غلام مصطفيٰ جمالي
موجوده عالمي سياست ۾ وچ اوڀر جي صورتحال اهڙي موڙ تي بيٺل آهي جتي طاقت، دٻاءُ ۽ سفارتي جٽاءُ هڪٻئي ۾ ملي ويا آهن. آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، لفظن ۾ “مذاکرات” ۽ عمل ۾ “دھمڪيون”، عالمي برادري کي هڪ اهڙي پيچيده تصوير پيش ڪري ٿي جيڪا نه رڳو خطي پر سڄي دنيا جي سياسي، معاشي ۽ سلامتي جي مستقبل تي اثرانداز ٿي رهي آهي.
آمريڪا پاران پيش ڪيل پندرهن مطالبن جو بنيادي مقصد ايران کي هڪ اهڙي رياست ۾ تبديل ڪرڻ آهي جيڪا نه رڳو جوهري صلاحيتن کان محدود هجي پر خطي ۾ ان جي اثر رسوخ به گهٽجي وڃي. انهن مطالبن ۾ ايران جي جوهري پروگرام تي پابنديون، ميزائل سسٽم تي ڪنٽرول، علائقائي اتحادي گروهن سان رابطن ۾ رڪاوٽ، فوجي ڪارروائين ۾ محدودي ۽ سياسي اسٽريٽيجڪ قدمن ۾ شفافيت شامل آهن. واشنگٽن جو خيال آهي ته جيڪڏهن ايران انهن سڀني شرطون قبول ڪري ته خطي ۾ استحڪام اچي سگهي ٿو ۽ عالمي سلامتي کي يقيني بڻائي سگهجي ٿو.
ٻئي طرف، ايران پنهنجن پنج شرطن تي قائم آهي، جيڪي ان جي قومي تحفظ ۽ خودمختياري جي ضمانت سان جڙيل آهن. پهريون شرط آهي ڪنهن به قسم جي فوجي ڪارروائي جو بندش، ٻي شرط آهي اقتصادي پابندين جو مڪمل خاتمو، ٽيون شرط آهي جنگي نقصانن جو ازالو، چوٿون شرط آهي ايران جي سلامتي لاءِ واضح ضمانتون، ۽ پنجون شرط ايران جي اسٽريٽيجڪ حيثيت خاص طور تي آبنائي هرمز ۾ برقرار رکڻ آهي. اهي شرط نه رڳو ايران جي سياسي ۽ دفاعي مفادن جو تحفظ ڪن ٿا، پر ان جي علائقائي اثر رسوخ ۽ قومي سڃاڻپ جي بقا لاءِ پڻ اهم آهن.
انهيءَ پس منظر ۾ ٻنهي ڌرين جي موقفن جو مقابلو ڪرڻ انتهائي اهم آهي. آمريڪا طاقت جي بنياد تي پنهنجا مطالبا مڃرائڻ چاهي ٿو، جڏهن ته ايران برابري ۽ خودمختياري جي بنياد تي پنهنجو موقف رکندو آهي. اها ئي حقيقت آهي جيڪا موجوده مذاکرات کي مبهم بڻائي رهي آهي. لفظن ۾ ڳالهين جو دروازو کوليو وڃي ٿو، پر عملي طور ڪنهن به قسم جي واضح اڳڀرائي نه ٿي ٿئي.
هن ڇڪتاڻ جو اثر رڳو ٻنهي ملڪن تائين محدود نه آهي، پر سڄي وچ اوڀر تي ڏسي سگهجي ٿو. علائقائي ملڪ پنهنجن مفادن جي بنياد تي ڪنهن نه ڪنهن پاسي بيٺل آهن. ڪجهه ملڪ آمريڪا جي حمايت ڪن ٿا، جڏهن ته ڪجهه ايران سان ويجها لاڳاپا رکندا آهن. اهڙي ورهاست خطي ۾ سياسي عدم استحڪام وڌائي ٿي ۽ ڪنهن به سفارتي حل جي امڪان کي گھٽائي ٿي.
اقتصادي پهلو پڻ انتهائي اهم آهي. توانائي جي عالمي منڊي ۾ تيل جي فراهمي جو دارومدار وچ اوڀر تي آهي، ۽ جيڪڏهن خطي ۾ ڇڪتاڻ وڌي ته عالمي توانائي بحران شدت اختيار ڪري سگهي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ ترقي پذير ملڪ ۽ غريب ملڪن تي اثر سڀ کان وڌيڪ ٿيندو، ڇاڪاڻ ته اهي اڳ ۾ ئي معيشي دٻاءُ هيٺ آهن. عالمي معيشت ۾ بيچيني، قيمتن ۾ اضافو ۽ سيڙپڪاري ۾ گهٽتائي جي نتيجي ۾ معاشي بحران جو خدشو وڌي وڃي ٿو.
امن ۽ تڪرار جي وچ ۾ اهو سوال پڻ اڀري ٿو ته ڇا جنگ يا طاقت جي پاليسي ڪو حل ڏئي سگهي ٿي؟ تاريخ اهو ثابت ڪري چڪي آهي ته جنگ نه رڳو تڪرار وڌائيندي آهي پر خطي جي ڊگهي مدي واري استحڪام کي به نقصان پهچائيندي آهي. ان جي ابتڙ، سفارتي عمل، جيتوڻيڪ مشڪل ۽ وقت طلب هوندو آهي، پر ڊگهي مدي ۾ بهتر ۽ پائيدار نتيجا ڏئي سگهي ٿو.
