اسلام آباد (بيورو رپورٽ) سپريم ڪورٽ ۾ پنجاب ۽ خيبرپختونخواهه ۾ چونڊن بابت پاڻمرادي نوٽيس ڪيس جي ٻڌڻي ڪندڙ 9 رڪني لارجر بينچ ٽٽي وئي، سپريم ڪورٽ ۾ 5 رڪني بينچ ٻڌڻي ڪري رهيو آهي،سپريم ڪورٽ جي جسٽس اعجاز الاحسن ۽ جسٽس مظاهر علي اڪبر نقوي کانسواءِ جسٽس اطهرمن الله ۽ جسٽس يحيٰ آفريدي به ڪيس جي ٻڌڻي کان معذرت ڪري ورتي آهي.
23 فيبروري تي ٻڌڻي لاءِ لکيل حڪم جاري
پنجاب ۽ خيبرپختونخواهه ۾ چونڊن لاءِ سپريم ڪورٽ پاڻمرادو نوٽيس ڪيس جي ٻڌڻي 23 فيبروري تي ڪرڻ جو به لکت ۾ حڪم جاري ڪري ڇڏيو.لکت واري حڪم ۾ چيو ويو آهي ته چونڊن جي تاريخ جو اعلان ڪرڻ ڪنهن جي آئيني ذميواري آهي؟ هن نقطي تي ڌيان طلب آهي،23 فيبروري جي حڪم نامي ۾ 4 جسٽسن جا الڳ الڳ نوٽس آهن،لکت واري حڪم ۾ چيو ويو آهي ته بئنچ جي ٻيهر جوڙجڪ جو معاملو چيف جسٽس ڏانهن اماڻيو ويو آهي، چئن ججن جا نوٽس لکڻ کانپوءِ فيصلو ڪيو ويو ته بينچ جي ٻيهر جوڙجڪ جو معاملو چيف جسٽس ڏانهن موڪليو وڃي. جسٽس منصور علي شاهه رمارڪس ۾ لکيو آهي ته بينچ ۾ ٻه سينيئر جج شامل نه ڪيا ويا آهن، عدليه تي عوام جو اعتماد برقرار رکڻ لاءِ ان جي شفافيت کي برقرار رکڻ ضروري آهي.
جسٽس اطهر من الله جو نوٽ
جسٽس اطهر من الله پنهنجي نوٽ ۾ اهم سوال اٿاريا آهن، هن جو چوڻ آهي ته مون چيف جسٽس آف پاڪستان جو حڪم پڙهيو آهي، جڏهن مون عدالت ۾ آئيني نقطا اٿاريا ته چيف جسٽس انهن کي شامل ڪرڻ تي راضي ٿي ويو، منهنجي سوالن جو ڪو به ميمبر نه هو. بينچ اعتراض ڪندي چيو ته آرڊر اوپن ڪورٽ ۾ منهنجي سوالن کي شامل ڪري لکيو ويو آهي، چيف جسٽس جو اوپن ڪورٽ ۾ ڏنل حڪم لکت واري حڪم سان مطابقت ناهي، آئين جي تشريح هن عدالت جو اختيار آهي، آئين. تحفظ به هن عدالت جو ڪم آهي.جسٽس اطهر من الله چيو ته چيف جسٽس ان معاملي تي مون کان سوال پڇيا، ڇا وڏي وزير جو حتمي اختيار آهي ته هو صوبائي اسيمبلي ٽوڙڻ جو مشورو ڏئي، ان لاءِ آئيني سببن کي ڏسڻ ضروري ناهي؟ ڇا وڏو وزير پنهنجي آزاد راءِ يا ڪنهن جي راءِ تي اسيمبلي ٽوڙي سگهي ٿو؟ ڇا وڏي وزير جي مشوري کي آئيني طور تي ڪنهن به بنياد تي رد ڪري اسيمبلي بحال ڪري سگهجي ٿي؟
چيف جسٽس جي توهين نوٽيس واري اختيار جي آئيني تشريح ضروري ٿي وئي آهي: جسٽس اطهر من الله
