غلام مصطفيٰ جمالي
ڪالهه اسلام آباد جون هوائون عجيب طرح سان خاموش هنيون، پر ايوانِ صدر ۽ قومي اسيمبلي جي ديوارن اندر شور جو طوفان مچيل هو۔ لڳو پيو ته شهر جي هوائن کي به خبر هئي ته ايوان ۾ ڪجهه اهم فيصلا ٿيڻ وارا آهن۔ هر چينل تي “بريڪنگ نيوز” جا بينر تيار هئا، هر ڪيمرا ايوان جي دروازن تي مرڪوز هئي، ۽ هر صحافيءَ جي زبان ۾ اهو تي هڪ سوال هو ته آخر ڇا ٿيندو؟
اسلام آباد جي هوا ۾ بيچيني هئي، پر ايوان اندر هڪ اهم فيصلو ٿيڻ وارو هو اهڙو فيصلو جيڪو رڳو قانوني نه پر سياسي تاريخ به بدلائي سگهيو ٿي۔ ترميم نمبر 27 جو بل ڪالهه پيش ٿيڻ وارو هو، ۽ سڀني کي خبر هئي ته هي بحث رڳو هڪ ترميم جو نه پر جمهوريت جي روح جو امتحان آهي.
جڏهن اسپيڪر سردار طاهر ملڪ اجلاس جي شروعات ڪئي، ته ايوان ۾ اهڙي ڇڪتاڻ محسوس ٿي رهي هئي ڄڻ هر ميمبر پنهنجي تاريخي فرض کي پاڻ تي وزن سمجهي رهيو هجي۔ قانون وزير فواد اڪرم چانڊيو جڏهن بل پڙهڻ لاءِ اٿيو، ته مخالف بينچن تان پهريون شور اٿيو: “هي آئين سان چٿر آهي!” ايوان ۾ تاڙيون، نعرا، ۽ حڪومتي بينچن تان نرم تهذيب سان جواب اچي رهيو هو، پر ماحول مڪمل طور تي سياسي شدت سان ڀريل هو۔
قانون وزير چيو ته هي ترميم ادارن ۾ توازن آڻڻ لاءِ ضروري آهي۔ گذريل سالن ۾ عدليه ۽ صوبائي ادارا حد کان اڳتي وڌي چڪا آهن، ۽ ترميم 27 انهن رخنن کي منظم ڪندي، جيئن ملڪ ۾ احتساب ۽ شفافيت برقرار رهي۔ سندس لهجو پر اعتماد هو پر لفظ ڳرا هئا، ۽ هر جملو حڪومتي حمايت حاصل ڪري رهيو هو۔ مخالف ڌر جي چهري تي تنقيد ۽ بيچيني صاف نظر اچي رهي هئي، ڄڻ هو سمجهي رهيا هجن ته ڪالهه تاريخي لمحا سندن نظرن جي اڳيان لکي پيا وڃن۔
پيپلز پارٽي جي مريم بلوچ اٿئي ۽ چيو، “هي ڪو سڌارو نه، پر صوبائي اختيارن تي قبضو آهي۔ 18هين ترميم سان جيڪو وفاق مضبوط ٿيو، توهان ان جو بنياد کائي رهيا آهيو۔
تحريڪ انصاف جي شهباز راڻا چيو، “عدليه ۾ سياسي نمائندگي انصاف جي آزاديءَ کي زهر بڻائيندي۔ جڏهن احتساب تي سياستدانن جو اثر پوندو ته پوءِ انصاف جو دروازو به چونڊيل ٿيندو
عوامي نئشنل پارٽي جي افضل هوتي جو لهجو نرم هو پر جملو سخت: “وفاق جو حسن صوبن جي خودمختياريءَ ۾ آهي، جيڪڏهن انهن جا پر ڪٽيا ويا ته وفاق اڏامي نه سگهندو
ان ڪري آئون سمجهان ٿو ته اهي تقريرون رڳو سياسي نعرا نه هئا، پر جمهوريت جي تاريخ جو تسلسل هئا۔ 8هين ترميم آمريت کي تحفظ ڏنو، 18هين ترميم صوبن کي اختيار ڏنو، ۽ هاڻي 27هين ترميم مرڪز کي ٻيهر طاقت ڏيڻ جو اشارو آهي۔ حڪومت چوندي هئي ته اها “ادارتي جوابدهي” لاءِ آهي، مخالف ڌر چوندي هئي ته اها “مرڪزي ڪنٽرول” لاءِ آهي — ۽ ٻنهي جا دليل پنهنجي جڳهه تي وزن رکندڙ هئا۔
ايوان ۾ فضا وڌيڪ هٽو بچو جو شو هو۔ ميزن تي ٺڪ ٺڪ، تاڙيون، نعرا، ۽ هر ڪنهن جو دٻاءُ محسوس ٿي رهيو هو۔عبدالغفور لنگاڙي فائل ڦٽو ڪندي چيو، “ جمهوريت جي ڪمر ٽوڙي پئي وڃي! ” اسپيڪر کي اجلاس ڪجهه لمحن لاءِ معطل ڪرڻو پيو۔ جڏهن اجلاس بحال ٿيو، حڪومتي بينچن تان “ترميم منظور!” جا نعرا لڳا،آخرڪار نتيجو نڪتو — 171 ووٽ حمايت ۾، 152 مخالفت ۾۔ مخالف ڌر واڪ آئوٽ ڪندي ايوان کان ٻاهر نڪري وئي، پر بحث جو آواز اڃا ايوان جي ديوارن ۾ گونجي رهيو هو۔
ٻاهر وزيراعظم پريس ڪانفرنس ۾ چيو، “پاڪستان جي ادارن ۾ نئون توازن بحال ٿيو آهي، هي قدم ملڪ کي استحڪام ڏانهن وٺي ويندو”
پر ٽي وي چينلن تي تجزيه نگارن ۽ قانوني ماهرن جا سوال گونجيا: ڇا واقعي هي توازن آهي يا اقتدار جي نئين تقسيم آهي؟
“هر ترميم طاقت جي ترتيب بدلائي ٿي، پرهن ڀيري طاقت قانون جي نالي ۾ لڪيل آهي”
“عدليه ۾ پارلياماني نمائندگي عدالتي آزاديءَ لاءِ خطرناڪ ٿي سگهي ٿي، جيڪڏهن سياسي اثر وڌي ويو ته انصاف جو معيار متاثر ٿيندو.”
