غلام مصطفيٰ جمالي
ڪراچي جي آسمان تي اوچتو ڇانيل ڪارا ڪڪر، تيز هوائن جو شور، ۽ پوءِ وسندڙ برسات نه رڳو موسم جي تبديلي جو اشارو هئا، پر انهن سان گڏ هڪ اهڙو دردناڪ داستان به جڙيل هو، جيڪو ڪيترن ئي گهرن ۾ ماتم بڻجي ويو. شهر جنهن کي روشنيءَ جو شهر چيو ويندو آهي، اهو ڪجهه گهڙين ۾ اونداهين، خوف ۽ بيبسي جي علامت بڻجي ويو. ماڻهو جيڪي روزاني زندگيءَ جي ڊوڙ ۾ مصروف هئا، انهن لاءِ هي برسات هڪ عام موسمي تبديلي نه رهي، پر هڪ اهڙو امتحان بڻجي وئي جنهن ڪيترن ئي زندگين کي هميشه لاءِ ختم ڪري ڇڏيو۔
برسات جي پهرين ڦڙي سان گڏ ئي تيز آندهي شهر جي مختلف علائقن کي پنهنجي لپيٽ ۾ وٺي ڇڏيو. هوائن جي رفتار اهڙي هئي جو وڻن جون پاڙون به ڪمزور ٿي پيون، سائن بورڊ لڙڪڻ لڳا ۽ پراڻيون عمارتون ڄڻ ڪنهن به وقت ڪري پونديون. ماڻهن کي اهو اندازو ئي نه هو ته ڪجهه گهڙين ۾ هي موسمي تبديلي هڪ وڏي الميي ۾ تبديل ٿي ويندي. جڏهن ديوارون ڪرڻ لڳيون، ڇتون ڪري پيون ۽ وڻ ماڻهن مٿان اچي ڪريا، تڏهن هر طرف رڙيون، فريادون ۽ مدد جون صدائون ٻڌڻ ۾ اچي رهيون هيون۔
بلديہ مواچھ گوٺ جو واقعو ته ڄڻ هن سڄي سانحي جو سڀ کان وڏو ۽ دل ڏاريندڙ منظر بڻجي سامهون آيو. هڪ ديوار ڪرڻ سان ڪيترائي ماڻهو ملبو هيٺان دٻجي ويا، جن مان ڪيترن کي پنهنجي جان وڃائڻي پئي. اهي ماڻهو جيڪي شايد برسات کان بچڻ لاءِ هڪ هنڌ گڏ ٿيا هئا، انهن کي خبر ئي نه هئي ته اهو ئي هنڌ انهن لاءِ آخري پناهه بڻجي ويندو. ريسڪيو ٽيمون جڏهن ملبو هٽائڻ لاءِ پهتيون ته هر ايندڙ لاش سان گڏ هڪ نئون درد سامهون اچي رهيو هو. ڪنهن جو پٽ، ڪنهن جو ڀاءُ، ڪنهن جو دوست، ڪنهن جو سهارو، سڀ ڪجهه، ڪجهه ئي لمحن ۾ ختم ٿي ويو۔
ان کان علاوه شهر جي ٻين علائقن ۾ به اهڙا ڪيترائي حادثا پيش آيا جن ماڻهن جي زندگين کي اجاڙي ڇڏيو. ڪٿي ديوار ڪرڻ سان هڪ خاندان ٽٽي پيو، ڪٿي ڇت ڪرڻ سان گهر جي ڇت ئي نه رهي پر گهر جو سهارو به ختم ٿي ويو. ڪٿي وڻ ڪرڻ سان هڪ بي سهارو ماڻهو پنهنجي جان وڃائي ويٺو. انهن سڀني واقعن هڪ ئي ڳالهه کي واضح ڪيو ته اسان جو شهري ڍانچو ڪيترو ڪمزور ٿي چڪو آهي ۽ اسان ڪيترا غير محفوظ ٿي ويا آهيون۔
برسات کان پوءِ شهر جي حالت به ڪنهن جنگ جي ميدان کان گهٽ نه هئي. رستن تي پاڻي بيٺو هو، ٽريفڪ جام ٿي چڪي هئي، ۽ ڪيترن ئي علائقن ۾ بجلي بند هئي. ماڻهو پنهنجي گهرن ۾ قيد ٿي ويا هئا، جڏهن ته ڪجهه ماڻهو پنهنجن پيارن جي تلاش ۾ اسپتالن جا چڪر ڪاٽي رهيا هئا. ايمرجنسي وارڊن ۾ زخمين جي قطارون لڳل هيون، ڊاڪٽر ۽ نرسون پنهنجي پوري ڪوشش سان ماڻهن جون جانيون بچائڻ ۾ مصروف هيون، پر هر ڪنهن کي بچائڻ ممڪن نه هو۔
هي سڄو منظر صرف هڪ قدرتي آفت جو نتيجو نه هو، پر اهو اسان جي اجتماعي ناڪاميءَ جو به عڪس هو. اسان سالن کان ٻڌندا آيا آهيون ته پراڻيون عمارتون خطري جو سبب بڻجي سگهن ٿيون، وڻن جي مناسب ڇنڊڇاڻ ضروري آهي، ۽ شهري منصوبابندي کي بهتر بڻائڻ گهرجي، پر عملي طور تي ڪجهه به نه ڪيو ويو. نتيجو اهو نڪتو جو هڪ برسات، جيڪا ٻين ملڪن ۾ صرف هڪ خوشگوار موسم بڻجي سگهي ٿي، هتي هڪ الميي ۾ تبديل ٿي وئي۔
