غلام مصطفيٰ جمالي
آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جو اهو بيان ته “ايران وٽ آخري موقعو آهي، ٻي صورت ۾ ايراني قيادت کي ختم ڪيو ويندو”، عالمي سياست ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر ڇرڪائيندڙ بحث کي جنم ڏنو آهي. اهڙا بيان صرف ٻن ملڪن جي وچ ۾ لفظي ڇڪتاڻ نه هوندا آهن، پر انهن جا اثر پوري دنيا جي سياسي، معاشي ۽ سفارتي ماحول تي پوندا آهن. جڏهن دنيا اڳ ئي ڪيترن ئي جنگين، معاشي بحرانن، موسمياتي تبديلي، توانائي جي کوٽ ۽ عالمي بي يقيني کي منهن ڏئي رهي آهي، تڏهن ڪنهن به وڏي طاقت طرفان اهڙي سخت لهجي جو استعمال عالمي امن بابت نوان خدشا پيدا ڪري ٿو.
آمريڪا ۽ ايران جا لاڳاپا گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن. 1979ع جي ايراني انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن وچ ۾ بي اعتمادي وڌندي وئي. اقتصادي پابنديون، سفارتي اختلاف، جوهري پروگرام، علائقائي اثر رسوخ ۽ فوجي موجودگي جهڙا مسئلا ٻنهي ملڪن کي بار بار آمهون سامهون آڻيندا رهيا آهن. ڪڏهن ڳالهين جا دروازا کليا ته ڪڏهن وري پابندين ۽ ڌمڪين سبب اهي بند ٿي ويا. ٽرمپ جي اڳوڻي دور ۾ ايران سان ٿيل جوهري معاهدي مان آمريڪا جي نڪرڻ کان پوءِ ڇڪتاڻ وڌيڪ تيز ٿي وئي، جنهن جا اثر اڄ به عالمي سياست تي واضح نظر اچن ٿا.
ٽرمپ جو تازو بيان اهڙي وقت سامهون آيو آهي، جڏهن وچ اوڀر اڳ ئي ڪيترن ئي بحرانن جي ور چڙهيل آهي. غزه ۾ انساني الميو، شام جي غير يقيني صورتحال، لبنان ۾ سياسي ۽ معاشي بحران، يمن ۾ جاري تڪرار ۽ نار واري علائقي ۾ طاقت جي نئين صف بندي، اهي سڀ عنصر خطي کي انتهائي حساس بڻائي رهيا آهن. اهڙي ماحول ۾ جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ سڌو سنئون ٽڪراءُ پيدا ٿئي ٿو ته ان جا اثر رڳو ٻنهي ملڪن تائين محدود نه رهندا، پر سڄو علائقو ۽ ان سان گڏ عالمي معيشت به ان جي زد ۾ اچي سگهي ٿي.
آمريڪا جو موقف اهو رهيو آهي ته ايران جو جوهري ۽ ميزائل پروگرام عالمي امن لاءِ خطرو آهي، جڏهن ته ايران جو چوڻ آهي ته هو پنهنجي قومي سلامتي ۽ خودمختياري جي تحفظ لاءِ دفاعي صلاحيت وڌائي رهيو آهي. ٻنهي موقفن جي وچ ۾ موجود اهو وڏو فرق ئي سفارتي ڳالهين کي ڏکيو بڻائي ٿو. جڏهن اعتماد ختم ٿي وڃي ته پوءِ هر بيان کي خطري جي نظر سان ڏٺو وڃي ٿو ۽ هر قدم کي شڪ جي عينڪ سان پرکيو وڃي ٿو.
عالمي تاريخ ٻڌائي ٿي ته وڏيون جنگيون اڪثر لفظن جي جنگ سان شروع ٿينديون آهن. سياسي بيان، فوجي ڌمڪيون، اقتصادي پابنديون ۽ سفارتي دٻاءُ آهستي آهستي اهڙي ماحول کي جنم ڏيندا آهن، جتي ڳالهين جا رستا بند ٿيڻ لڳندا آهن. جيڪڏهن اهڙي مرحلي تي دانشمندي جو مظاهرو نه ڪيو وڃي ته پوءِ هڪ ننڍڙو واقعو به وڏي جنگ جو سبب بڻجي سگهي ٿو. عراق، افغانستان، ليبيا ۽ شام جون مثالون دنيا جي سامهون آهن، جتي فوجي طاقت ته استعمال ٿي، پر امن اڄ تائين مڪمل طور بحال نه ٿي سگهيو.
