غلام مصطفيٰ جمالي
گڏيل عرب امارات، جيڪو گهڻن سالن کان خليج ۾ واپار، سيڙپڪاري ۽ سياحت جو اهم مرڪز رهيو آهي، هاڻي مشرقِ وسطیٰ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ جو هڪ اهم نقطو بڻجي چڪو آهي. اڳئين ڏينهن ۾ خطي ۾ ڌيان گهڻو ڪري ايران ۽ اسرائيل جي وچ ۾ فوجي مقابلي تي هو، پر هاڻي صورتحال وڌيڪ پيچيده ٿي وئي آهي. ايران جي حڪمت عملي موجب جنگ جا اثر خليجي علائقن ڏانهن منتقل ٿي رهيا آهن، ۽ گڏيل عرب امارات هن نئين محاذ ۾ خاص طور تي نمايان آهي.
تازن مهينن دوران ايران جي ڪارروائين ۾ واضح تبديليون ڏسڻ ۾ آيون آهن. پهريان جڏهن ڌيان اسرائيل تي هو، ته هاڻي اهو دباءُ خليجي رياستن ڏانهن وڌي چڪو آهي. ايران شايد اهو سمجهي رهيو آهي ته جنگ جي قيمت صرف اسرائيل تائين محدود نه رهندي، پر جيڪڏهن اهو دباءُ آمريڪا جا ويجها اتحادي رياستن ڏانهن وڌايو وڃي، ته عالمي ۽ علائقائي سطح تي اثر وڌيڪ محسوس ٿيندو. امارات هن نقطه نظر سان حساس ملڪ طور ڏٺو پيو وڃي، ڇاڪاڻ ته اهو ملڪ اقتصادي طور مضبوط هجڻ سان گڏ جغرافيائي لحاظ سان پڻ خطي جي اهم ٽريڪ تي واقع آهي.
امارات جي اندر جيڪي هدف نشانو بڻايا ويا آهن، اهي نه صرف ملڪ جي معيشت لاءِ اهم آهن پر عالمي توانائي سپلاءِ ۾ پڻ مرڪزي ڪردار رکن ٿا. تيل جون تنصيبات، بندرگاهون، هوائي اڏا، ۽ فوجي اڏا اهي سڀئي اهڙا مرڪز آهن جن تي حملن جو اثر مقامي حدن کان ٻاهر محسوس ڪيو ويندو. ايران جي حڪمت عملي نه رڳو فوجي نقصان پهچائڻ تي مرڪوز آهي، پر هڪ نفسياتي ۽ سياسي پيغام پهچائڻ جو مقصد پڻ آهي. جڏهن هڪ ملڪ جيڪو پاڻ کي عالمي سيڙپڪاري ۽ تجارتي مرڪز طور پيش ڪري ٿو، مسلسل دٻاءُ هيٺ اچي، ته ان جي اعتماد ۽ شهرت تي اثر پوي ٿو.
ابوظهبي ۽ دبئي جي ردعمل ۾ پڻ تبديلي آئي آهي. گذريل سالن ۾ امارات سفارتي توازن ۽ ڳالهين کي ترجيح ڏيندو رهيو آهي، پر هاڻي ان جو لهجو وڌيڪ سخت نظر اچي ٿو. آمريڪي قيادت ۾ سيڪيورٽي اتحاد ۾ شامل ٿيڻ جا اشارا ۽ آبنائي هرمز جي حفاظت بابت واضح بيان اهو ظاهر ڪن ٿا ته امارات هاڻي دفاعي پوزيشن کان اڳتي وڌي، سرگرم ۽ فعال ڪردار ادا ڪرڻ لاءِ تيار آهي.
اقتصادي اثرات پڻ نمايان آهن. اسٽاڪ مارڪيٽن ۾ گهٽتائي، پروازن جي منسوخي، ۽ توانائي جي پيداوار ۾ رڪاوٽون هڪ گڏيل معاشي دٻاءُ پيدا ڪري رهيون آهن. آبنائي هرمز ۾ ڪنهن به رڪاوٽ عالمي تيل مارڪيٽن تي اثرانداز ٿئي ٿي، جنهن جا نتيجا دنيا جي هر ڪنڊ تائين پهچن ٿا. امارات جهڙو ملڪ جيڪو عالمي مالي مرڪز، سياحت ۽ واپار جي لحاظ کان اهم آهي، جيڪڏهن جنگ جي عمل جو نشانو بڻجي ٿو، ته ان جا اثر صرف علائقائي نه پر عالمي سطح تي محسوس ٿين ٿا.
سياسي لحاظ کان ايران جي حڪمت عملي جو اثر پڻ واضح آهي. اهو ظاهر آهي ته ايران چاهي ٿو ته خليجي ملڪ ۽ آمريڪا تي دٻاءُ وڌي، جنهن سان ايران کي سفارتي ۽ سياسي فائدو حاصل ٿئي. گذريل سالن ۾ ايران ۽ امارات جي وچ ۾ آهستي آهستي بهتر ٿيندڙ تعلقات هاڻي ٻيهر تناؤ جي صورتحال ۾ داخل ٿي رهيا آهن. سفارتي عملو واپس گهرائڻ ۽ سخت بيان بازي اهو ظاهر ڪن ٿا ته اعتماد جو ماحول ڪمزور ٿي رهيو آهي، جيڪو خطي ۾ سياسي استحڪام لاءِ خطرو بڻجي ٿو.
