غلام مصطفي جمالي
ڏکڻ لبنان هڪ ڀيرو ٻيهر عالمي سياست جو مرڪزي موضوع بڻجي چڪو آهي۔ اسرائيل جي تازن فضائي حملن ۽ حزب الله جي جوابي ڪاررواين نه صرف سرحدي علائقي ۾ ڇڪتاڻ وڌائي آهي، پر سڄي وچ اوڀر ۾ هڪ نئين وڏي بحران جا خدشا پيدا ڪري ڇڏيا آهن۔ هي خطو اڳ ئي ڪيترن ڏهاڪن کان جنگين، سياسي عدم استحڪام ۽ طاقت جي توازن جي مسلسل تبديلين جو شڪار رهيو آهي، ۽ موجوده صورتحال هڪ دفعو ٻيهر اهو سوال اٿاري ٿي ته ڇا هي علائقو مستقل امن ڏانهن وڌي سگهي ٿو يا نه۔
لبنان ۽ اسرائيل جي وچ ۾ دشمني ڪا نئين ڳالهه ناهي۔ تاريخ شاهد آهي ته ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ تعلقات گهڻو ڪري جنگ، ڇڪتاڻ ۽ محدود جنگي ڪاررواين تي ٻڌل رهيا آهن۔ 1982 جي جنگ هجي يا 2006 جو وڏو تصادم، هر ڀيري علائقو تباهي، لڏپلاڻ ۽ انساني المين جو شاهد رهيو آهي۔ اڄ جي صورتحال به ان ئي تاريخي سلسلي جو تسلسل لڳي ٿي، پر فرق اهو آهي ته هن ڀيري خطري جا دائرا وڌيڪ وسيع ٿي چڪا آهن۔
اسرائيل جو مؤقف اهو آهي ته حزب الله ڏکڻ لبنان ۾ پنهنجي فوجي صلاحيتن کي مسلسل وڌائي رهي آهي، جيڪو سندس قومي سلامتي لاءِ سڌو خطرو آهي۔ اسرائيلي حڪومت جو دعويٰ آهي ته حزب الله وٽ اهڙا ميزائل ۽ هٿيار موجود آهن جيڪي نه صرف سرحدي علائقن کي پر وڏن شهرن کي به نشانو بڻائي سگهن ٿا۔ ان ڪري اسرائيل پنهنجي فوجي ڪاررواين کي “دفاعي قدم” قرار ڏئي ٿو۔
ٻئي طرف حزب الله پاڻ کي لبنان جي دفاعي قوت طور پيش ڪري ٿي۔ ان جو موقف آهي ته اسرائيل جي مسلسل جارحيت ۽ خطري جي جواب ۾ مزاحمت ضروري آهي۔ حزب الله جو چوڻ آهي ته جيڪڏهن هو مزاحمت نه ڪري ته لبنان وڌيڪ ڪمزور ٿي ويندو ۽ اسرائيل جي دٻاءَ هيٺ اچي ويندو۔ انهيءَ بنيادي تضاد ٻنهي ڌرين کي مسلسل ٽڪراءَ ۾ رکيو آهي۔
تازن حملن کان پوءِ ڏکڻ لبنان ۾ عام آبادي سخت متاثر ٿي آهي۔ هزارين ماڻهو پنهنجا گهر ڇڏي محفوظ هنڌن ڏانهن منتقل ٿي ويا آهن۔ اسڪول بند ٿي ويا آهن، اسپتالون دٻاءَ هيٺ آهن، ۽ بنيادي ڍانچو متاثر ٿيو آهي۔ اهي حالتون صرف هڪ فوجي بحران نه پر انساني بحران جي صورت اختيار ڪري چڪيون آهن۔ ماڻهو خوف، غير يقيني ۽ معاشي پريشاني ۾ زندگي گذاري رهيا آهن۔
لبنان اڳ ئي سخت معاشي بحران مان گذري رهيو آهي۔ ڪرنسي جي قدر گهٽجڻ، بيروزگاري، مهانگائي ۽ سياسي عدم استحڪام ملڪ کي ڪمزور ڪري چڪا آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ سرحدي جنگي ڇڪتاڻ ملڪ جي معيشت لاءِ هڪ نئون ڌڪ آهي۔ سيڙپڪاري گهٽجي رهي آهي، سياحت متاثر ٿي رهي آهي ۽ عام ماڻهو جي زندگي وڌيڪ ڏکي ٿي وئي آهي۔
هي تڪرار صرف ٻن ڌرين تائين محدود ناهي رهيو، بلڪه هڪ وسيع علائقائي ۽ عالمي مقابلي جي شڪل اختيار ڪري چڪو آهي۔ حزب الله کي ايران جو ويجهو اتحادي سمجهيو وڃي ٿو، جڏهن ته اسرائيل آمريڪا جو اهم اسٽريٽجڪ پارٽنر آهي۔ ان ڪري هي تڪرار ايران ۽ اسرائيل جي وڌندڙ رقابت جو حصو به بڻجي چڪو آهي۔ هر فوجي قدم صرف مقامي نه پر عالمي سياسي توازن تي به اثر وجهي ٿو۔
