ڪالم نگار: غلام مصطفى جمالي
اسلام آباد ۾ هلندڙ تازيون ڳالهيون اهڙي نازڪ مرحلي ۾ داخل ٿي چڪيون آهن جتي لفظن کان وڌيڪ اشارا اهم ٿي ويا آهن ۽ سفارتي بيانن کان وڌيڪ بند ڪمرن جا رابطا فيصلا ڪري رهيا آهن۔ ظاهري طور اهو چيو پيو وڃي ته ڳالهيون مڪمل طور تي ناڪام نه ٿيون آهن، پر حقيقت اها آهي ته اهو عمل هن وقت وڏي دٻاءَ ۽ غير يقيني صورتحال مان گذري رهيو آهي۔ خاص طور تي آمريڪا جو رويو هن پوري عمل تي گهرو اثر وجهي رهيو آهي، جنهن سبب معاملو وڌيڪ پيچيده ٿي ويو آهي۔
سفارتي دنيا ۾ اصل تصوير هميشه اها نه هوندي آهي جيڪا عوام سامهون اچي ٿي۔ گهڻيون اهم ڳالهيون پردي پٺيان ٿينديون آهن، جتي لفظ گهٽ ۽ حڪمت عملي وڌيڪ هوندي آهي۔ اسلام آباد جي موجوده ڳالهين ۾ به اهڙي ئي صورتحال ڏسڻ ۾ اچي ٿي جتي سرڪاري بيان محتاط آهن پر اندروني اختلافن جا اشارا واضح آهن۔
آمريڪا عالمي سياست ۾ هڪ اهڙو ملڪ آهي جيڪو سڌي ۽ اڻ سڌي ٻنهي طريقن سان ٻين ملڪن جي پاليسين تي اثر وجهي ٿو۔ ان جو اثر صرف سياسي نه پر معاشي ۽ دفاعي به آهي۔ اسلام آباد جي موجوده ڳالهين ۾ به آمريڪي موقف اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي، جنهن سبب فضا ۾ لچڪ گهٽ ۽ دٻاءُ وڌيڪ محسوس ٿئي ٿو۔
جڏهن ڪنهن وڏي طاقت جو رويو سخت ٿي وڃي ته ننڍن ملڪن لاءِ توازن قائم رکڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو۔ پاڪستان هن وقت اهڙي ئي صورتحال مان گذري رهيو آهي جتي هڪ طرف قومي مفاد آهن ۽ ٻئي طرف عالمي لاڳاپن کي بچائڻ جي ڪوشش آهي۔ هي توازن انتهائي حساس هوندو آهي ۽ ٿوري به غلطي وڏي مسئلي کي جنم ڏئي سگهي ٿي۔
ڳالهين ۾ سڀ کان وڏو مسئلو اعتماد جي کوٽ آهي۔ سفارتڪاري جو بنياد ئي اعتماد تي هوندو آهي، ۽ جڏهن اهو ڪمزور ٿي وڃي ته هر ڳالهه شڪ جي نظر سان ڏٺي وڃي ٿي۔ هن وقت فضا ۾ اهڙو تاثر آهي ته فريقي هڪ ٻئي جي نيت بابت مڪمل يقين نه ٿا رکن، جنهن سبب اڳڀرائي سست ٿي وئي آهي۔
خطو هن وقت وڏي جيوپوليٽيڪل تبديلي مان گذري رهيو آهي۔ افغانستان جي صورتحال، ايران تي عالمي دٻاءُ، چين ۽ آمريڪا جي مقابلي بازي ۽ وچ ايشيا جا توانائي وسيلا هن پوري علائقي کي اهم بڻائي رهيا آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ اسلام آباد جون ڳالهيون صرف ٻه طرفي معاملو نه رهيون آهن، پر عالمي اثر رکندڙ بڻجي چڪيون آهن۔
معاشي صورتحال به هن عمل تي گهرو اثر وجهي رهي آهي۔ پاڪستان هن وقت مهانگائي، قرضن، واپار جي خساري ۽ سيڙپڪاري جي کوٽ جهڙن مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي۔ اهڙي وقت ۾ ڪنهن به وڏي طاقت سان تعلقات ۾ خرابي سڌي طرح معيشت کي متاثر ڪري سگهي ٿي۔ ان ڪري محتاط سفارتڪاري اختيار ڪئي پئي وڃي۔
