ڪالم نگار: غلام مصطفىٰ جمالي
دنيا جي سياست هميشه طاقت، مفادن، معيشت ۽ سفارتڪاري جي چوڌاري ڦرندي رهي آهي۔ عالمي طاقتن جي وچ ۾ ٿيندڙ هر وڏي اڳڀرائي نه رڳو لاڳاپيل علائقي پر پوري دنيا تي اثرانداز ٿيندي آهي۔ هن وقت دنيا جون نظرون هڪ ڀيرو ٻيهر آمريڪا ۽ ايران جي لاڳاپن تي کتل آهن، جتي ڪيترن ئي سالن جي ڇڪتاڻ، پابندين، ڌمڪين ۽ اڻ سڌي ٽڪراءَ کان پوءِ نئين سفارتي اڳڀرائي جا آثار ظاهر ٿي رهيا آهن۔ عالمي سفارتي حلقن ۾ اهو تاثر مضبوط ٿيندو پيو وڃي ته واشنگٽن ۽ تهران جي وچ ۾ ڪنهن نه ڪنهن نوعيت جو معاهدو جلد متوقع آهي۔ جيتوڻيڪ هن معاهدي جي نوعيت، حدن ۽ شرطن بابت مڪمل تفصيل سامهون ناهن آيا، پر مختلف عالمي ذريعا ۽ سياسي تجزيه نگار لڳاتار اهو اشارو ڏئي رهيا آهن ته ٻئي ملڪ سڌي ٽڪراءَ کان بچڻ ۽ محدود مفاهمت ڏانهن وڌڻ چاهين ٿا۔
ايران ۽ آمريڪا جي لاڳاپن جي تاريخ سدائين لاها چاڙها ڏٺا آهن۔ اوڻيهه سئو اناسي واري اسلامي انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن جا لاڳاپا شديد ڇڪتاڻ جو شڪار ٿي ويا هئا۔ ان کان پوءِ ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين پابنديون، سفارتي تڪرار، ڳجهيون ڪارروايون، فوجي ڌمڪيون ۽ علائقي ۾ اثر رسوخ جي جنگ جاري رهي۔ آمريڪا ايران جي ايٽمي پروگرام کي پنهنجي ۽ پنهنجن اتحادي ملڪن لاءِ خطرو قرار ڏيندو رهيو، جڏهن ته ايران هميشه اهو موقف اختيار ڪندو رهيو آهي ته سندس ايٽمي پروگرام پرامن مقصدن لاءِ آهي۔ ٻه هزار پندرهن ۾ عالمي طاقتن ۽ ايران جي وچ ۾ هڪ اهم معاهدو ٿيو، جنهن کي دنيا وڏي سفارتي ڪاميابي قرار ڏنو۔ ان معاهدي تحت ايران پنهنجي ايٽمي پروگرام تي ڪيترين ئي پابندين کي قبول ڪيو، جڏهن ته ان جي بدلي ۾ اقتصادي پابندين ۾ نرمي آندي وئي۔ بعد ۾ آمريڪي قيادت جي تبديلي کان پوءِ اهو معاهدو ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ هڪ ڀيرو ٻيهر ڇڪتاڻ وڌي وئي۔
هاڻي موجوده حالتن ۾ آمريڪا به وچ اوڀر ۾ مسلسل تڪرارن کان ٿڪيل نظر اچي رهيو آهي، جڏهن ته ايران شديد اقتصادي دٻاءُ، مهانگائي ۽ اندروني مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي۔ اهو ئي سبب آهي جو ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڳجها رابطا تيز ٿيا آهن۔ ڪيترن ئي مبصرن جو خيال آهي ته ايندڙ مهينن ۾ محدود نوعيت جو اهڙو معاهدو ٿي سگهي ٿو، جنهن ذريعي علائقي ۾ ڇڪتاڻ گهٽ ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي ويندي۔ هن پيش رفت جا اثر پاڪستان تي به پوندا، ڇو ته پاڪستان اهڙي خطي ۾ موجود آهي جتي وچ اوڀر، ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي سياست هڪ ٻئي سان ڳنڍيل آهي۔
