ڪالم نگار: غلام مصطفيٰ جمالي
دنيا هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙي نازڪ موڙ تي بيٺي آهي، جتي هڪ غلط فيصلو، هڪ غلط اندازو يا ڪا اوچتي فوجي ڪارروائي نه رڳو وچ اوڀر، پر سڄي دنيا جي امن، معيشت ۽ سفارتي توازن کي متاثر ڪري سگهي ٿي. گذريل ڪجهه ڏينهن دوران آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڇڪتاڻ نئين شدت اختيار ڪري ورتي آهي. آمريڪي فوج اعلان ڪيو آهي ته آبنائي هرمز ۾ واپاري جهازن تي حملن جي جواب ۾ ايران اندر اسي کان وڌيڪ هنڌن کي نشانو بڻايو ويو، جڏهن ته ايران دعويٰ ڪئي آهي ته هن جوابي ڪارروائين دوران آمريڪي مفادن ۽ فوجي ٺڪاڻن تي ڪيترائي حملا ڪيا آهن. ساڳئي وقت آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ به سخت بيان ڏيندي چيو آهي ته هو ايران سان وڌيڪ ڪنهن به معاهدي جا خواهشمند ناهن ۽ سندن خيال ۾ اڳوڻو ٺاهه عملي طور ختم ٿي چڪو آهي. اهي سموريون اڳڀرائيون ان ڳالهه جي نشاندهي ڪن ٿيون ته خطو هڪ ڀيرو ٻيهر انتهائي غير يقيني صورتحال مان گذري رهيو آهي.
ايران ۽ آمريڪا جا لاڳاپا ڪيترن ئي ڏهاڪن کان ڇڪتاڻ جو شڪار رهيا آهن. ڪڏهن معاشي پابنديون، ڪڏهن سفارتي تڪرار، ڪڏهن پراڪسي جنگيون ۽ ڪڏهن سڌيون فوجي ڪارروايون ٻنهي ملڪن کي آمهون سامهون آڻينديون رهيون آهن. هن ڀيري صورتحال ان ڪري وڌيڪ ڳڻتي جوڳي آهي، ڇاڪاڻتہ هي تڪرار رڳو ٻن ملڪن تائين محدود ناهي، پر ان جا اثر سڄي علائقي تي پئجي رهيا آهن. اسرائيل، خليجي ملڪ، يورپي طاقتون، روس ۽ چين سڀ هن بحران تي گهري نظر رکي ويٺا آهن، ڇاڪاڻتہ هر ملڪ جا پنهنجا سياسي، معاشي ۽ تزويراتي مفاد هن معاملي سان لاڳاپيل آهن.
آبنائي هرمز جي اهميت کان دنيا چڱيءَ ريت واقف آهي. عالمي سطح تي خام تيل جو وڏو حصو هن سامونڊي رستي تان گذري ٿو. جيڪڏهن هن رستي ۾ ڪا رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي ته تيل جون قيمتون وڌي وڃن ٿيون، سامونڊي واپار متاثر ٿئي ٿو، عالمي تجارت سست ٿي وڃي ٿي ۽ مهانگائي جي نئين لهر جنم وٺي ٿي. انهيءَ ڪري آبنائي هرمز ۾ پيش ايندڙ هر واقعو عالمي ميڊيا جي سرخين ۾ اچي وڃي ٿو ۽ وڏيون طاقتون فوري ردعمل ظاهر ڪن ٿيون.
آمريڪا جو موقف آهي ته هو عالمي واپاري رستن جي حفاظت ۽ پنهنجي اتحادي ملڪن جي دفاع لاءِ ڪارروايون ڪري رهيو آهي، جڏهن ته ايران جو چوڻ آهي ته مٿس دٻاءُ وجهڻ يا سندس خودمختياري کي نقصان پهچائڻ جي هر ڪوشش جو ڀرپور جواب ڏنو ويندو. انهن هڪٻئي جي ابتڙ موقفن سفارتڪاري جا امڪان وڌيڪ ڏکيا بڻائي ڇڏيا آهن. اهڙي ماحول ۾ معمولي غلطي به وڏي جنگي ٽڪراءَ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.
هن ڇڪتاڻ جي سڀ کان وڏي قيمت خطي جا عام ماڻهو ادا ڪن ٿا. جنگي ماحول ۾ سڀ کان پهرين شهري متاثر ٿيندا آهن. ڪاروبار بند ٿيندا آهن، سيڙپڪاري گهٽجي ويندي آهي، روزگار جا موقعا محدود ٿي ويندا آهن ۽ مهانگائي ۾ تيزي اچي ويندي آهي. جيڪڏهن هي ڇڪتاڻ ڊگهي عرصي تائين جاري رهي ته رڳو وچ اوڀر ئي نه، پر دنيا جا ڪيترائي ترقي پذير ملڪ به معاشي دٻاءُ هيٺ اچي سگهن ٿا، جن ۾ پاڪستان پڻ شامل آهي.
