تحرير: ماجد برفت
انساني تهذيب جي تاريخ اڪثر ڪري ڪتابن، پٿرن جي ڪتبن يا قديم آثارن مان ملي ٿي، پر ڌرتيءَ جي پنهنجي آبهوا ۽ ماحول جي تاريخ ڪٿي لکيل آهي؟ ان جو جواب آهي “گليشيئرز” (برفاني جبلن) ۾. اسان جي ڌرتي هزارين سالن کان پنهنجي تاريخ انهن برفاني جبلن جي تهن ۾ محفوظ ڪندي رهي آهي. پر اڄ، جڏهن سڄي دنيا گلوبل وارمنگ جي لپيٽ ۾ آهي، اهي قديم گليشيئر تيزيءَ سان رجي رهيا آهن. ان کان اڳ جو ڌرتيءَ جو هي قيمتي رڪارڊ هميشه لاءِ مٽجي وڃي، سائنسدانن انٽارڪٽيڪا جي اڇي سحر ۾ دنيا جي پهرين “آئيس سينچري” (برفاني پناهگاهه) قائم ڪئي آهي.
گليشيئر: ڌرتيءَ جي قدرتي هارڊ ڊرائيو
اها ڳالهه هڪ عام ماڻهوءَ لاءِ حيرت جهڙي ٿي سگهي ٿي ته برف جو هڪ ٽڪرو اسان جي ماضيءَ بابت ڪيئن ٻڌائي سگهي ٿو؟ حقيقت اها آهي ته جڏهن سوين يا هزارين سال اڳ ڪنهن اوچي جبل تي برف ڪرندي هئي، ته اها اڪيلي نه هوندي هئي. برف جي هر تهه پنهنجي اندر ان وقت جي فضا ۾ موجود آڪسيجن، نائٽروجن، ڪاربان ڊاءِ آڪسائيڊ، مٽي جا ڪڻا ۽ ٻيا ڪيميائي عنصر قيد ڪري وٺندي هئي.
سائنسي ٻوليءَ ۾ اسان انهن کي “آئيس ڪورز” (Ice Cores) چئون ٿا. اهي ڄڻ ته ڌرتيءَ جي ماضيءَ جا “ٽائم ڪيپسول” آهن. جيڪڏهن اسان ڪنهن گليشيئر جي گهرائيءَ مان برف جو هڪ ٽڪرو ڪڍون، ته اسان اهو ٻڌائي سگهون ٿا ته اڄ کان پنج هزار سال اڳ هوا ڪيتري صاف هئي، يا ڪنهن قديم ٻرندڙ جبل جي ڦٽڻ ڪري فضا تي ڪهڙا اثر پيا هئا. پر جيئن ئي اهي گليشيئر رجن ٿا، اهي هوائي بلبلا ڦٽي پون ٿا ۽ هزارين سالن جي تاريخي معلومات پاڻيءَ ۾ وهي وڃي ٿي. اهو بلڪل ائين آهي جيئن ڪنهن تمام وڏي لائبريريءَ کي باهه لڳي وڃي.
آئيس ميموري فائونڊيشن ۽ عالمي ڪوشش
هن عظيم مقصد لاءِ فرانس ۽ اٽلي جي سائنسدانن گڏجي هڪ ادارو قائم ڪيو جنهن کي “آئيس ميموري فائونڊيشن” چيو وڃي ٿو. هن پراجيڪٽ ۾ فرانس جو قومي تحقيقاتي مرڪز (CNRS) ۽ اٽلي جي ڪي فوسڪاري يونيورسٽي اهم ڪردار ادا ڪري رهيا آهن. ان کانسواءِ هن مشن کي شاهي خاندان (پرنس البرٽ آف موناکو) جي پڻ مڪمل حمايت حاصل آهي. هنن ماهرن جو مقصد صرف پنهنجي ملڪ جي برف بچائڻ ناهي، پر اهي سڄي دنيا جي بلند جبلن، جهڙوڪ الپس، هماليه، ۽ ائنڊيز جبلن مان برف جا نمونا گڏ ڪري رهيا آهن. پاڪستان جهڙن ملڪن لاءِ، جتي دنيا جا سڀ کان وڌيڪ گليشيئر موجود آهن، اهڙا پراجيڪٽ انتهائي اهم آهن، ڇو ته اسان جي دريائن جو سڄو نظام انهن گليشيئرز تي منحصر آهي.
انٽارڪٽيڪا جي چونڊ ۽ قدرتي فريزر
سائنسدانن هن برف کي محفوظ ڪرڻ لاءِ انٽارڪٽيڪا جي “ڪانڪورڊيا اسٽيشن” کي چونڊيو آهي، جيڪو فرانس ۽ اٽلي جي گڏيل انتظام هيٺ هڪ ريسرچ سينٽر آهي. هتي برف جي مٿاڇري کان 10 ميٽر هيٺ هڪ غار کوٽي وئي آهي، جتي گرمي پد هميشه مائينس 52 ڊگري سينٽي گريڊ (-52°C) رهي ٿو. هن کي ڪنهن به مشينريءَ يا بجليءَ جي ضرورت ناهي؛ هي قدرت جو پنهنجو فريزر آهي جيڪو ايندڙ سوين سالن تائين ان برف کي محفوظ رکي سگهي ٿو. هي هڪ اهڙو قدم آهي جنهن کي اسان “مستقبل جي سائنس جي امانت” چئي سگهون ٿا.
ايندڙ نسلن لاءِ هڪ تحفو
هي پناهگاهه اسان جي لاءِ ناهي، پر اسان جي انهن پوٽن ۽ پڙپوٽن لاءِ آهي جيڪي اڄ کان سؤ سال پوءِ پيدا ٿيندا. اڄ اسان وٽ شايد اهڙي ٽيڪنالاجي ناهي جو اسان انهن برفاني نمونن مان تمام گهڻي معلومات ڪڍي سگهون، پر اسان کي يقين آهي ته مستقبل جا سائنسدان اڃا به وڌيڪ ترقي يافته هوندا. اهي جڏهن انهن نمونن کي کوليندا، ته انهن کي خبر پوندي ته اسان جي دور جي انسانن ماحول کي ڪيترو نقصان پهچايو هو ۽ شايد انهن کي ڌرتيءَ کي بچائڻ جو ڪو نئون رستو ملي وڃي.
انٽارڪٽيڪا جي هي “برفاني پناهگاهه” اسان کي اهو پيغام ڏئي ٿي ته جيتوڻيڪ اسان ماحولياتي تبديلين کي مڪمل طور تي روڪي نه سگهيا آهيون، پر اسان پنهنجي ڌرتيءَ جي ياداشت (Climate Memory) کي مٽجڻ نه ڏينداسين. اسان اڄ پنهنجي ماضيءَ کي ان ڪري بچائي رهيا آهيون ته جيئن اسان جو مستقبل روشن ۽ معلوماتي ٿي سگهي.
ماجد برفت اڳوڻو سول سرونٽ (CSP)، سماجي ترقيءَ جو ماهر، سياسي تجزيه نگار ۽ ڪالم نگار آهي، جيڪو ڪراچي ۾ رهائش پذير آهي.
