غلام مصطفىٰ جمالي
پاڪستان جي سياسي تاريخ اهڙن واقعن، جملن ۽ اصطلاحن سان ڀريل پئي آهي جيڪي وقت سان گڏ رڳو لفظ نه رهندا آهن پر هڪ مڪمل سياسي بيانيي جي صورت اختيار ڪري ويندا آهن. ڪجهه جملا اهڙا هوندا آهن جيڪي هڪ جلسي ۾ چيا ويندا آهن، پر پوءِ سالن تائين سياسي بحثن، ٽي وي ٽاڪ شوز، اخبارن جي ڪالمن ۽ سوشل ميڊيا تي زنده رهندا آهن. تازو پاڪستان پيپلز پارٽي جي چيئرمين بلاول ڀٽو زرداري جو گلگت بلتستان جي علائقي شگر ۾ چونڊ جلسي دوران چيو ويو جملو، “فارم 45 جو بندوبست توهان ڪريو، فارم 47 جو مان ڪري وٺندس”، به اهڙي ئي نوعيت جو جملو بڻجي ويو آهي. هن هڪ جملي نه صرف سياسي حلقن ۾ بحث کي جنم ڏنو آهي پر جمهوريت، چونڊن جي شفافيت ۽ عوامي اعتماد بابت هڪ نئين گفتگو جي شروعات به ڪئي آهي.
هي جملو ٻڌندي ئي پاڪستان جي عام شهري جي ذهن ۾ چونڊن بابت گذريل ڪجهه سالن جا تڪرار، الزام ۽ سوال تازي ٿي وڃن ٿا. فارم 45 ۽ فارم 47 هاڻي رڳو اليڪشن ڪميشن جا انتظامي دستاويز نه رهيا آهن. اهي پاڪستان جي سياسي لغت جو حصو بڻجي چڪا آهن. انهن جو ذڪر ٿيندي ئي ماڻهن کي چونڊن جي شفافيت، نتيجن جي درستگي ۽ عوامي مينڊيٽ بابت ٿيندڙ بحث ياد اچي وڃن ٿا. اهو ئي سبب آهي جو بلاول ڀٽو جي هن جملي تي حمايت ڪندڙن ۽ مخالفن ٻنهي طرفن کان شديد ردعمل سامهون آيو.
سياسي جلسن ۾ اڳواڻ اڪثر اهڙا جملا چوندا آهن جيڪي سندن ڪارڪنن جو حوصلو وڌائين، مخالفن تي تنقيد ڪن يا ميڊيا جي توجهه حاصل ڪن. بلاول ڀٽو جو هي جملو به ان سياسي روايت جو حصو سمجهي سگهجي ٿو. سندس حمايتي چون ٿا ته اهو هڪ طنزيه ۽ مزاحيه انداز ۾ چيو ويو سياسي جملو هو جنهن جو مقصد ڪارڪنن کي متحرڪ ڪرڻ هو. جڏهن ته مخالف ڌر ان کي چونڊي نظام بابت هڪ غيرمناسب اظهار قرار ڏئي رهي آهي. بهرحال، ان بحث کان هٽي ڪري جيڪڏهن معاملي کي وسيع تناظر ۾ ڏٺو وڃي ته هي جملو پاڪستان جي جمهوريت بابت هڪ اهم سوال اٿاري ٿو: ڇا عوام کي پنهنجي چونڊي نظام تي مڪمل اعتماد حاصل آهي؟
ڪنهن به جمهوريت جي بنيادي طاقت عوام جو اعتماد هوندو آهي. جيڪڏهن عوام کي يقين هجي ته سندن ووٽ محفوظ آهي، صحيح نموني ڳڻيو ويندو ۽ نتيجا به بنا ڪنهن مداخلت جي جاري ٿيندا ته پوءِ سياسي اختلاف هوندي به نظام مضبوط رهندو آهي. دنيا جي ترقي يافته جمهوريتن ۾ به چونڊن بابت اختلاف پيدا ٿيندا آهن، پر اتي ادارن تي اعتماد ايترو مضبوط هوندو آهي جو نتيجن کي وڏي پيماني تي قبول ڪيو ويندو آهي. پاڪستان ۾ بدقسمتي سان هر اليڪشن کان پوءِ ڪنهن نه ڪنهن سطح تي تڪرار پيدا ٿيندا رهيا آهن. ڪڏهن ڌانڌلي جا الزام لڳندا آهن، ڪڏهن نتيجن ۾ دير تي سوال اٿندا آهن ۽ ڪڏهن مختلف فارمن بابت بحث شروع ٿي ويندو آهي.