خليجي اتحاد ۽ خطي ۾ طاقت جي توازن ۾ به واضح تبديلين جي ضرورت پيدا ٿي آهي. سعودي عرب، قطر ۽ ٻين رياستن کي پنهنجي سيڪيورٽي پاليسين ۾ تبديلين ڪرڻ تي مجبور ڪيو پيو وڃي. جيڪڏهن ايران جو دباءُ جاري رهي، ته هي تڪرار هڪ وڏي علائقائي جنگ جو روپ اختيار ڪري سگهي ٿو، جنهن ۾ نه صرف مشرقِ وسطیٰ پر عالمي معيشت، توانائي مارڪيٽ ۽ سلامتي جو به اثر پوندو.
عالمي سطح تي به اثرات ڏسڻ ۾ اچن ٿا. آبنائي هرمز ۾ رڪاوٽ يا ايران جي ڪارروائين جا اثر عالمي تيل مارڪيٽن تي محسوس ٿين ٿا، جنهن سان توانائي جي فراهمي متاثر ٿئي ٿي. فضائي ۽ بندرگاهن تي حملا، اقتصادي اعتماد ۾ گهٽتائي، ۽ عالمي واپار تي اثر—اهي سڀ عالمي سطح تي اهم خطرو پيدا ڪن ٿا، خاص طور تي انهن ملڪن لاءِ جيڪي توانائي جي درآمد تي ڀاڙين ٿا.
اقتصادي، فوجي ۽ سياسي اثرن کان علاوه، ايران جي حڪمت عملي هڪ علائقائي نفسياتي دٻاءُ پڻ پيدا ڪري رهي آهي. امارات جو مقصد هو ته عالمي سرمائيداري، سياحت، ۽ سيڙپڪاري ۾ استحڪام پيدا ڪري، پر هاڻي جنگ جي ماحول سبب ملڪ ۾ غير يقيني صورتحال پيدا ٿي رهي آهي. عالمي سيڙپڪاري ۽ تجارتي اعتماد ۾ گهٽتائي، بين الاقوامي ڪمپنين کي خطي مان ٻاهر نڪرڻ تي مجبور ڪري سگهي ٿي، جنهن جا اثر مقامي معيشت ۽ روزگار تي به پون ٿا.
سوال اهو آهي ته ايران جو اصلي مقصد ڇا آهي؟ ڇا اهو امارات کي آسان هدف سمجهي رهيو آهي، يا اهو وسيع حڪمت عملي جو حصو آهي؟ شايد ايران جو مقصد صرف فوجي نقصان نه پر سياسي، اقتصادي ۽ نفسياتي ماحول پيدا ڪرڻ آهي، جنهن سان خليجي ملڪ ۽ عالمي طاقتور ملڪ دباءُ محسوس ڪن.
ٻئي طرف، جيڪڏهن خليجي ملڪ سڌو ميدان ۾ شامل ٿين، ته هي جنگ علائقائي تڪرار ۾ تبديل ٿي سگهي ٿي، جنهن ۾ سعودي عرب، قطر ۽ ٻين رياستن کي پڻ حصو وٺڻو پوندو. اهڙي صورتحال ۾ عالمي طاقتور ملڪ پڻ پنهنجون پاليسيون ٻيهر ترتيب ڏيڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿا، جنهن سان خطي ۾ فوجي ۽ سياسي رياستون وڌيڪ سرگرم ٿي سگهن ٿيون.
امارات جي اندروني پاليسين ۾ به واضح تبديليون آيون آهن. ملڪ جي حڪومت سيڪيورٽي ادارن کي مضبوط ڪري رهي آهي، نيون حفاظتي تدبيرون اختيار ڪيون پيون وڃن، ۽ غير محفوظ شعبن ۾ نگراني وڌي رهي آهي. فضائي ۽ سامونڊي رستي جي حفاظت، حساس بندرگاهن جي نگراني، ۽ تجارتي مرڪزن ۾ سڌارا، اهي سڀ قدم امارات جي حڪومتي سطح تي نيون پاليسيون ظاهر ڪن ٿا.
ان سان گڏوگڏ، عالمي طاقتور رياستون، خاص طور تي آمريڪا، يورپي يونين ۽ چين، پڻ خطي ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ کي نظر ۾ رکندي پنهنجون پاليسيون ترتيب ڏئي رهيون آهن. عالمي توانائي مارڪيٽن جي استحڪام لاءِ عالمي سيڙپڪاري، توانائي سپلاءِ، ۽ بين الاقوامي واپار جي حفاظت کي ترجيح ڏني پئي وڃي.
آخرڪار، هي صورتحال واضح ڪري ٿي ته جنگ هاڻي صرف ايران ۽ اسرائيل تائين محدود نه رهي. اهو هڪ اهڙو تڪرار بڻجي چڪو آهي جنهن ۾ هر ملڪ جو ڪردار، هر اتحاد، ۽ هر فيصلي جا اثر گهڻ رخي آهن. گڏيل عرب امارات، جيڪو اڳ اقتصادي ۽ تجارتي مرڪز طور ڄاتو ويندو هو، هاڻي هڪ اهم محاذ بڻجي چڪو آهي، جيڪو خطي ۾ طاقت جي توازن، عالمي معيشت، ۽ سياسي پاليسين تي اثرانداز ٿي سگهي ٿو.
جيڪڏهن حالتون اهڙيءَ ريت جاري رهيون، ته امارات نه صرف هن جنگ جو هڪ اهم محاذ رهندو، پر شايد اهو ملڪ بڻجي سگهي ٿو جيڪو هن تڪرار جي حتمي رخ کي طئي ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري.
