اسلام آباد (بيورو رپورٽ) آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ سبب خام تيل جي قيمت 87 ڊالر في بيرل کان مٿي هلي وئي آهي، جڏهن ته سڄي دنيا جي اسٽاڪ مارڪيٽن ۾ (گراوٽ) جو رجحان ڏسڻ ۾ اچي رهيو آهي. جمعي واري ڏينهن تيل جي قيمتن ۾ تقريبن 4 سيڪڙو اضافو ٿيو، جنهن جي ڪري دنيا جي وڏين معيشتن جي اسٽاڪ مارڪيٽن ۾ ڪراوٽ آئي.تيل جي قيمتن ۾ هن تازي اضافي سبب پاڪستان ۾ مهانگائي وڌيڪ تيز ٿيڻ جو خدشو آهي، جيڪو رپئي جي قدر سميت عوامي مالي معاملن (پبلڪ فائنانسز) تي دٻاءُ کي وڌيڪ شديد ڪري سگهي ٿو. ڀارت ۾ به سيڙپڪار محتاط ٿي ويا آهن، جنهن جو سبب آمريڪا پاران ايران تي ڪيل نوان فوجي حملا ۽ ان جي جواب ۾ ايران پاران خليجي ملڪن ۽ شام ۾ آمريڪي فوجي اڏن کي نشانو بڻائڻ آهي. ان صورتحال مشرقِ وسطيٰ (وچ اوڀر) ۾ تڪرار جي وڌيڪ پکڙجڻ ۽ عالمي توانائي جي فراهمي ۾ رڪاوٽن جي خدشن کي وڌائي ڇڏيو آهي. برينٽ خام تيل جي قيمت 3.10 ڊالر يعني 3.68 سيڪڙو اضافي سان 87.33 ڊالر في بيرل تي پهچي وئي، جيڪا گذريل ڪيترن ئي مهينن جي ڀيٽ ۾ سڀ کان وڌيڪ سطح آهي. ٻئي طرف، آمريڪي ویسٽ ٽيڪساس انٽرميڊيٽ (WTI) خام تيل جي قيمت 3.14 ڊالر يعني 3.98 سيڪڙو اڇال سان 82.09 ڊالر في بيرل ٿي وئي. مربان خام تيل 3.91 سيڪڙو واڌ سان 80.77 ڊالر جڏهن ته ڊبليو ٽي آءِ مڊلينڊ 3.10 سيڪڙو اضافي سان 81.81 ڊالر تي پهچي ويو، ڇاڪاڻ ته واپارين وڌندڙ جيو پوليٽيڪل (جغرافيائي ۽ سياسي) خطرن کي نظر ۾ رکندي قيمتون وڌائي ڇڏيون. قيمتن ۾ تيزي جو اهو رجحان پوري انرجي ڪمپليڪس (توانائي جي مارڪيٽ) ۾ پکڙجي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ آمريڪي گيسولين فيوچرز ۾ 3.86 سيڪڙو ۽ ڊچ ٽي ٽي ايف نيچرل گيس ۾ 3.41 سيڪڙو اضافو ڏٺو ويو. اهڙي طرح آمريڪي نيچرل گيس جي قيمتن ۾ 1.01 سيڪڙو ۽ جاپان-ڪوريا ايل اين جي بينچ مارڪ ۾ 0.92 سيڪڙو اضافو رڪارڊ ڪيو ويو. هي اضافو انهن خدشن سبب ٿيو ته وڌندڙ دشمني آبناءِ هرمز واري رستي تان تيل ۽ گيس جي فراهمي کي خطري ۾ وجهي سگهي ٿي، جيڪا عالمي خام تيل جي واپار جي تقريبن پنجين حصي لاءِ هڪ انتهائي اهم شاهراهه آهي. تيل جي قيمتن ۾ اوچتو ان اضافي عالمي مالي مارڪيٽن ۾ سيڙپڪاري جي محتاط رجحان کي جنم ڏنو، جنهن جي ڪري سيڙپڪارن شيرز مان پنهنجو سرمائو ڪڍي روايتي طور تي محفوظ اثاثن ڏانهن رخ ڪيو. وال اسٽريٽ جي شروعات مندي سان ٿي، جتي ٽيڪنالاجي ۽ گروٿ اسٽاڪس (ترقي ڪندڙ حصص) ۾ ڪراوٽ سبب ايس اينڊ پي 500، ناسڊيڪ ڪمپوزٽ ۽ ڊائو جونز انڊسٽريل ايوريج سڀئي منفي