فارم 45 اصل ۾ پولنگ اسٽيشن جي سطح تي تيار ٿيندڙ نتيجن جو بنيادي رڪارڊ هوندو آهي، جڏهن ته فارم 47 گڏيل نتيجن جي صورت ۾ جاري ٿيندو آهي. قانوني ۽ انتظامي لحاظ کان اهي ٻئي دستاويز چونڊي عمل جو حصو آهن، پر سياسي ماحول ۾ انهن کي علامتي حيثيت حاصل ٿي چڪي آهي. خاص طور تي گذريل عام چونڊن کان پوءِ جڏهن مختلف سياسي جماعتن نتيجن بابت اعتراض اٿاريا ته فارم 45 ۽ فارم 47 جو ذڪر عام ماڻهن جي گفتگو جو حصو بڻجي ويو.
جمهوريت صرف ووٽ وجهڻ جو نالو ناهي. جمهوريت دراصل اعتماد، شفافيت ۽ جوابدهي جو هڪ نظام آهي. جيڪڏهن ووٽر کي اهو محسوس ٿئي ته سندس ووٽ جو احترام نه پيو ٿئي ته پوءِ سياسي مايوسي جنم وٺندي آهي. اها مايوسي آهستي آهستي بي اعتمادي ۾ تبديل ٿي ويندي آهي ۽ بي اعتمادي ڪنهن به جمهوري نظام لاءِ سڀ کان وڏو خطرو هوندي آهي. جڏهن عوام جو هڪ وڏو حصو چونڊي عمل تي سوال اٿارڻ شروع ڪري ڏئي ته پوءِ نه رڳو سياسي استحڪام متاثر ٿيندو آهي پر رياستي ادارن جي ساک به متاثر ٿيندي آهي.
بلاول ڀٽو جي تقرير جو هڪ اهم پهلو اهو به هو ته هن گلگت بلتستان جي عوام سان پنهنجي پارٽي جي تاريخي لاڳاپن جو ذڪر ڪيو. هن ذوالفقار علي ڀٽو جي دور ۾ ڏنل سبسڊين، غريب طبقي لاءِ ڪيل قدمن ۽ شهيد بينظير ڀٽو جي سياسي جدوجهد کي ياد ڪيو. هن اهو موقف اختيار ڪيو ته پيپلز پارٽي هميشه پسمانده طبقن جي نمائندگي ڪئي آهي ۽ اڄ به عوام جي حقن لاءِ جدوجهد ڪري رهي آهي. اهو پيغام يقيناً پارٽي جي سياسي حڪمت عملي جو حصو آهي، ڇاڪاڻ ته چونڊ مهم دوران هر جماعت پنهنجي تاريخ ۽ ڪارڪردگي کي اجاگر ڪرڻ جي ڪوشش ڪندي آهي.
گلگت بلتستان پاڪستان جو هڪ انتهائي اهم خطو آهي. قدرتي حسن، جغرافيائي اهميت ۽ معدني وسيلن جي ڪري هن علائقي کي خاص حيثيت حاصل آهي. هتي جي عوام ڪيترن سالن کان آئيني حقن، ترقياتي منصوبن ۽ روزگار جي موقعن بابت مطالبا ڪندي رهي آهي. اهڙي صورتحال ۾ سياسي جماعتون جڏهن به چونڊ مهم لاءِ گلگت بلتستان وڃن ٿيون ته انهن کي مقامي ماڻهن جي اميدن ۽ مسئلن کي سنجيدگي سان وٺڻو پوندو آهي. صرف جذباتي نعرا يا سياسي بيان ڪافي ناهن هوندا، عوام هاڻي عملي قدمن ۽ نتيجن جي توقع رکي ٿو.
سوشل ميڊيا جي دور ۾ سياسي بيانيي جي اهميت وڌيڪ وڌي وئي آهي. ماضي ۾ ڪنهن جلسي ۾ چيو ويو جملو شايد مقامي ماڻهن تائين محدود رهندو هو، پر هاڻي چند سيڪنڊن ۾ هڪ وڊيو سڄي ملڪ ۾ وائرل ٿي ويندي آهي. بلاول ڀٽو جو هي جملو به سوشل ميڊيا تي وڏي پيماني تي شيئر ڪيو ويو. مختلف ماڻهن ان تي ميمز ٺاهيا، تبصرا ڪيا ۽ پنهنجا سياسي موقف ظاهر ڪيا. اهو جديد سياست جي هڪ حقيقت آهي ته هاڻي سياسي اڳواڻن کي هر لفظ سوچي سمجهي استعمال ڪرڻو پوي ٿو، ڇاڪاڻ ته هر جملو قومي بحث جو موضوع بڻجي سگهي ٿو.