اهو سوال به اهم آهي ته آخر اسان هر سال اهڙين حالتن کي ڇو منهن ڏيون ٿا؟ ڇا اسان وٽ وسيلن جي کوٽ آهي يا رڳو انتظامي لاپرواهي آهي؟ جيڪڏهن اڳواٽ تياري ڪئي وڃي ها، خطرناڪ عمارتن کي ڊاهي محفوظ بڻايو وڃي ها، وڻن کي مناسب طريقي سان سنڀاليو وڃي ها، ۽ ايمرجنسي سروسز کي وڌيڪ فعال ڪيو وڃي ها ته شايد ايتريون جانيون ضايع نه ٿين ها۔ پر افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته اسان هر ڀيري اهڙن واقعن کان پوءِ ڪجهه ڏينهن افسوس ڪندا آهيون ۽ پوءِ سڀ ڪجهه وساري ويهندا آهيون۔
انهي سان گڏوگڏ اسان جي سماج جو هڪ ٻيو پاسو به سامهون اچي ٿو، جيڪو اميد جو ڪرڻو بڻجي ٿو۔ جڏهن به اهڙو ڪو سانحو پيش اچي ٿو ته عام ماڻهو بنا ڪنهن لالچ جي هڪ ٻئي جي مدد لاءِ اڳتي اچن ٿا۔ ڪنهن زخمي کي اسپتال پهچائڻ، ڪنهن کي کاڌو مهيا ڪرڻ، يا ڪنهن کي آسرو ڏيڻ، اهي سڀ عمل ڏيکارين ٿا ته انسانيت اڃا زنده آهي۔ هي جذبو ئي آهي جيڪو اسان کي اهڙين مشڪلاتن مان نڪرڻ جي طاقت ڏئي ٿو۔
پر صرف جذبات سان مسئلا حل نٿا ٿي سگهن۔ ان لاءِ ضروري آهي ته اسان سنجيدگي سان پنهنجن نظامن کي بهتر بڻايون۔ شهري منصوبابندي، عمارتن جي تعمير جا اصول، ايمرجنسي ريسپانس، ۽ عوامي آگاهي، اهي سڀ عنصر گڏجي ئي اهڙن سانحن کي گهٽائي سگهن ٿا۔ جيڪڏهن اسان واقعي چاهيون ٿا ته مستقبل ۾ اهڙا واقعا نه ٿين ته پوءِ اسان کي اڄ ئي قدم کڻڻا پوندا۔
اهو به ياد رکڻ گهرجي ته هر فوت ٿيل ماڻهو صرف هڪ انگ نه آهي، پر هڪ مڪمل ڪهاڻي آهي، هڪ خاندان جو حصو آهي، ڪنهن جي اميدن جو مرڪز آهي۔ جڏهن اسان چوندا آهيون ته 19 ماڻهو فوت ٿي ويا ته ان جو مطلب آهي 19 گهرن ۾ ماتم، 19 خاندانن جون زندگيون بدلجي ويون، ۽ ڪيترن ئي ماڻهن جا خواب ٽٽي پيا۔ ان ڪري ضروري آهي ته اسان انهن واقعن کي صرف خبرن تائين محدود نه رکون، پر انهن مان سبق سکون۔
موسم جي تبديلي به هڪ اهڙو عنصر آهي جنهن کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي۔ دنيا ۾ ٿيندڙ موسمي تبديلين جو اثر هاڻي واضح طور تي نظر اچي رهيو آهي۔ تيز برساتون، غير متوقع آندهيون، ۽ سخت گرميون، اهي سڀ ان ڳالهه جا اشارا آهن ته اسان کي پنهنجي ماحول سان لاڳاپيل پاليسين تي ٻيهر غور ڪرڻو پوندو۔ جيڪڏهن اسان اڄ به سنجيده نه ٿياسين ته مستقبل ۾ حالتون وڌيڪ خراب ٿي سگهن ٿيون۔
آخر ۾ اهو چوڻ مناسب ٿيندو ته هي واقعو صرف هڪ ڏينهن جي خبر نه آهي، پر هڪ اهڙو سبق آهي جيڪو اسان کي پنهنجي سسٽم، پنهنجي رويي ۽ پنهنجي ترجيحن تي نظرثاني ڪرڻ لاءِ مجبور ڪري ٿو۔ جيڪڏهن اسان اڃا به نه جاڳاسين ته شايد ايندڙ ڀيري نقصان وڌيڪ وڏو هجي۔ ان ڪري ضروري آهي ته حڪومت، ادارا ۽ عوام گڏجي ڪم ڪن ۽ هڪ اهڙو نظام قائم ڪن جيڪو ماڻهن جي زندگين کي محفوظ بڻائي سگهي۔
هي وقت صرف افسوس ڪرڻ جو نه آهي، پر عمل ڪرڻ جو آهي۔ جيڪڏهن اسان واقعي پنهنجن پيارن کي محفوظ ڏسڻ چاهيون ٿا ته پوءِ اسان کي پنهنجي ذميوارين کي سمجهڻو پوندو ۽ انهن تي عمل ڪرڻو پوندو۔ ڇو ته زندگيءَ جو ڪو به متبادل ناهي، ۽ هر هڪ زندگي انتهائي قيمتي آهي۔