مشرقِ وسطیٰ اڳ ئي ڪيترن بحرانن مان گذري رهيو آهي۔ شام جي جنگ، غزه جي صورتحال، يمن جو تڪرار ۽ ايران-اسرائيل ڇڪتاڻ سڄي علائقي کي غير مستحڪم بڻائي چڪا آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ ڏکڻ لبنان ۾ نئون بحران هڪ “اسپارڪ پوائنٽ” بڻجي سگهي ٿو جيڪو سڄي علائقي کي ٻيهر وڏي جنگ ڏانهن ڌڪي سگهي ٿو۔
عالمي برادري بار بار ٻنهي ڌرين کي صبر ۽ ڳالهين جو مشورو ڏئي رهي آهي۔ اقوام متحده، يورپي يونين ۽ ٻين عالمي قوتن طرفان جنگ بندي جون اپيلون ڪيون ويون آهن، پر زميني حقيقت اها آهي ته ٻنهي ڌرين جو هڪ ٻئي تي اعتماد تقريباً ختم ٿي چڪو آهي۔ جڏهن اعتماد ختم ٿي وڃي ته امن جون ڪوششون به ڪمزور ٿي وڃن ٿيون۔
اسرائيل اندر به سياسي دٻاءُ موجود آهي۔ عوام حڪومت کان سخت سيڪيورٽي قدم گهرڻ ٿا۔ حڪومت جو موقف آهي ته سرحدي خطري کي ڪنهن به صورت ۾ نظرانداز نٿو ڪري سگهجي۔ ٻئي طرف ڪجهه تجزيه نگار چون ٿا ته صرف فوجي ڪارروائيون مسئلو حل نٿيون ڪري سگهن، بلڪه اهي مسئلي کي وڌيڪ وڌائين ٿيون۔
لبنان جي اندروني سياست به هن بحران کان الڳ ناهي۔ ملڪ ۾ سياسي ورهاستون، فرقيوار توازن ۽ معاشي بحران اڳ ئي حڪومت کي ڪمزور ڪري چڪا آهن۔ حزب الله جو سياسي ۽ فوجي ڪردار ملڪ اندر بحث جو موضوع آهي، ۽ ڪيترن حلقن ۾ ان تي اختلاف موجود آهن۔ اهو اندروني تڪرار به صورتحال کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿو۔
معاشي نقطه نظر کان ڏٺو وڃي ته هي ڇڪتاڻ ٻنهي ملڪن لاءِ نقصانڪار آهي۔ لبنان جي معيشت اڳ ئي زوال جو شڪار آهي، جڏهن ته اسرائيل به مسلسل فوجي خرچن جي ڪري مالي دٻاءُ محسوس ڪري ٿو۔ جيڪڏهن جنگ وڌي ٿي ته ٻنهي طرفن لاءِ معاشي نقصان تمام وڏو ٿي سگهي ٿو۔
توانائي مارڪيٽ به هن صورتحال کان متاثر ٿئي ٿي۔ مشرقِ وسطیٰ ۾ ڪنهن به جنگي صورتحال جو اثر سڌو تيل جي قيمتن تي پوي ٿو، جنهن سان عالمي معيشت به متاثر ٿئي ٿي۔ ان ڪري وڏيون طاقتون به هن تڪرار کي صرف علائقائي مسئلو نه پر عالمي استحڪام لاءِ خطرو سمجهن ٿيون۔
لبنان جي نوجوان نسل هن صورتحال کان مايوس نظر اچي ٿي۔ روزگار جا موقعا گهٽ آهن، مستقبل غير يقيني آهي، ۽ مسلسل ڇڪتاڻ ماڻهن کي ملڪ ڇڏڻ تي مجبور ڪري رهي آهي۔ هي “brain drain” ملڪ جي مستقبل لاءِ هڪ وڏو خطرو بڻجي رهيو آهي۔
تاريخ گواهي ڏئي ٿي ته هر جنگ کان پوءِ مسئلا حل ٿيڻ بدران وڌيڪ پيچيده ٿي ويا آهن۔ 2006 جي جنگ کان پوءِ به ڪو مستقل حل نه نڪري سگهيو، ۽ اڄ ساڳي صورتحال ٻيهر ورجائي رهي آهي۔ جيڪڏهن ماضي مان سبق نه ورتو ويو ته مستقبل وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو۔
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته ڏکڻ لبنان ۾ موجوده ڇڪتاڻ صرف هڪ سرحدي جنگ ناهي، بلڪه اهو هڪ وڏي علائقائي ۽ عالمي سياسي بحران جو حصو آهي۔ جيڪڏهن عالمي ۽ علائقائي قوتن سنجيدگي سان قدم نه کنيا ته هي تڪرار هڪ وڏي جنگ ۾ تبديل ٿي سگهي ٿو، جنهن جا اثر صرف لبنان ۽ اسرائيل تائين محدود نه رهندا، بلڪه سڄي وچ اوڀر ۽ عالمي نظام کي متاثر ڪندا۔
امن، استحڪام ۽ ترقي جو رستو صرف طاقت يا جنگ مان نٿو نڪري، بلڪه اهو صرف ڳالهين، صبر، اعتماد ۽ سياسي سمجھوتي مان ئي ممڪن آهي۔ جيڪڏهن هي موقعو وڃايو ويو ته تاريخ هڪ دفعو ٻيهر ساڳيو دردناڪ سبق ورجائيندي۔
