي ڌمڪيون استعمال ڪرڻ تي مجبور ٿيو هي تناؤ نه رڳو ٻنهي ملڪن جي معاشي ۽ فوجي پاليسين تي اثرانداز ٿيو پر عالمي تيل جي مارڪيٽ، عالمي واپار ۽ گڏوگڏ ملڪن جي خارجہ پاليسين تي به اثر ڇڏيو ايران پنهنجي اسلامي سرمائي، مذهبي سياسي طاقت ۽ علائقائي نيٽ ورڪ کي مضبوط ڪرڻ لاءِ متحرڪ رهيو جڏهن ته آمريڪا پنهنجي عالمي حڪمراني برقرار رکڻ ۽ چين ۽ روس جي وڌندڙ اثر رسوخ کي محدود ڪرڻ لاءِ خطي ۾ پنهنجي فوجي ۽ اقتصادي طاقت استعمال ڪئي هي سلسلو وڌندڙ پابندين، آمريڪي فوجي موجودگي، ايران جي مشڪل اقتصادي حالتن ۽ علائقائي گروپن سان اسلحياتي مدد جي بنياد تي هڪ دائمي اسٽريٽجڪ مقابلي ۾ تبديل ٿيو.
موجوده صورتحال ۾ ايران آمريڪا جي حڪمت عملي کي نظر ۾ رکندي پنهنجي دفاعي صلاحيت، نيٽ ورڪ ڊپلوميٽڪس، نيوڪليئر پروگرام ۽ ڊرون ٽيڪنالاجي کي تيز ڪري رهيو آهي جڏهن ته آمريڪا چين ۽ روس سان گڏجي ايران کي عالمي سطح تي اڪيلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي هي صرف ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ نجي مسئلو نه رهيو آهي پر هڪ عالمي جيو پولٽيڪل ڊرامو بڻجي ويو آهي جنهن ۾ يورپ، روس، چين، عرب ملڪ ۽ عالمي مالي ادارا پڻ پنهنجا مفاد رکن ٿا ايران جي نيوڪليئر سرگرمي ۽ آمريڪا جون پابنديون گڏجي خطي ۾ نه صرف سياسي عدم استحڪام پيدا ڪري رهيون آهن پر عالمي توانائي مارڪيٽ ۾ پڻ غير يقيني صورتحال پيدا ڪري رهيون آهن ايران جي تيل جي پيداوار ۽ ترسيل ۾ ڪنهن به رڪاوٽ جي صورت ۾ عالمي تيل جون قيمتون وڌي وڃن ٿيون ۽ آمريڪا چين هندستان ۽ يورپ کي توانائي جي متبادل ذريعن تي ڌيان ڏيڻ تي مجبور ڪري ٿو هي صورتحال عالمي مارڪيٽ جي جيو اسٽرڪچر تي به اثرانداز ٿي رهي آهي ۽ سرمايو ۽ سياسي اثر رسوخ جي نئين نقشن کي جنم ڏئي رهي آهي
سرد جنگ جو هڪ نظرياتي پهلو اهو آهي ته اهو صرف فوجي يا اقتصادي مقابلو ناهي پر هڪ فڪري ۽ آئيڊيلوجيڪل جنگ آهي جيڪا ثقافت، مذهب، قوميت ۽ عالمي پاليسين جي تصور سان جڙيل آهي ايران اسلامي انقلاب جي آئيڊيلوجي کي عالمي سطح تي فروغ ڏيڻ لاءِ سرگرم آهي جڏهن ته آمريڪا لبرل ڊيموڪريسي، انساني حقن ۽ عالمي حڪمراني جي نظرئي کي برقرار رکڻ لاءِ خطي ۾ پنهنجو اثر رسوخ استعمال ڪري رهيو آهي هي مقابلو فڪري طور تي انتهائي پيچيده آهي جتي هر طرف پنهنجي عوام ۽ عالمي ڪميونٽي کي قائل ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي ايران جي اندر سياسي ڌريون جيڪي آمريڪي اثر کي رد ڪن ٿيون ۽ انهن جي حمايت حاصل ڪن ٿيون پنهنجي اسٽينڊ پوائنٽ تي مضبوط رهيون آهن جڏهن ته آمريڪا اندروني پاليسي، سينيٽ ۽ عالمي سطح تي گڏيل موقف ٺاهڻ ۾ مشڪل سان منهن ڏئي رهيو آهي.