پاڪستان هميشه ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ توازن واري پاليسي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي۔ هڪ طرف پاڪستان جا ايران سان مذهبي، ثقافتي، سرحدي ۽ اقتصادي لاڳاپا آهن، جڏهن ته ٻي طرف آمريڪا به پاڪستان جو اهم عالمي ساٿي رهيو آهي۔ اهو ئي سبب آهي جو اسلام آباد هميشه اهڙي پاليسي اختيار ڪرڻ جي ڪوشش ڪندو رهيو آهي، جنهن سان ڪنهن هڪ ڌر سان مڪمل ٽڪراءُ پيدا نه ٿئي۔ تازن سالن دوران پاڪستان ڪيترن ئي موقعن تي علائقي ۾ امن ۽ ڳالهين جي حمايت ڪئي آهي۔ پاڪستان جو موقف رهيو آهي ته جنگ ۽ ٽڪراءَ مسئلن جو حل ناهن، پر ڳالهيون ئي واحد رستو آهن۔
جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڪا وڏي مفاهمت سامهون اچي ٿي ته ان جا ڪيترائي ممڪن اثر ٿي سگهن ٿا۔ سڀ کان پهريون اثر عالمي تيل مارڪيٽ تي پوندو۔ ايران تيل پيدا ڪندڙ وڏن ملڪن ۾ شامل آهي ۽ پابندين ۾ نرمي اچڻ سان عالمي مارڪيٽ ۾ تيل جي فراهمي وڌي سگهي ٿي۔ ان جو فائدو پاڪستان جهڙن ترقي پذير ملڪن کي به ٿي سگهي ٿو، جيڪي مهانگي تيل سبب شديد اقتصادي دٻاءُ جو شڪار رهندا آهن۔ جيڪڏهن عالمي سطح تي تيل جون قيمتون گهٽجن ٿيون ته پاڪستان جي درآمدي خرچن ۾ گهٽتائي اچي سگهي ٿي، مهانگائي گهٽجي سگهي ٿي ۽ ناڻي جي ذخيرن تي دٻاءُ به گهٽجي سگهي ٿو۔
ٻيو اهم پهلو علائقائي واپار جو آهي۔ جيڪڏهن ايران تي لاڳو پابندين ۾ نرمي اچي ٿي ته پاڪستان ۽ ايران جي وچ ۾ واپاري سرگرمين ۾ اضافو ممڪن ٿي سگهي ٿو۔ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ سرحدي واپار، توانائي جا منصوبا ۽ گيس پائيپ لائين جهڙا پراڻا منصوبا ٻيهر بحث هيٺ اچي سگهن ٿا۔ پاڪستان ڪيترن ئي سالن کان توانائي بحران جو شڪار رهيو آهي، جڏهن ته ايران وٽ گيس جا وسيع ذخيرا موجود آهن۔ جيڪڏهن عالمي حالتون سازگار ٿين ٿيون ته پاڪستان کي توانائي جا نوان موقعا ملي سگهن ٿا۔
تنهن هوندي به عالمي سياست ۾ ڪا به تبديلي مڪمل طور آسان ناهي هوندي۔ آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ اعتماد جي کوٽ اڃا به موجود آهي۔ اسرائيل سميت ڪيترائي علائقائي ملڪ ايران جي وڌندڙ اثر رسوخ بابت خدشا رکن ٿا۔ انهيءَ ڪري ڪنهن به ممڪن معاهدي کي مڪمل ۽ مستقل سمجهڻ اڃا وقت کان اڳ هوندو۔ علائقي ۾ معمولي واقعو به ڇڪتاڻ کي ٻيهر وڌائي سگهي ٿو۔ اهو ئي سبب آهي جو دنيا جا سفارتي مبصر احتياط سان هن صورتحال جو جائزو وٺي رهيا آهن۔
ان دوران پاڪستان ۾ پاڻي جو مسئلو به ٻيهر قومي بحث جو مرڪز بڻجي رهيو آهي۔ حڪومتي حلقن پاران اهو واضح پيغام ڏنو ويو آهي ته پاڪستان جي پاڻي تي ڪو به ڌاڙو هڻي نٿو سگهي ۽ ملڪ پنهنجي آبي حقن جي تحفظ لاءِ هر ممڪن قدم کڻندو۔ اهو معاملو ان ڪري به اهم آهي، ڇو ته پاڪستان بنيادي طور زرعي ملڪ آهي ۽ سندس معيشت جو وڏو حصو پاڻي سان لاڳاپيل آهي۔ دريائن جي پاڻي ۾ گهٽتائي سبب نه رڳو زراعت متاثر ٿئي ٿي، پر خوراڪ، روزگار، صنعت ۽ بجلي جي پيداوار تي به اثر پوي ٿو۔