زون ۾ واپار ڪندي نظر آيا. پر، مجموعي مارڪيٽ جي ابتڙ، توانائي پيدا ڪندڙ ڪمپنين (انرجي پروڊيوسرز) جي ڪارڪردگي بهتر رهي، ڇاڪاڻ ته خام تيل جي وڌندڙ قيمتن سندن آمدني جي اميدن کي وڌائي ڇڏيو هو. يورپي حصص (ايڪويٽيز) ۾ به مندي ڏسڻ ۾ آئي؛ جرمني جو ڊيڪس ۽ فرانس جو ڪيڪ 40 ڪري پيا، ڇاڪاڻ ته سيڙپڪارن کي اها ڳڻتي هئي ته توانائي جا وڌندڙ خرچ يورپ جي اڳ ئي ڪمزور معاشي بحالي تي وڌيڪ دٻاءُ وجهندا. ٻئي طرف، برطانيه جو ايف ٽي ايس اي 100 خطي جي ٻين مارڪيٽن جي ڀيٽ ۾ بهتر پوزيشن ۾ رهيو، جنهن کي شيل ۽ بي پي جهڙين وڏين تيل ڪمپنين جي شيرز ۾ ٿيندڙ اضافي سان مدد ملي، جن کي خام تيل جي وڌندڙ قيمتن مان سڌو سنئون فائدو پهتو هو. پوري ايشيا ۾، جاپان جي نڪي 225، ڏکڻ ڪوريا جي ڪوسپي ۽ چين جي وڏن ايڪويٽي انڊيڪسز ۾ به گراوٽ ڏٺي وئي، ڇاڪاڻ ته سيڙپڪار توانائي جي وڌندڙ قيمتن ۽ جيو پوليٽيڪل غير يقيني صورتحال جي معاشي اثرن جو جائزو وٺي رهيا هئا. ٽيڪنالاجي ۽ سيمي ڪنڊڪٽر جا شيرز سڀ کان وڌيڪ نقصان ۾ رهيا. خام تيل جي قيمتن ۾ هن اضافي تيل درآمد ڪندڙ وڏين معيشتن تي به ڳڻتي جا بادل مڙھي ڇڏيا آهن. ڀارت ۾ به سيڙپڪار محتاط ٿي ويا آهن، ڇاڪاڻ ته تيل جي وڌندڙ قيمتن سان مهانگائي وڌڻ، ملڪ جي درآمدي بل ۾ اضافو ٿيڻ ۽ ريزرو بئنڪ آف انڊيا جي مانيٽري پاليسي جي پيچيده ٿيڻ جو خطرو پيدا ٿي ويو آهي. توانائي جو وڌيڪ استعمال ڪندڙ شعبا دٻاءُ ۾ اچي ويا، جنهن مارڪيٽ جي اڳتي وڌڻ جا امڪان محدود ڪري ڇڏيا. پاڪستان ۾ به، پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج کي وڪري جي دٻاءُ جو منهن ڏسڻو پيو، ڇاڪاڻ ته سيڙپڪار ملڪ جي ٻاهرين کاتن تي تيل جي وڌندڙ قيمتن جي اثرن جو جائزو وٺي رهيا هئا. جيئن ته پاڪستان جو گهڻو دارومدار درآمدي پيٽروليم تي آهي، ان ڪري 90 ڊالر في بيرل جي ويجهو خام تيل جي قيمتن جو برقرار رهڻ درآمدي بل کي وڌائي سگهي ٿو، ڪرنٽ اڪائونٽ خساري کي وڌيڪ ڪري سگهي ٿو، مهانگائي کي تيز ڪري سگهي ٿو ۽ رپئي جي قدر سميت عوامي ماليات تي دٻاءُ کي وڌيڪ شديد ڪري سگهي ٿو. تجزيي نگارن جو چوڻ آهي ته مارڪيٽن ۾ اهو لاه چاڙهه ان وقت تائين برقرار رهڻ جو امڪان آهي، جيستائين اها صورتحال واضح نٿي ٿئي ته هي تڪرار محدود رهندو يا هڪ وسيع علائقائي جنگ ۾ تبديل ٿي ويندو. خليج مان تيل جي برآمدات يا آبناءِ هرمز ذريعي جهازن جي اچ وڃ ۾ ڪا به رڪاوٽ خام تيل جي قيمتن کي وڌيڪ مٿي کڻي وڃي سگهي ٿي، جنهن سان عالمي سطح تي مهانگائي جو دٻاءُ وڌندو ۽ مالي مارڪيٽن تي وڌيڪ ناڪاري اثر پوندا.