اڄ جي دنيا اڳوڻي دنيا کان مختلف آهي. هاڻي هڪ ملڪ ۾ پيدا ٿيندڙ بحران جا اثر ڪجهه ڪلاڪن اندر سڄي دنيا تائين پهچي وڃن ٿا. جيڪڏهن وچ اوڀر ۾ ڪا وڏي جنگ ڇڙي ٿي ته تيل جي عالمي منڊي سخت متاثر ٿيندي. تيل جون قيمتون وڌنديون، واپاري رستا غير محفوظ ٿيندا، سامونڊي آمدرفت مهانگي ٿيندي ۽ ان جو سڌو اثر ترقي پذير ملڪن تي پوندو. پاڪستان جهڙا ملڪ، جيڪي اڳ ئي معاشي دٻاءُ، مهانگائي ۽ توانائي جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن، انهن لاءِ اهڙي صورتحال وڌيڪ ڏکيائيون پيدا ڪري سگهي ٿي.
پاڪستان جي پرڏيهي پاليسي لاءِ به هي وقت انتهائي اهم آهي. پاڪستان جا ايران، سعودي عرب، چين، آمريڪا ۽ ٻين اهم ملڪن سان لاڳاپا موجود آهن. اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان کي ڪنهن به ڌر جي تڪرار جو حصو بڻجڻ بدران امن، ڳالهين ۽ سفارتڪاري جي حمايت جاري رکڻ گهرجي. پاڪستان هميشه خطي ۾ امن ۽ استحڪام جي ڳالهه ڪندو رهيو آهي، تنهن ڪري موجوده حالتن ۾ به ان کي متوازن ۽ ذميواراڻو ڪردار ادا ڪرڻو پوندو.
عالمي ادارن، خاص طور گڏيل قومن، لاءِ به هي هڪ وڏو امتحان آهي. جيڪڏهن عالمي ادارا صرف بيان جاري ڪرڻ تائين محدود رهندا ۽ تڪرار کي روڪڻ لاءِ عملي قدم نه کڻندا ته پوءِ انهن جي ساک وڌيڪ متاثر ٿيندي. دنيا کي اهڙي قيادت جي ضرورت آهي جيڪا اختلافن کي ڳالهين ذريعي حل ڪرڻ تي يقين رکي، نه ڪي ڌمڪين ۽ طاقت جي استعمال تي.
اڄ جڏهن دنيا معاشي ترقي، جديد ٽيڪنالاجي، مصنوعي ذهانت ۽ سائنسي ايجادن جي نئين دور ۾ داخل ٿي رهي آهي، تڏهن جنگي ماحول پيدا ڪرڻ انسانيت لاءِ ڪو به فائدو نه آڻيندو. جنگ جو نتيجو هميشه تباهي، لڏپلاڻ، غربت، بک، بيروزگاري ۽ انساني المين جي صورت ۾ نڪرندو آهي. ان ڪري عالمي اڳواڻن کي اهو سمجهڻ گهرجي ته طاقت جو مظاهرو عارضي برتري ته ڏئي سگهي ٿو، پر پائيدار امن صرف ڳالهين، انصاف ۽ باهمي احترام سان ئي ممڪن آهي.جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري ٿي ته ان جا اثر صرف فوجي محاذ تائين محدود نه رهندا، پر عالمي معيشت به سخت ڌڪ کائيندي. وچ اوڀر دنيا جي توانائي جو اهم مرڪز آهي، جتان روزانو لکين بيرل خام تيل ۽ قدرتي گيس عالمي منڊي ڏانهن موڪلي ويندي آهي. جيڪڏهن ڪنهن به سبب سامونڊي رستا غير محفوظ ٿين يا تيل جي فراهمي متاثر ٿئي ته عالمي مارڪيٽن ۾ تيل جون قيمتون تيزي سان وڌي سگهن ٿيون. نتيجي طور ٽرانسپورٽ، صنعت، زراعت ۽ روزمرهه استعمال جون شيون مهانگيون ٿي وينديون، جنهن جو سڀ کان وڏو بار عام ماڻهن تي پوندو.
پاڪستان جهڙا ترقي پذير ملڪ، جيڪي اڳ ئي معاشي دٻاءُ، مهانگائي، قرضن ۽ توانائي جي مسئلن کي منهن ڏئي رهيا آهن، اهڙي بحران کان وڌيڪ متاثر ٿي سگهن ٿا. تيل جي قيمتن ۾ واڌ سان درآمدي خرچ وڌندا، واپاري خسارو وڌندو ۽ حڪومت تي نئون مالي بار پوندو. ان سان گڏ مهانگائي ۾ اضافو عوام جي خريداري جي سگهه کي وڌيڪ گهٽائي سگهي ٿو. تنهن ڪري پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو پنهنجي پرڏيهي پاليسي کي انتهائي متوازن رکي، ڪنهن به تڪرار ۾ ڌر بڻجڻ کان پاسو ڪري ۽ امن لاءِ هر سفارتي فورم تي پنهنجو مثبت ڪردار ادا ڪري.