جسٽس اطهر من الله سوال اٿاريو ته ڇا صوبائي اسيمبليون جمهوريت جي آئيني اصولن کي پامال ڪري ٽوڙيون ويون؟ اسيمبلين کي ٽوڙڻ جي قانونيت تي سوال اٿاريل سوال بنيادي حقن جي سنگين ڀڃڪڙي سان لاڳاپيل آهن، اسان جي سامهون اهو معاملو صوبائي آئيني عدالت ۾ آهي، ان معاملي کي سپريم ڪورٽ ۾ اچڻ ۾ اڳڀرائي آهي، ان کان اڳ ڪنهن ٻئي معاملي تي غور ڪيو وڃي. اسيمبلين کي ٽوڙڻ جي آئيني ۽ قانوني حيثيت کي ڏسڻ ناگزير آهي، صوبائي اسيمبلين کي ٽوڙڻ جي آئيني ۽ قانوني حيثيت کي نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. جسٽس اطهر من الله جو چوڻ آهي ته آئين هڪ اهڙو دستاويز آهي جنهن تي مستقبل جي هر دور ۾ پيروي ڪرڻي آهي، هن عدالت پاران آئين جي تشريح جا عام ماڻهو ۽ ايندڙ نسلن تي اثر پون ٿا، پاڻمرادو نوٽيس اختيار جو استعمال انتهائي احتياط جي ضرورت آهي، اهو ناگزير آهي ته فل ڪورٽ آئيني ڀڃڪڙين ۽ آئيني تشريح جا اهم ڪيس ٻڌن، چيف جسٽس جي توهين نوٽيس جي اختيار جي آئيني تشريح به ضروري ٿي وئي آهي.
جسٽس يحيٰ آفريدي جو نوٽ
جسٽس يحيٰ آفريدي نوٽيس ۾ پاڻمرادو نوٽيس تي اعتراض ڪندي چيو ته غير لاڳاپيل معاملي تي پاڻمرادو نوٽيس ورتو ويو، عدالت جي اختيار جو مطلب اهو ناهي ته جيڪو معاملو عدالت ۾ آهي ان جو پاڻمرادو نوٽيس ورتو وڃي.
اڄ جي ٻڌڻي
سپريم ڪورٽ جي 9 رڪني بينچ ٽٽڻ کانپوءِ پنجاب ۽ خيبرپختونخواهه ۾ چونڊن بابت پاڻمرادو نوٽيس ڪيس جي ٻڌڻي شروع ڪري ڇڏي، 5 رڪني بينچ پاڻمرادو نوٽيس ڪيس جي ٻڌڻي شروع ڪئي.5 رڪني بينچ ۾ چيف جسٽس آف پاڪستان عمر عطا بنديال، جسٽس منصور علي شاهه، جسٽس منيب اختر، جسٽس جمال خان مندوخيل ۽ جسٽس محمد علي مظهر شامل آهن.
4 ميمبرن پاڻ کي الڳ ڪري ڇڏيو، باقي بينچ ڪيس جي ٻڌڻي ڪندي: چيف جسٽس
چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته چئن ميمبرن پاڻ کي بينچ کان ڌار ڪري ورتو آهي، عدالت جي باقي بينچ ڪيس جي ٻڌڻي جاري رکندي، عدالت آئين جي تشريح لاءِ ٻڌڻي جاري رکندي، آئين جيڪو چوي ٿو اهو تعبير تي منحصر آهي، سڀاڻي ٻڌايو ويندو. اسان ڪوشش ڪنداسين ته ٻڌڻي 9:30 وڳي شروع ڪئي وڃي، جيستائين آرڊر ويب سائيٽ تي شايع نٿو ٿئي، جسٽس جمال مندوخيل جو نوٽ آرڊر کان اڳ سوشل ميڊيا تي هو، مستقبل ۾ احتياط ڪنداسين ته جيئن اهڙو واقعو پيش نه اچي. چيف جسٽس حڪم ڏنو ته وڪيل علي ظفر دليلن جي شروعات ڪري، عدالت کي ٻڌايو وڃي ته هي ڪيس ٻڌو وڃي يا نه. ٻڌايو وڃي ته عدالت ڪيس جي ٻڌڻي ڪري سگهي ٿي يا نه؟، سڀاڻي ڪيس جي ٻڌڻي مڪمل ٿيڻي آهي. عدالت جي حڪم تي اسپيڪر جي وڪيل علي ظفر دليل ڏيندي چيو ته پنجاب جي وڏي وزير اسيمبلي ٽوڙڻ جي سمري گورنر کي موڪلي هئي، گورنر اسيمبلي ٽوڙڻ جو پابند هو پر ان جي انڪار تي هن نه ڪيو. گورنر سنڌ اسيمبلي 48 ڪلاڪن ۾ پاڻمرادو ٽوڙي ڇڏي، ڪو به آئيني عهديدار 90 ڏينهن کان وڌيڪ چونڊن ۾ دير نٿو ڪري سگهي، پنجاب ۾ 14 جنوري کان 90 ڏينهن جو مدو شروع ٿي ويو آهي.