آمريڪي پاليسي جو جائزو وٺجي ته اهو واضح ٿئي ٿو ته هو پنهنجا عالمي مفاد پهرين رکندو آهي۔ ڏکڻ ايشيا ۾ آمريڪا جو مقصد اڪثر چين جي اثر کي توازن ۾ رکڻ ۽ علائقائي سلامتي کي ڪنٽرول ڪرڻ هوندو آهي۔ انهيءَ سبب ڪڏهن ڪڏهن اهڙا سخت موقف سامهون اچن ٿا جيڪي ڳالهين کي متاثر ڪن ٿا۔
پاڪستان لاءِ سڀ کان وڏو چئلينج اهو آهي ته هو پنهنجي خودمختياري برقرار رکندي عالمي لاڳاپن کي به توازن ۾ رکي۔ هي ڪم آسان ناهي، ڇاڪاڻ ته هر طاقت پنهنجا مفاد پهرين ڏسندي آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ سفارتڪاري هڪ انتهائي نازڪ فن بڻجي وڃي ٿي۔
موجوده ڳالهين ۾ اختلاف صرف پاليسين جا نه آهن پر ترجيحن جا به آهن۔ ڪجهه فريقي جلد نتيجا چاهين ٿا جڏهن ته ٻيا ڊگهي مدي واري حڪمت عملي کي ترجيح ڏين ٿا۔ هي فرق اڳڀرائي کي سست ڪري رهيو آهي۔
تاريخ ٻڌائي ٿي ته وڏا بحران گهڻو ڪري آخري لمحن ۾ ڪنهن نه ڪنهن سمجھوتي تي ختم ٿيندا آهن، ڇاڪاڻ ته مڪمل ٽڪراءُ ڪنهن به ڌر لاءِ فائدي وارو نه هوندو آهي۔ اهڙي اميد هن وقت به موجود آهي ته شايد ڪو وچ وارو حل نڪري اچي۔
پر جيڪڏهن اعتماد جي کوٽ ۽ سخت رويو برقرار رهيو ته هي عمل وڌيڪ دير جو شڪار ٿي سگهي ٿو۔ ڪڏهن ڪڏهن ڳالهين جو نقصان اهو ٿيندو آهي ته اهي ختم نه ٿينديون آهن پر غير مؤثر ٿي وينديون آهن۔
علائقي جا ٻيا ملڪ به هن صورتحال کي غور سان ڏسي رهيا آهن۔ هر ملڪ پنهنجي مفادن مطابق هن صورتحال مان فائدو يا احتياط وٺڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي۔ هي به هن عمل کي وڌيڪ پيچيده بڻائي ٿو۔
مستقبل جا ٽي امڪان واضح نظر اچن ٿا۔ پهريون اهو ته ڪو وچ وارو حل نڪري اچي۔ ٻيو اهو ته ڳالهيون عارضي طور روڪي وڃن پر ختم نه ٿين۔ ٽيون اهو ته جيڪڏهن دٻاءُ وڌندو رهيو ته مڪمل ناڪامي ٿي سگهي ٿي۔
پر سفارتڪاري جي دنيا ۾ ڪجهه به يقيني ناهي هوندو۔ ڪڏهن ناممڪن معاهدا به ٿي ويندا آهن ۽ ڪڏهن يقيني لڳندڙ عمل به رڪجي ويندا آهن۔ اها ئي هن فن جي حقيقت آهي۔
اسلام آباد جون هي ڳالهيون به اهڙي ئي غير يقيني صورتحال ۾ آهن۔ هڪ طرف اميد آهي، ٻي طرف رڪاوٽون آهن۔ هڪ طرف لچڪ جي ضرورت آهي، ٻي طرف اصولن جو دٻاءُ آهي۔
آخر ۾ اهو چئي سگهجي ٿو ته صورتحال مڪمل طور بند گلي ۾ داخل نه ٿي آهي، پر رستو ضرور تنگ ٿي ويو آهي۔ جيڪڏهن فريقي لچڪ ۽ حقيقت پسندي اختيار ڪن ته ڪو مثبت نتيجو نڪري سگهي ٿو، ٻي صورت ۾ هي موقعو به تاريخ جي ناڪام ڳالهين ۾ شمار ٿي سگهي ٿو۔