مذاکرات کي ڪامياب بڻائڻ لاءِ ٻنهي ڌرين کي پنهنجن موقفن ۾ ٿوري لچڪ ڏيکارڻ ضروري آهي. آمريڪا کي اهو سمجھڻو پوندو ته هر مسئلو دٻاءُ سان حل نٿو ڪري سگهجي، جڏهن ته ايران کي عالمي خدشن ۽ سياسي حقيقتن کي نظرانداز ڪرڻ کان پاسو ڪرڻو پوندو. جيڪڏهن ٻنهي ڌرين طرفان ٿوري به سمجھوتي جي ڪوشش ڪئي وڃي ته شايد هڪ اهڙو حل نڪري سگهي جيڪو خطي ۾ استحڪام آڻي ۽ عالمي امن کي مضبوط ڪري.
هن سلسلي ۾ ٻنهي ملڪن جي بيان بازي به اهم آهي. آمريڪا طرفان سخت ڌمڪيون ڏنيون وڃن ٿيون، جنهن ۾ “سخت نتيجا” ۽ “تباهه ڪندڙ ردعمل” جهڙا الفاظ شامل آهن، جڏهن ته ايران واضح ڪري چڪو آهي ته جيڪڏهن ان تي حملو ڪيو ويو ته هو ڀرپور جواب ڏيندو. اهڙي ماحول ۾ ڳالهين جو ڪو به مثبت نتيجو نڪرڻ مشڪل ٿي وڃي ٿو، ۽ لفظن جي اهميت وڌيڪ وڌي وڃي ٿي.
عالمي برادري لاءِ به ضروري آهي ته هو صرف تماشائي بڻجڻ بدران فعال ڪردار ادا ڪري. گڏيل پاليسيون، ثالثي ۽ بين الاقوامي تعاون جي ذريعي خطي ۾ امن ۽ استحڪام کي برقرار رکڻ لاءِ ڪوششون ڪرڻ لازمي آهن. جيڪڏهن عالمي طاقتون هن مسئلي تي ڌيان نه ڏين ته وچ اوڀر ۾ تڪرار وڌي سگهي ٿو، جنهن جا اثر نه رڳو علائقائي پر عالمي سطح تي محسوس ڪيا ويندا.
ان کان علاوه، وچ اوڀر ۾ تڪرار جو اثر عالمي معيشت، توانائي جي فراهمي، سيڙپڪاري ۽ عالمي بازارن تي به ڏسي سگهجي ٿو. تيل ۽ گئس جي فراهمي ۾ غير يقيني صورتحال قيمتن ۾ اضافو ۽ معيشي بحران جو سبب بڻجي سگهي ٿي، جنهن سان ترقي پذير ۽ غريب ملڪن ۾ سماجي ۽ سياسي دٻاءُ پڻ وڌي سگهي ٿو.
جڏهن آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ ڳالهين جو عمل مبهم ۽ مشڪل آهي، تڏهن ٻئي ڌرين کي پنهنجي موقف ۾ لچڪ ڏيکارڻ ۽ سفارتي طريقيڪار تي زور ڏيڻ ضروري آهي. طاقت جي سياست ۽ ڌمڪيون رڳو مسئلن کي وڌيڪ پيچيده بڻائين ٿيون، جڏهن ته ڳالهين ۽ تعاون جي ذريعي مسئلن جو حل ممڪن آهي.
آخرڪار، دنيا هڪ اهڙي موڙ تي بيٺل آهي جتي فيصلا صرف ٻن ملڪن تائين محدود نه آهن، پر انهن جا اثر سڄي انسانيت تي پوندا. جيڪڏهن دانشمندي ۽ حڪمت عملي سان قدم کنيا وڃن، ته شايد امن جو رستو هموار ٿي سگهي ٿو، پر جيڪڏهن جذبات، طاقت جي سياست ۽ ڌمڪيون غالب آيون، ته نتيجا انتهائي خطرناڪ ٿي سگهن ٿا. موجوده حالتون اهو واضح ڪن ٿيون ته لفظن کي جنگ بدران امن لاءِ استعمال ڪرڻ جي ضرورت آهي، ڇو ته تباهي هميشه آسان هوندي آهي، پر تعمير لاءِ حوصلو، بصيرت ۽ صبر گهرجي.
انهيءَ پس منظر ۾ آمريڪا ۽ ايران جي وچ ۾ موجوده ڇڪتاڻ، پندرهن مطالبن ۽ پنج شرطن جو جائزو واضح ڪري ٿو ته خطي ۾ استحڪام آڻڻ لاءِ صرف طاقت يا دٻاءُ ڪافي نه آهي، پر ڳالهين، سمجھوتي ۽ سفارتي ڪوششن جي ضرورت آهي. جيڪڏهن ٻنهي ڌرين ۾ اعتماد ۽ سنجيدگي پيدا ٿئي، ته شايد هڪ اهڙو حل نڪري سگهي جيڪو نه رڳو خطي ۾ امن آڻي پر عالمي استحڪام کي به مضبوط ڪري.