جسٽس محمد علي مظهر جي سوال تي علي ظفر چيو ته گورنر جي مقرري صدر جي منظوري سان ٿيندي آهي.جسٽس محمد علي مظهر چيو ته گورنر طرفان اسيمبلي ٽوڙڻ ۽ آئيني مدي تي پاڻمرادو اسيمبلي ٽوڙڻ ۾ فرق آهي.وڪيل علي ظفر چيو ته ڪو به آئيني عهدو 90 ڏينهن کان وڌيڪ چونڊن ۾ دير نٿو ڪري سگهي، پنجاب ۾ 90 ڏينهن جو مدو 14 جنوري کان شروع ٿي ويو آهي.جسٽس جمال مندوخيل چيو ته چونڊن جي تاريخ جو فيصلو ڪرڻ ڪنهن جو ڪم آهي؟ علي ظفر چيو ته چونڊن جي تاريخ جو ذميوار ڪير آهي ان معاملي جو پاڻمرادو نوٽيس ورتو ويو آهي.
اهڙي ڪا به آئيني شق نه آهي جيڪا چونڊن ۾ 90 ڏينهن جي دير جو جواز ڏئي: جسٽس مظهر
جسٽس محمد علي مظهر چيو ته آئين ۾ ڪا به شق ناهي ته چونڊن ۾ 90 ڏينهن جي دير جو جواز هجي، ڇا ڪو چونڊن ۾ دير ڪري سگهي ٿو؟ وڪيل علي ظفر چيو ته ڪو به چونڊن ۾ دير نٿو ڪري سگهي، ان تي جسٽس محمد علي مظهر رمارڪس ڏنا ته پنجاب جي گورنر معاملو اليڪشن ڪميشن جي عدالت ۾ اٿاريو آهي، هو گورنر شپ اليڪشن ڪميشن کي چونڊن جي تاريخ مقرر ڪرڻ جو حڪم ڏئي سگهي ٿي. جسٽس منصور علي شاهه پڇاڻو ڪيو ته ڇا لاهور هاءِ ڪورٽ ۾ ڌرين جي درخواست تي ڪيس جي ٻڌڻي ۾ دير ٿي آهي؟ وڪيل اظهر صديق چيو ته چونڊن جو معاملو سپريم ڪورٽ ۾ التوا ۾ آهي، ان ڪري هاءِ ڪورٽ ۾ دير ڪئي وئي، علي ظفر چيو ته لاهور هاءِ ڪورٽ ۾ هلندڙ انٽرا ڪورٽ اپيل ۾ ڪو به حڪم نه ڏنو ويو.جسٽس منصور علي شاهه چيو ته لاهور هاءِ ڪورٽ چونڊن جي تاريخ جو حڪم ڏنو هو، ڇا ڪنهن توهين عدالت جي درخواست داخل ڪئي هئي؟ وڪيل علي ظفر چيو ته اليڪشن ڪميشن خلاف توهين عدالت جي درخواست داخل ڪئي وئي آهي. وڪيل اظهر صديق چيو ته توهين عدالت ڪيس ۾ اليڪشن ڪميشن مبهم جواب ڏنو، لاهور ۾ انٽرا ڪورٽ اپيل تي ٻڌڻي 16 فيبروري تي ٿي، هاڻي 21 فيبروري تي ٻڌڻي ٿيندي.چيف جسٽس آف پاڪستان پڇاڻو ڪيو ته ڇا لاهور هاءِ ڪورٽ ايتري دير جو سبب ٻڌايو؟ ڪنهن به اهم معاملي کي بنا ڪنهن جواز جي گهڻي وقت تائين ملتوي نٿو ڪري سگهجي.وڪيل اظهر صديق چيو ته اليڪشن ڪميشن لاهور هاءِ ڪورٽ ۾ جواب جمع ڪرائڻ لاءِ مهلت گهري، جنهن تي ٻڌڻي ملتوي ڪئي وئي.وڪيل علي ظفر چيو ته اليڪشن ڪميشن هاءِ ڪورٽ جي حڪم جو احترام نه ڪيو، 14 فيبروري تي لاهور هاءِ ڪورٽ ۾ توهين عدالت جي درخواست داخل ڪئي وئي هئي، صدر کي ان معاملي تي ٻه خط لکيا هئا، جنهن تي اليڪشن ڪميشن کي نوٽيس جاري ڪرڻ جو چيو ويو هو. چيف جسٽس آف پاڪستان پڇاڻو ڪيو ته ڇا اليڪشن ڪميشن صدر جي پهرين خط جو جواب ڏنو؟ ان تي وڪيل علي ظفر چيو ته منهنجي ڄاڻ موجب اليڪشن ڪميشن پهرين خط جو جواب ناهي ڏنو.