پاڪستان لاءِ هي صورتحال انتهائي اهم آهي. هڪ طرف پاڪستان جا خليجي ملڪن سان ويجها لاڳاپا آهن، ته ٻئي طرف ايران هڪ پاڙيسري ملڪ آهي. پاڪستان هميشه اهو موقف اختيار ڪيو آهي ته سمورن تڪرارن جو حل جنگ بدران ڳالهين ذريعي ڪڍڻ گهرجي. اها متوازن پرڏيهي پاليسي مستقبل ۾ به پاڪستان جي قومي مفادن لاءِ وڌيڪ فائديمند نظر اچي ٿي. موجوده حالتن ۾ اسلام آباد لاءِ ضروري آهي ته ڪنهن به فوجي اتحاد جو حصو بڻجڻ بدران امن، ڳالهين ۽ سفارتڪاري کي هٿي ڏيڻ ۾ پنهنجو ڪردار ادا ڪري.
ٻئي طرف عالمي مارڪيٽ ۾ تيل جي قيمتن ۾ واڌ پاڪستان جهڙن درآمد ڪندڙ ملڪن لاءِ وڏو چئلينج بڻجي سگهي ٿي. جيڪڏهن خام تيل مهانگو ٿيندو ته ان جا اثر سڌو سنئون پيٽرول، ڊيزل، بجلي، ٽرانسپورٽ ۽ روزمره استعمال جي شين تي پوندا. اڳ ئي مهانگائي کان پريشان عوام تي وڌيڪ مالي بار پئجي سگهي ٿو، جڏهن ته حڪومت کي معاشي استحڪام برقرار رکڻ لاءِ وڌيڪ ڏکيا فيصلا ڪرڻا پوندا.
ايران ۽ آمريڪا جي موجوده ٽڪراءَ اهو به ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته جديد دور جون جنگيون رڳو ميدان جنگ تائين محدود ناهن رهنديون، پر انهن جا اثر معيشت، سفارتڪاري، توانائي، سائبر سيڪيورٽي ۽ عالمي سياست جي هر شعبي تائين پکڙجي ويندا آهن. اڄ دنيا جي ڪا به رياست پاڻ کي مڪمل طور هن بحران کان الڳ نٿي رکي سگهي. هڪ علائقي ۾ ڀڙڪندڙ چڻنگ ٿوري ئي وقت ۾ عالمي مارڪيٽن، مالي ادارن ۽ سياسي فيصلن کي متاثر ڪرڻ لڳندي آهي. انهيءَ ڪري عالمي برادري جي ذميواري اڳ کان وڌيڪ وڌي وئي آهي ته هو حالتن کي وڌيڪ خراب ٿيڻ کان روڪي.
گڏيل قومن جي اداري ۽ ٻين عالمي ادارن کي به رڳو بيانن تائين محدود رهڻ بدران اثرائتا سفارتي قدم کڻڻ گهرجن. جيڪڏهن وڏيون طاقتون پنهنجن مفادن بدران عالمي امن کي اوليت ڏين ته ڳالهين جو رستو اڄ به نڪري سگهي ٿو. تاريخ شاهد آهي ته جنگون آخرڪار ڳالهين جي ميز تي ئي ختم ٿينديون آهن، پر ان کان اڳ بيشمار جانيون ضايع ٿي وينديون آهن، معيشتون تباهه ٿي وينديون آهن ۽ نسلن تائين انهن جا اثر رهندا آهن. دانشمندي انهيءَ ۾ آهي ته انهيءَ مرحلي کان اڳ ئي ڳالهين جا دروازا کليل رکجن.
پاڪستان کي به هن نازڪ صورتحال ۾ انتهائي محتاط، متوازن ۽ دور انديش حڪمت عملي اختيار ڪرڻي پوندي. قومي مفاد، علائقائي استحڪام ۽ اقتصادي تحفظ کي سامهون رکندي اهڙي پرڏيهي پاليسي اختيار ڪرڻ وقت جي اهم ضرورت آهي، جيڪا ڪنهن به محاذ آرائي جو حصو بڻجڻ بدران امن، اعتدال ۽ سفارتي لاڳاپن کي هٿي ڏئي. ساڳئي وقت حڪومت کي ممڪن معاشي اثرن، خاص طور تيل جي قيمتن ۾ واڌ، درآمدي بل، مهانگائي ۽ توانائي جي بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ اڳواٽ منصوبابندي ڪرڻي پوندي، جيئن عوام تي پوندڙ بار کي گهٽ کان گهٽ رکيو وڃي.
اڄ دنيا جنهن موڙ تي بيٺي آهي، اتي طاقت جي استعمال کان وڌيڪ عقل، بردباري ۽ سفارتڪاري جي ضرورت آهي. جيڪڏهن جنگ جو دائرو وڌيڪ وڌيو ته ان جا نتيجا رڳو ايران ۽ آمريڪا تائين محدود نه رهندا، پر سڄو وچ اوڀر، عالمي معيشت ۽ ڪروڙين انسان ان جي قيمت ادا ڪندا. اميد ڪرڻ گهرجي ته سڀئي ڌريون حالتن جي سنگيني کي سمجهندي اهڙا فيصلا ڪنديون، جيڪي تباهي بدران امن، استحڪام ۽ گڏيل احترام جي راهه هموار ڪن، ڇاڪاڻتہ پائيدار امن ئي اهو رستو آهي، جيڪو دنيا کي هڪ نئين ۽ خطرناڪ عالمي بحران کان محفوظ رکي سگهي ٿو.