اها حقيقت به نظرانداز نٿي ڪري سگهجي ته جديد جنگيون رڳو هٿيارن سان نه وڙهيون وڃن ٿيون. اڄ معاشي پابنديون، سائبر حملا، معلوماتي جنگ، سفارتي اڪيلائي ۽ واپاري دٻاءُ به عالمي سياست جا اهم هٿيار بڻجي چڪا آهن. جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ تڪرار وڌي ٿو ته ان جا اثر عالمي مالياتي منڊين، اسٽاڪ ايڪسچينجن ۽ واپاري ادارن تي به ظاهر ٿيندا. سيڙپڪارن جو اعتماد گهٽجندو، ڪرنسي مارڪيٽن ۾ بي چيني پيدا ٿيندي ۽ ترقي پذير ملڪن جي معيشتن تي وڌيڪ دٻاءُ وڌندو.
ٻئي طرف ايران لاءِ به هي وقت انتهائي اهم آهي. هڪ طرف کيس اقتصادي پابندين، مهانگائي ۽ بيروزگاري جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي، ته ٻئي طرف قومي سلامتي جا خدشا به موجود آهن. اهڙي صورتحال ۾ ايراني قيادت لاءِ اهو فيصلو آسان نه هوندو ته هو سخت موقف تي قائم رهي يا سفارتي ڳالهين جو رستو اختيار ڪري. آمريڪا لاءِ به اهو سمجهڻ ضروري آهي ته صرف ڌمڪين ذريعي ڪنهن به ملڪ کي مستقل طور پنهنجي پاليسي تبديل ڪرڻ تي مجبور نٿو ڪري سگهجي. تاريخ ٻڌائي ٿي ته دٻاءُ سان پيدا ٿيل فيصلا گهڻو وقت قائم ناهن رهندا.
گڏيل قومن، اسلامي تعاون تنظيم ۽ ٻين عالمي ادارن جي ذميواري آهي ته هو صورتحال کي وڌيڪ خراب ٿيڻ کان روڪڻ لاءِ فعال ڪردار ادا ڪن. عالمي طاقتون جيڪڏهن واقعي امن جون خواهشمند آهن ته پوءِ کين ڌمڪين بدران ڳالهين، اعتماد جي بحالي ۽ سفارتي رابطن کي هٿي ڏيڻي پوندي. اختلافن جو حل ميز تي ويهي ڳالهائڻ سان ئي ممڪن آهي، نه ته هٿيارن جي زبان سان.
اهو به ياد رکڻ گهرجي ته جنگ جو سڀ کان وڏو نقصان هميشه عام انسان کي ٿيندو آهي. فوجي محاذن کان پري رهندڙ خاندان به مهانگائي، بي روزگاري، لڏپلاڻ، خوراڪ جي کوٽ ۽ غير يقيني مستقبل جو شڪار بڻجي ويندا آهن. ٻار تعليم کان محروم ٿيندا، اسپتالن تي بار وڌندو ۽ ترقياتي منصوبا رڪجي ويندا. اهڙيون حالتون ڪيترن ئي نسلن تائين پنهنجا اثر ڇڏينديون آهن.
اڄ دنيا کي اهڙي قيادت جي ضرورت آهي جيڪا جذبات بدران تدبر، طاقت بدران سفارتڪاري ۽ ٽڪراءَ بدران ڳالهين کي ترجيح ڏئي. آمريڪا ۽ ايران ٻنهي کي اهو احساس ڪرڻو پوندو ته ڪنهن به وڏي جنگ ۾ ڪو به حقيقي فاتح نه هوندو. فتح جيڪڏهن ڪنهن جي ٿيندي ته اها رڳو تباهي، معاشي بحران ۽ انساني المين جي ٿيندي.
موجوده حالتون عالمي برادري لاءِ هڪ اهم آزمائش آهن. جيڪڏهن اڄ به عقل، بردباري ۽ سفارتڪاري کي ترجيح نه ڏني وئي ته مستقبل وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. پر جيڪڏهن اختلافن کي ڳالهين ذريعي حل ڪرڻ جي سنجيده ڪوشش ڪئي وئي ته نه رڳو وچ اوڀر ۾ استحڪام پيدا ٿي سگهي ٿو، پر عالمي معيشت ۽ امن کي به هڪ نئون سهارو ملي سگهي ٿو.
وقت جو تقاضو اهو آهي ته دنيا طاقت جي سياست بدران انصاف، گڏيل احترام ۽ باهمي اعتماد تي ٻڌل عالمي نظام ڏانهن وڌي. ڇو ته پائيدار امن بمبار جهازن، ميزائلن يا ڌمڪين سان نه، پر ڳالهين، برداشت ۽ انسانيت جي گڏيل قدرن سان قائم ٿيندو آهي. اڄ جيڪڏهن دنيا هن حقيقت کي سمجهي ورتو ته ايندڙ نسلن کي هڪ وڌيڪ محفوظ، پرامن ۽ مستحڪم مستقبل ڏئي سگهجي ٿو؛ ٻي صورت ۾ تاريخ هڪ ڀيرو ٻيهر انسانيت کي اهو سبق ورجائيندي ته جنگ شروع ڪرڻ آسان، پر ان جا زخم ڀرڻ تمام ڏکيا هوندا آهن.