صدر جو خط هاءِ ڪورٽ جي حڪم جي ابتڙ آهي: جسٽس منصور علي شاهه
جسٽس منصور علي شاهه رمارڪس ڏيندي چيو ته صدر جو خط هاءِ ڪورٽ جي حڪم جي ابتڙ آهي، هاءِ ڪورٽ گورنر سان مشاورت بعد تاريخ ڏيڻ جو چيو، صدر اليڪشن ڪميشن کي تاريخ ڏيڻ جو چيو.جسٽس محمد علي مظهر چيو ته اليڪشن ڪميشن پاڻ پنهنجي جواب ۾ لکيو ته گورنر سان مشاورت آئين ۾ ناهي، جيڪڏهن مشاورت نه ٿئي ها ته اليڪشن ڪميشن پاڻ ئي چونڊن جي تاريخ ڏئي ها.وڪيل علي ظفر چيو ته اليڪشن ڪميشن جو موقف آهي ته هو چونڊن جي تاريخ نٿا ڏئي سگهن، اصل مسئلو چونڊن جي تاريخ جو آهي، جيڪو ڪير به ڏيڻ لاءِ تيار ناهي، خط ۾ سموريون حقيقتون واضح ڪيون.جسٽس جمال مندوخيل چيو ته تاريخ ڏيڻ لاءِ ڪنهن صدر سان رابطو ڪيو يا پاڻ ئي ڪيو؟ وڪيل علي ظفر جواب ڏنو ته اهو بنيادي حقن جو معاملو هو، ان ڪري صدر کي مداخلت ڪرڻي هئي، ڪنهن کي تاريخ جو اعلان ڪرڻو آهي، جيڪڏهن عدالت سمجهي ٿي ته اليڪشن ڪميشن تاريخ ڏيندو ته پوءِ آرڊر جاري ڪري، ان لاءِ خلا پيدا ڪرڻ گهرجي. جمهوريت ۾ باقي پارٽيون جيڪڏهن سمجهن ٿيون ته چونڊون ڪنهن ٻئي اداري کي ڪرائڻيون آهن ته اهي به عدالت کي آگاهه ڪن.جسٽس منيب اختر پڇاڻو ڪيو ته ڪي پي ۾ به اسيمبلي ٽوڙي وئي آهي، اتي ڪهڙي پوزيشن آهي؟ جنهن تي وڪيل علي ظفر جواب ڏنو ته گورنر ڪي پي ڪي ۾ اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي آهي، گورنر ڪي پي ڪي کي اليڪشن ڪميشن کي اسٽيڪ هولڊرز سان صلاح ڪرڻ جو چيو آهي، گورنر ڪي پي ڪي پنهنجي خط ۾ سيڪيورٽي کي بنياد بڻائي ڇڏيو آهي، چونڊن جي تاريخ مقرر ڪري. گورنر ڪي پي ڪي به نه ڏنو.اليڪشن ڪميشن جي وڪيل چيو ته پشاور هاءِ ڪورٽ ۾ 3 آئيني درخواستون ٻڌڻي هيٺ آهن.چيف جسٽس پاڪستان چيو ته پشاور هاءِ ڪورٽ ڌرين کي 21 ڏينهن جو نوٽيس ڇو ڏنو؟ قانوني نقطو طئي ٿيڻو آهي، اهو سول ڪيس ناهي جنهن کي ايترو وقت ڏنو ويو آهي.جسٽس جمال مندوخيل پڇاڻو ڪيو ته ڇا گورنر چئي سگهي ٿو ته دهشتگردي ٿي رهي آهي، مشاورت ڪئي وڃي؟ منهنجي خيال ۾ گورنر ڪي پي ڪي کي اهڙو خط لکڻ جو ڪو به اختيار ناهي.