پاڪستان ۾ پاڻي جي مسئلي جون ڪيترين ئي پاسائون آهن۔ هڪ طرف موسمي تبديلي سبب گليشيئر تيزي سان ڳري رهيا آهن، برساتن جو نظام تبديل ٿي رهيو آهي ۽ خشڪ سالي جا خطرا وڌي رهيا آهن۔ ٻي طرف آبادي ۾ مسلسل اضافو ٿي رهيو آهي، جنهن سبب پاڻي جي گهرج وڌندي پئي وڃي۔ ان کان علاوه پاڻي ذخيرو ڪرڻ جي صلاحيت به محدود آهي۔ ماهر مسلسل خبردار ڪندا رهيا آهن ته جيڪڏهن پاڻي جي مسئلي تي سنجيده ڌيان نه ڏنو ويو ته ايندڙ سالن ۾ صورتحال وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿي۔
پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ پاڻي جو مسئلو هميشه حساس رهيو آهي۔ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ آبي معاهدا موجود آهن، پر وقت بوقت پاڻي جي وهڪري ۽ ڊيمن جي تعمير بابت تڪرار سامهون ايندا رهيا آهن۔ پاڪستان جو موقف رهيو آهي ته عالمي معاهدن تحت سندس حصي جو پاڻي روڪڻ يا ان ۾ غير قانوني مداخلت ناقابل قبول آهي۔ اهو ئي سبب آهي جو پاڪستاني قيادت پاڻي جي مسئلي تي سخت لهجو اختيار ڪندي نظر اچي ٿي، ڇو ته اهو رڳو سياسي معاملو نه پر قومي بقا جو سوال سمجهيو وڃي ٿو۔
ماهرن موجب مستقبل جون جنگيون صرف زمين يا سرحدن تي نه، پر پاڻي تي به ٿي سگهن ٿيون۔ دنيا جي ڪيترن ئي علائقن ۾ پاڻي جي کوٽ تيزي سان وڌي رهي آهي۔ وچ اوڀر، آفريڪا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ پاڻي جي ذخيرن تي دٻاءُ وڌندو پيو وڃي۔ پاڪستان انهن ملڪن ۾ شامل آهي جتي پاڻي جي دستيابي تيزي سان گهٽجي رهي آهي۔ هڪ وقت هو جڏهن پاڪستان کي پاڻي سان مالا مال ملڪ سمجهيو ويندو هو، پر هاڻي صورتحال بدلجي چڪي آهي۔ في ماڻهو پاڻي جي دستيابي ۾ مسلسل گهٽتائي اچي رهي آهي ۽ ڪيترائي علائقا پاڻي جي شديد کوٽ جو شڪار آهن۔
پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو صرف سياسي بيانن تائين محدود نه رهي، پر عملي قدم به کڻي۔ نون ڊيمن جي تعمير، نهري نظام جي بهتري، پاڻي جي ضايع ٿيڻ کي روڪڻ، جديد زرعي طريقن جو استعمال ۽ برساتي پاڻي کي محفوظ بڻائڻ جهڙا قدم هاڻي انتهائي ضروري بڻجي چڪا آهن۔ دنيا جا ڪيترائي ملڪ محدود وسيلن باوجود جديد رٿابندي ذريعي پنهنجي پاڻي جي بحران تي ضابطو آڻي رهيا آهن۔ پاڪستان کي به سائنسي بنيادن تي ڊگهي مدي واري پاليسي ٺاهڻ جي ضرورت آهي۔
عالمي سطح تي بدلجندڙ صورتحال ۾ پاڪستان لاءِ هڪ ٻيو چئلينج سفارتي توازن برقرار رکڻ به آهي۔ جيڪڏهن آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ لاڳاپا بهتر ٿين ٿا ته علائقي ۾ نيون صف بنديون به سامهون اچي سگهن ٿيون۔ چين، روس، سعودي عرب، ترڪي ۽ خليجي ملڪ سڀ هن صورتحال تي گهري نظر رکي رهيا آهن۔ پاڪستان کي پنهنجي پرڏيهي پاليسي ۾ انتهائي محتاط حڪمت عملي اختيار ڪرڻي پوندي، جيئن هو ڪنهن وڏي تڪرار جو حصو بڻجڻ بدران علائقائي استحڪام ۾ مثبت ڪردار ادا ڪري سگهي۔