پاڪستان جي سياسي تاريخ تي نظر وجهجي ته واضح ٿيندو ته چونڊي سڌارن جو مطالبو تقريباً هر دور ۾ سامهون آيو آهي. اقتدار ۾ ويٺل جماعت چوندي رهي آهي ته چونڊون شفاف ٿيون آهن، جڏهن ته مخالف ڌر اعتراض اٿاريندي رهي آهي. دلچسپ ڳالهه اها آهي ته اقتدار ۽ اپوزيشن ۾ اچڻ سان اڪثر جماعتن جا موقف به تبديل ٿيندا رهيا آهن. ان صورتحال سبب عوام ۾ اهو تاثر پيدا ٿيو آهي ته چونڊي سڌارن بابت سنجيده اتفاق راءِ اڃا تائين پيدا نه ٿي سگهي آهي.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته پاڪستان جون سڀ سياسي جماعتون چونڊي عمل کي وڌيڪ شفاف، جديد ۽ قابل اعتماد بڻائڻ لاءِ گڏجي ڪم ڪن. جيڪڏهن اليڪٽرانڪ ٽيڪنالاجي، بهتر نگراني، شفاف نتيجن جي ترسيل ۽ آزاد آڊٽ جهڙا قدم کنيا وڃن ته عوام جو اعتماد وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿو. جمهوريت جي مضبوط ٿيڻ لاءِ صرف چونڊون ڪرائڻ ڪافي ناهي، پر چونڊن جي شفافيت تي سڀني ڌرين جو اعتماد هجڻ به ضروري آهي.
عوام جي نظر ۾ جمهوريت جو اصل امتحان چونڊن جي ڏينهن تي نه پر نتيجن جي اعلان وقت شروع ٿيندو آهي. جيڪڏهن نتيجا اهڙي نموني سامهون اچن جو سڀ ڌريون انهن کي قبول ڪري سگهن ته پوءِ سياسي استحڪام پيدا ٿيندو آهي. ٻي صورت ۾ تڪرار، احتجاج ۽ بي اعتمادي جو سلسلو شروع ٿي ويندو آهي. پاڪستان جهڙي ترقي پذير ملڪ لاءِ سياسي استحڪام انتهائي ضروري آهي، ڇاڪاڻ ته معاشي ترقي، سيڙپڪاري ۽ قومي سلامتي سڀ سياسي استحڪام سان ڳنڍيل آهن.
اڄ جڏهن ملڪ معاشي چئلينجن، بيروزگاري، مهانگائي ۽ سماجي مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي ته سياسي قيادت جي ذميواري وڌيڪ وڌي وڃي ٿي. عوام کي اهڙي سياست جي ضرورت آهي جيڪا مسئلن جو حل پيش ڪري، نه ته صرف هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ تائين محدود رهي. چونڊن بابت شفافيت يقيناً اهم موضوع آهي، پر ان سان گڏ تعليم، صحت، روزگار ۽ ترقي به عوامي ايجنڊا جو حصو هجڻ گهرجي.
بلاول ڀٽو جي هن جملي تي ٿيندڙ بحث هڪ ڀيرو ٻيهر اهو ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته پاڪستان ۾ چونڊي عمل بابت عوامي حساسيت تمام گهڻي آهي. ماڻهو پنهنجي ووٽ جي اهميت کي سمجهن ٿا ۽ چاهين ٿا ته سندن راءِ جو احترام ڪيو وڃي. اهو جمهوريت لاءِ هڪ مثبت علامت آهي، ڇاڪاڻ ته باشعور ووٽر ئي مضبوط جمهوريت جي ضمانت هوندو آهي.
آخرڪار، “فارم 45 جو بندوبست توهان ڪريو، فارم 47 جو مان ڪري وٺندس” صرف هڪ سياسي جملو ناهي رهيو. اهو پاڪستان جي سياسي ماحول، عوامي اعتماد ۽ جمهوري نظام بابت جاري بحث جي علامت بڻجي چڪو آهي. اصل سوال اهو ناهي ته جملو ڪهڙي نيت سان چيو ويو، اصل سوال اهو آهي ته ڇا پاڪستان اهڙو چونڊي نظام قائم ڪري سگهندو جتي فارم 45 ۽ فارم 47 جهڙا اصطلاح تڪرار بدران صرف قانوني دستاويز طور سڃاتا وڃن؟ جيڪڏهن اسان ان منزل تائين پهچي وياسين ته پوءِ جمهوريت واقعي پنهنجي اصل روح سان اڳتي وڌندي، عوام جو اعتماد بحال ٿيندو ۽ سياسي استحڪام جو خواب به حقيقت بڻجي سگهندو. پاڪستان جي مستقبل لاءِ ان کان وڌيڪ اهم ڪا ڳالهه نٿي ٿي سگهي.