ننڍن صوبن جو خدشو به حقيقت تي ٻڌل هو۔ سنڌ ۽ بلوچستان اڳ ئي مرڪز جي پاليسين تي بيچيني جو اظهار ڪندا رهيا آهن۔ جيڪڏهن وفاقي نگرانيءَ جي شق تي سختيءَ سان عمل ٿيو، ته اهو مرڪزي ڪنٽرول جي واپسيءَ جو آغاز هوندو، ۽ صوبائي پاليسين ۾ خودمختياري محدود ٿي ويندي. ڊگهي عرصي ۾ اهو وفاق ۽ صوبن جي وچ ۾ سياسي ڇڪتاڻ پيدا ڪندو، جيڪا مستقبل جي سياسي منظرنامي لاءِ خطرناڪ ٿي سگهي ٿو۔
سوشل ميڊيا تي 27 ترميم ٽرينڊ بڻيل هئي۔ ڪجهه ماڻهن چيو ته “هي احتساب ۽ جوابدهيءَ لاءِ ضروري قدم آهي”، پر گهڻن لاءِ اهو اختيارن جي گرفت جو نئون باب هو۔ سياسي تجزيه نگارن جو خيال آهي ته ايندڙ مهينن ۾ ترميم عدالت ۾ چئلينج ٿي سگهي ٿي، ۽ ننڍن صوبن ۾ احتجاج ۽ سياسي تحريڪون وڌنديون، جنهن سان وفاقي حڪومت کي دفاعي سياست اختيار ڪرڻي پوندي۔
ترميم ته منظور ٿي وئي، پر بحث ختم نه ٿيو۔ قانون جي ڪتاب ۾ هڪ نئون صفحو شامل ٿيو، پر جمهوريت جي ڪهاڻيءَ ۾ هڪ نئون سوال لکجي ويو: ڇا هي ترميم ادارن ۾ توازن آڻيندي يا جمهوريت کي طاقت جي گرفت ۾ آڻي ڇڏيندي؟
اسلام آباد جي هوائن ۾ شام جو سڪون اچي ويو، پر ايوان جون ديوارون اڃا به ڪالهه جي شور کي ياد ڪري رهيون هيون۔
بل منظور ٿيو، پر يقين نه۔ جمهوريت جي روح اڃا به پڇي رهي آهي: “ڇا مان محفوظ آهيان؟
قانون بدلجي وڃن ٿا، پر طاقت جو توازن ايترو آسانيءَ سان نه ٿو بدلجي۔ ترميم 27 هڪ اهڙو باب کوليو آهي جنهن ۾ قانون، سياست ۽ نيت جو ٽڪراءُ گڏ ڏسڻ ۾ اچي ٿو۔ شايد وقت ئي ٻڌائيندو ته ڪالهه جو قدم استحڪام ڏانهن هو يا بي اعتماديءَ جي نئين منزل ڏانهن۔ جمهوريت جو اصل امتحان هاڻي شروع ٿيو آهي، جڏهن طاقتور پاڻ کي به جوابده بڻائڻو پوندو۔هي سوچ وڏي پيماني تي انهن خيالن تي ٻڌل آهي جن تي 26 هين ترميم منظور ڪئي وئي هئي ۽ اهو 26 هين ترميم جي عمل ۾ بچيل سڀني خامين کي حل ڪري ٿو.مقصد اهو يقيني بڻائڻ آهي ته ‘عدالتي سرگرمي’ جو دور ختم ٿئي جتي ڪجهه جج سياسي سببن لاءِ پنهنجي طاقت استعمال ڪندي نظر آيا.عدليه هاڻي تمام گهڻي مجبور ۽ مجبور محسوس ڪندي اهو سچ آهي ته جمهوري قوتون ۽ عدليه جي آزادي تي يقين رکندڙ ماڻهو مايوس ٿيا جڏهن هي ترميم پارليامينٽ طرفان منظور ڪئي.