چيف جسٽس چيو ته هاڻي ڪيس هلي رهيو آهي صرف ان سوال تي ته چونڊن جي تاريخ ڏيڻ ڪنهن جو اختيار آهي؟ جسٽس منصور هادي چيو ته اليڪشن ڪميشن چئي رهي آهي ته تاريخ لاءِ مشاورت آئين ۾ شامل ناهي.جسٽس محمد علي مظهر چيو ته اليڪشن ڪميشن پاڻ ئي تاريخ ڏئي ته ڇا اها توهين عدالت ٿيندي؟ وڪيل علي ظفر چيو ته هي سڀ دير وارا حربا آهن، اليڪشن جي تاريخ جو اعلان ڪرڻ اليڪشن ڪميشن جو آئيني عمل آهي، ڪنهن کي اليڪشن جي تاريخ جو اعلان ڪرڻو آهي، ائين نٿو ٿي سگهي ته اليڪشن 10 سال دير ٿي وڃي، ٻي ڌر کي گهرجي ته اليڪشن جي تاريخ جو اعلان ڪري، ڪنهن ڏنو آهي، جنهن کي چيو وڃي ٿو ته تاريخ جو اعلان ڪري.
چونڊن لاءِ حالتون سازگار نه هجن ته سبب ٻڌايو وڃي: چيف جسٽس
چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته جيڪڏهن حالتون چونڊن لاءِ سازگار نه آهن ته پوءِ دليل ڏنا وڃن.جسٽس محمد علي مظهر چيو ته چونڊن جي تاريخ ايندي ئي فيصلو ڪيو ويندو ته ان وقت چونڊون ٿي سگهن ٿيون يا نه، سڄو مهينو ضايع ڪيو ويو، گورنر صلاح مشورو ڪرڻ لاءِ چيو آهي.جسٽس جمال مندوخيل چيو ته امن امان جو معاملو گورنر جو نه پر اليڪشن ڪميشن جو آهي، ڇا آئيني طريقي سان چونڊن ۾ امن امان جو مسئلو اچي سگهي ٿو؟ چيف جسٽس پاڪستان چيو ته 2013 ۽ 2018 ۾ اسيمبلين پنهنجو مدو پورو ڪيو. ڊي جي قانون اليڪشن ڪميشن چيو ته جيڪڏهن اسيمبلي پنهنجو مدو پورو ڪري ته صدر چونڊن جي تاريخ مقرر ڪندو.جسٽس منيب اختر رمارڪس ڏنا ته ڪي پي ۾ وڏي وزير جي صلاح تي عمل ٿيو پر پنجاب ۾ نه ٿيو، وڪيل علي ظفر چيو ته جيڪڏهن اسيمبليون نه هجن ته آئين ۾ گورننس جو ٻيو ڪو طريقو ناهي، اهو ئي سبب آهي ته چونڊن لاءِ 90 ڏينهن جي حد مقرر ڪئي وئي آهي.چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته اليڪشن ڪميشن جو ڪم چونڊون ڪرائڻ آهي.وڪيل علي ظفر چيو ته اليڪشن ڪميشن جي ذميواري آهي ته هو چونڊون ڪرائڻ ۽ چونڊون ڪرايون، آئين موجب قومي، صوبائي ۽ مڪاني چونڊون ڪرائڻ اليڪشن ڪميشن جي ذميواري آهي، سمورا ايگزيڪيوٽو ادارا سهڪار ڪرڻ جا پابند آهن. چونڊن لاءِ اليڪشن ڪميشن، جيڪڏهن اليڪشن ڪميشن لاچاري ڏيکاري ته عدالت ڪارروائي ڪري.
