نيو يارڪ(ويب ڊيسڪ) جيئن ئي آمريڪي “ڪاميڪازي” ڊرون، جيڪي اسپيس ايڪس جي اسٽارلنڪ نيٽورڪ جي رهنمائي هيٺ ڪم ڪري رهيا هئا، ايران خلاف جنگ ۾ نمايان ڪاميابيون حاصل ڪرڻ لڳا، تڏهن اسپيس ايڪس جي سينيئر عملدارن هڪ نتيجي تي پهتا: پينٽاگون کي سندن سيٽلائيٽ واءِ فاءِ نيٽورڪ تائين رسائي لاءِ وڌيڪ رقم ادا ڪرڻ گهرجي۔
آمريڪا جي بمباري مهم شروع ٿيڻ کان ڪجهه هفتن اندر، اسپيس ايڪس جي عملدارن پينٽاگون جي اهلڪارن سان ملاقات ڪئي ۽ دليل ڏنو ته فوج هر ٽرمينل جي ڪنيڪشن لاءِ لڳ ڀڳ 5 هزار ڊالر ادا ڪري رهي آهي، جڏهن ته حقيقت ۾ اها وڌيڪ اعليٰ درجي جي سروس استعمال ڪري رهي آهي، جنهن جي قيمت لڳ ڀڳ 25 هزار ڊالر آهي۔ اهو ان معاملي کان واقف ٻن ذريعن ۽ رائٽرز پاران ڏٺل پينٽاگون جي دستاويزن مان معلوم ٿيو۔
لوڪس ڊرون خودڪش ڊرونن ۾ اسٽارلنڪ جي استعمال بابت اختلاف، تازن مهينن ۾ اسپيس ايڪس ۽ پينٽاگون جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ جو حصو آهن۔ اهي ڊرون آمريڪا جو سستو ماڊل آهن، جيڪي ايران جي شاهد ڊرونن جهڙا آهن ۽ هدف جي علائقي مٿان چڪر هڻي پوءِ ٽڪرائجي ڌماڪو ڪندا آهن۔
پينٽاگون، جيڪو ايراني شهرين کي حڪومتي مواصلاتي بندشن کان بچائڻ جي ڪوشش ڪري رهيو آهي، اسپيس ايڪس سان ان منصوبي جي قيمت تي به اختلاف ۾ رهيو آهي، جنهن تحت شهرين کي اسٽارلنڪ ذريعي سڌو موبائل ڪنيڪشن فراهم ڪرڻو هو، جيڪو فائيو جي سروس جهڙو هوندو۔
اهي جاري اختلاف، جيڪي اڳ رپورٽ نه ٿيا هئا، اهو ظاهر ڪن ٿا ته پينٽاگون جو اسپيس ايڪس تي وڌندڙ انحصار، ايلون مسڪ کي آمريڪي قومي سلامتي جي اهم حصي تي وڌيڪ اثر ۽ طاقت ڏئي رهيو آهي، خاص طور تي ان وقت جڏهن اسپيس ايڪس ايندڙ مهيني پنهنجي ممڪنه’آءِ پي او‘ کان اڳ آمدني وڌائڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي۔
دڪانن جهڙوڪ والمارٽ تي موجود عام اسٽارلنڪ ٽرمينلن کان مختلف، اسپيس ايڪس “اسٽارشيلڊ” نالي فوجي ورزن پينٽاگون کي 2023ع واري معاهدي تحت وڪرو ڪري ٿي۔ هڪ ذريعي موجب اسٽارشيلڊ ٽرمينل تجارتي اسٽارلنڪ سيٽلائيٽن ۽ وڌيڪ محفوظ فوجي سيٽلائيٽ نيٽورڪ ٻنهي سان ڳنڍجي سگهن ٿا۔
اسپيس ايڪس دليل ڏنو ته LUCAS ڊرون اهڙين حالتن ۾ ڪم ڪري رهيا هئا، جيڪي زميني يا موبائل سروس بدران هوائي سروس واري مهانگي سبسڪرپشن سان وڌيڪ مطابقت رکن ٿيون۔ جڏهن ته پينٽاگون جو موقف هو ته 25 هزار ڊالر وارو ماهوار پيڪيج جهازن لاءِ ٺهيل هو، نه ڪي اهڙن خودڪش ڊرونن لاءِ جيڪي رڳو ڪجهه منٽن يا ڪلاڪن لاءِ اسٽارلنڪ استعمال ڪن ٿا۔
ايران خلاف حملا تيز ڪرڻ دوران، پينٽاگون آخرڪار اسپيس ايڪس جي تجويز ڪيل اگهه ۾ واڌ کي قبول ڪيو، جنهن سان هر LUCAS ڊرون جي قيمت تقريباً ٻيڻي ٿي وئي۔ شروعاتي طور پينٽاگون هر يونٽ لاءِ لڳ ڀڳ 30 هزار ڊالر ادا ڪري رهيو هو۔
اسپيس ايڪس تبصرو ڪرڻ جي درخواست جو جواب نه ڏنو۔
پينٽاگون پڻ رائٽرز جي رپورٽ تي تبصرو ڪرڻ کان انڪار ڪيو ته اسپيس ايڪس قيمتون وڌايون، يا ايراني شهرين لاءِ اسٽارلنڪ سيل سروس فراهم ڪرڻ جي منصوبي بابت۔ البته هڪ بيان ۾ پينٽاگون جي اهلڪار چيو ته ڪمرشل سيٽلائيٽ ڪميونيڪيشن آفيس ٻين مقابلي ڪندڙ ڪمپنين کي ڳولڻ تي ڪم ڪري رهي آهي۔
بيان ۾ چيو ويو ته “وار ڊپارٽمينٽ تجارتي سيٽلائيٽ مواصلات لاءِ مقابلي واري ماحول کي هٿي ڏيڻ لاءِ پرعزم آهي.”