پاڪستان هن وقت اقتصادي مشڪلاتن، مهانگائي، سياسي بي يقيني ۽ توانائي بحران جهڙن مسئلن مان گذري رهيو آهي۔ اهڙين حالتن ۾ عالمي سطح تي ٿيندڙ مثبت تبديليون پاڪستان لاءِ موقعا به پيدا ڪري سگهن ٿيون۔ جيڪڏهن علائقي ۾ ڇڪتاڻ گهٽجي ٿي، واپار جا رستا کلن ٿا ۽ توانائي جا منصوبا اڳتي وڌن ٿا ته پاڪستان پنهنجي معيشت کي بهتر بڻائڻ لاءِ انهن موقعن مان فائدو وٺي سگهي ٿو۔ پر ان لاءِ ضروري آهي ته اندروني استحڪام کي يقيني بڻايو وڃي، پاليسين ۾ تسلسل هجي ۽ قومي مفادن کي اوليت ڏني وڃي۔
اها حقيقت به نظرانداز نٿي ڪري سگهجي ته عالمي سياست ۾ مستقل دوست يا دشمن ناهن هوندا، پر مفاد اهم هوندا آهن۔ آمريڪا ۽ ايران ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين هڪ ٻئي جا سخت مخالف رهيا، پر اڄ ٻئي ڳالهيون ڪرڻ تي مجبور نظر اچن ٿا۔ اها ئي عالمي سياست جي حقيقت آهي ته جڏهن اقتصادي دٻاءُ، جنگي ٿڪاوٽ ۽ عالمي حالتون تبديل ٿين ٿيون ته سخت موقف رکندڙ ملڪ به ڳالهين جو رستو اختيار ڪندا آهن۔
پاڪستان لاءِ هن سڄي صورتحال ۾ سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته هو پنهنجي اندروني طاقت کي مضبوط بڻائي۔ مضبوط معيشت، مستحڪم سياسي نظام، بهتر سفارتڪاري ۽ وسيلن جي صحيح استعمال کان سواءِ ڪو به ملڪ عالمي سطح تي مضبوط ڪردار ادا نٿو ڪري سگهي۔ پاڻي جو مسئلو هجي يا پرڏيهي پاليسي جو معاملو، ٻنهي لاءِ قومي اتحاد، سنجيده رٿابندي ۽ مستقل مزاجي جي ضرورت آهي۔
اڄ دنيا هڪ نئين دور ۾ داخل ٿي رهي آهي، جتي جنگن سان گڏ اقتصادي مفادن، پاڻي، توانائي ۽ سفارتڪاري جي اهميت اڳ کان وڌيڪ وڌي چڪي آهي۔ آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ممڪن معاهدو هن نئين عالمي تبديلي جو هڪ مثال ٿي سگهي ٿو۔ جيڪڏهن اهو معاهدو ڪامياب ٿئي ٿو ته علائقي ۾ استحڪام جا نوان امڪان پيدا ٿي سگهن ٿا، پر جيڪڏهن ڳالهيون ناڪام ٿين ٿيون ته ڇڪتاڻ ٻيهر شدت اختيار ڪري سگهي ٿي۔
پاڪستان کي هر ممڪن صورتحال لاءِ تيار رهڻو پوندو۔ هڪ طرف کيس عالمي سطح تي فعال سفارتڪاري جاري رکڻي پوندي، جڏهن ته ٻي طرف پنهنجي بنيادي قومي مسئلن خاص طور پاڻي جي بحران تي فوري ڌيان ڏيڻ ضروري هوندو۔ ڇو ته ايندڙ وقت ۾ اهي قومون ئي مضبوط سمجهيون وينديون جيڪي پنهنجي وسيلن جو تحفظ، معيشت جي بهتري ۽ سفارتي توازن برقرار رکڻ ۾ ڪامياب ٿينديون۔ پاڪستان وٽ جاگرافيائي اهميت، نوجوان آبادي ۽ قدرتي وسيلن جي صورت ۾ وڏي صلاحيت موجود آهي، ضرورت صرف ان ڳالهه جي آهي ته انهن وسيلن کي دانائي، دور انديشي ۽ قومي يڪجهتي سان استعمال ڪيو وڃي ته جيئن ملڪ نه رڳو موجوده چئلينجن جو مقابلو ڪري سگهي، پر عالمي تبديلين مان فائدو وٺندي هڪ مضبوط ۽ مستحڪم مستقبل ڏانهن اڳتي وڌي سگهي۔