جاگرافيائي نقطه نظر کان ڏٺو وڃي ته ايران جي جيو اسٽريٽجڪ پوزيشن هن کي عالمي توانائي، تيل جي مارڪيٽ ۽ خليج فارس جي مالڪي ذريعي عالمي پاليسين ۾ اهم بڻائي ٿي ايران جي ڪنٽرول ۾ هينڊلنگ لاءِ آمريڪا کي فوجي اڏامن، بحري طاقت ۽ اتحادين سان گڏ ڪم ڪرڻو پوي ٿو جڏهن ته ايران جي جبلن، صحرائن ۽ شهري علائقن جي بناوت ۽ علائقائي نيٽ ورڪ فوجي ۽ جاسوسي حڪمت عملي کي پيچيده بڻائي ٿي هي ٽيڪنيڪل مقابلو صرف ملڪ اندر نه پر عالمي سطح تي ٽرانس نيشنل نيٽ ورڪن ۽ فوجي حڪمت عملين سان به جڙيل آهي جنهن ۾ سائبر وارفيئر، معاشي پابنديون ۽ سيڪيورٽي ڊپلوميٽڪس اهم ڪردار ادا ڪري ٿي
تاريخي پس منظر ۾ ڏٺو وڃي ته 1979 جي اسلامي انقلاب کان پوءِ آمريڪا ۽ ايران جا تعلقات مستقل طور تي خراب ٿي ويا اهي تجربا ڏيکارين ٿا ته هر فوجي يا اقتصادي دٻاءُ جو نتيجو ايران جي اندروني سياست ۽ علائقائي حڪمت عملي تي وڏو اثر رکي ٿو آمريڪا جي مڪمل اڪيلاپڻ يا پابنديون ايران کي صرف اندروني يڪجهتي ڏيڻ ۽ علائقائي حڪمت عملي کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو سبب بڻجن ٿيون هي تجربا ڏيکارين ٿا ته سرد جنگ جو انجام صرف فوجي قوت ۽ پابندين سان طئي نٿو ٿئي پر فڪري، سماجي ۽ اقتصادي عناصر جو به وڏو ڪردار آهي
موجوده عالمي صورتحال ۾ چين ۽ روس جو اثر به آمريڪا ايران جي سرد جنگ تي اثر انداز آهي چين جو اقتصادي اثر ۽ روس جو فوجي ۽ سياسي اثر آمريڪا جي عالمي حڪمراني کي محدود ڪري رهيو آهي ايران چين سان توانائي، انفراسٽرڪچر ۽ ٽيڪنالاجي ۾ نئون تعلق قائم ڪري رهيو آهي جڏهن ته روس سوريه، يمن ۽ عراق ۾ ايران جي سرگرمين کي سياسي حمايت ڏئي رهيو آهي هي صورتحال سرد جنگ کي عالمي سطح تي تبديل ڪري رهي آهي ۽ آمريڪا کي خطي ۾ پنهنجي موجودگي ۽ حڪمت عملي ۾ نئين سر نظرثاني ڪرڻ تي مجبور ڪري رهي آهي
اقتصادي تجزياتي نقطه نظر سان ڏٺو وڃي ته آمريڪا جون پابنديون ايران جي معيشت کي سخت نقصان پهچائي رهيون آهن پر ايران جون اندروني اقتصادي پاليسيون، قومي سرمايو ۽ علائقائي ٽريڊ نيٽ ورڪ پابندين کي جزوي طور تي منهن ڏئي رهيا آهن ايران پنهنجي تيل، گئس، ڊرون ۽ نيوڪليئر پروگرام ذريعي عالمي مارڪيٽ ۽ آمريڪي پاليسين کي متوازن ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي آمريڪا جي لاءِ ايران جي اندروني معيشت تي اثر انداز ٿيڻ صرف پابندين ۽ مالي دٻاءُ تي نه پر ايران جي علائقائي نيٽ ورڪ ۽ عالمي سپورٽ تي پڻ منحصر آهي هي مقابلو ثقافت، آئيڊيلوجي، مذهبي اثر ۽ عالمي پاليسين جي نظرئي تي مبني آهي ايران پنهنجي اسلامي انقلاب جي اصولن کي عالمي سطح تي اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي جڏهن ته آمريڪا عالمي ڊيموڪريسي، انساني حقن ۽ عالمي حڪمراني جي نظرئي کي اڳتي وڌائڻ چاهي ٿو هي مقابلو صرف فوجي يا اقتصادي ناهي پر هڪ جامع فڪري جنگ آهي جنهن ۾ عالمي عوامي راءِ، ميڊيا، ثقافتي اثر ۽ سوشل ميڊيا جا عنصر پڻ شامل آهن هي سرد جنگ عالمي طاقت جي توازن، علائقائي حڪمت عملي، توانائي مارڪيٽ، نيوڪليئر صلاحيت ۽ آئيڊيلوجيڪل مقابلي تي ٻڌل آهي ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ هي مقابلو عالمي جيو پولٽيڪل اسٽرڪچر، فوجي حڪمت عملي، اقتصادي پاليسي ۽ علائقائي نيٽ ورڪ تي اثرانداز ٿي رهيو آهي سرد جنگ جو انجام صرف ڪنهن هڪ طرف جي فتح يا نقصان ۾ ظاهر نه ٿيندو پر هڪ جامع عالمي اسٽرڪچر جي تبديلين، طاقت جي تقسيم ۽ عالمي پاليسين جي نئين نقشن ۾ نظر ايندو
نتيجي طور اهو چئي سگهجي ٿو ته ايران ۽ آمريڪا جي سرد جنگ جو انجام ڪنهن خاص تاريخي ڏينهن يا فوجي مقابلي ۾ نه پر هڪ مسلسل تبديل ٿيندڙ عالمي، علائقائي، اقتصادي ۽ فڪري اسٽرڪچر ۾ ظاهر ٿيندو هي مقابلو مستقبل ۾ خطي جي سلامتي، عالمي توانائي مارڪيٽ، نيوڪليئر پاليسي، عالمي فوجي ۽ اقتصادي حڪمت عملي تي اثرانداز ٿيندو ۽ عالمي طاقت جي نئين تقسيم ۾ پنهنجو اثر ڇڏيندو.