پر في الحال ڪا ٻي ڪمپني اسٽارلنڪ جهڙو متبادل فراهم نٿي ڪري سگهي، جيڪو 2022ع ۾ روس جي يوڪرين تي حملي کانپوءِ جديد جنگين ۾ انتهائي اهم اوزار بڻجي چڪو آهي۔ هي سيٽلائيٽ نيٽورڪ عالمي ڪوريج فراهم ڪري ٿو، جنهن سان ڏورانهن علائقن ۾ به جنگي رابطن ۽ صحيح هدفن کي نشانو بڻائڻ ممڪن ٿئي ٿو۔
اسپيس ايڪس جا لڳ ڀڳ 10 هزار سيٽلائيٽ مدار ۾ موجود سيٽلائيٽن جو 60 سيڪڙو کان وڌيڪ حصو بڻجن ٿا، جيڪو ٻين ڪمپنين جهڙوڪ اميزون ۽ ويب ون جي نيٽورڪن کان گهڻو وڏو آهي۔
اسٽارلنڪ تي انحصار جا خطرا پهريون ڀيرو يوڪرين جنگ دوران نمايان ٿيا، جڏهن ايلون مسڪ 2022ع ۾ يوڪرين جي ڪجهه علائقن ۾ اسٽارلنڪ بند ڪرڻ جو حڪم ڏنو، جنهن سبب روسي فوج خلاف اهم جوابي ڪارروائي متاثر ٿي۔
تازو، آمريڪي بحريه جا تجربا به متاثر ٿيا جڏهن گذريل اونهاري ۾ عالمي اسٽارلنڪ بندش سبب بغير انسان جي فوجي ٻيڙيون سمنڊ ۾ رابطي کان محروم ٿي ويون۔
سيڪيورٽي ماهر ڪليٽن سووپ چيو ته اسپيس ايڪس وٽ پينٽاگون تي روايتي دفاعي ٺيڪيدارن کان وڌيڪ اثر آهي، ڇاڪاڻ ته ان وٽ اسٽارلنڪ، راڪيٽ لانچ ۽ مصنوعي ذهانت سميت وڏو تجارتي ڪاروبار به موجود آهي۔
هن چيو ته “اسپيس ايڪس يقيناً آمريڪي حڪومت کي پنهنجي گرفت ۾ رکيو آهي.”
ايران جنگ جي شروعات ۾ ئي اسٽارلنڪ آمريڪي فوجي آپريشنن جو اهم حصو بڻجي چڪو هو۔ شروعاتي مرحلن ۾ اهو مختلف نظامن، جهڙوڪ LUCAS حمله آور ڊرون ۽ سامونڊي نگراني لاءِ بغير انسان جي ٻيڙين ۾ استعمال ٿي رهيو هو۔
آمريڪا جي 28 فيبروري واري حملي کانپوءِ اسپيس ايڪس ۽ پينٽاگون جي وچ ۾ تڪرار جلد ظاهر ٿيڻ لڳا۔
پهرين مارچ تي، ايلون مسڪ X تي هڪ پوسٽ جو جواب ڏيندي چيو ته LUCAS ڊرون ۾ اسٽارلنڪ ٽرمينل جو استعمال “تجارتي اسٽارلنڪ جي استعمال جي شرطن جي خلاف ورزي” آهي۔
مسڪ لکيو: “هٿيارن واري نظام لاءِ ٽرمينل استعمال ڪرڻ تجارتي اسٽارلنڪ جي شرطن جي خلاف آهي۔ جڏهن اهڙو استعمال معلوم ٿئي ٿو ته سروس بند ڪئي وڃي ٿي۔ ان لاءِ هڪ الڳ نيٽورڪ اسٽارشيلڊ موجود آهي، جيڪو آمريڪي حڪومت هلائي ٿي.”
پينٽاگون جي اهلڪار رائٽرز کي ٻڌايو ته سندن اسپيس ايڪس سان معاهدي جي ڪا به ڀڃڪڙي نه ٿي آهي۔
ان کان پوءِ اسپيس ايڪس جي عملدارن پينٽاگون سان ملاقاتون ڪيون ۽ چيو ته فوج سروس لاءِ گهٽ ادائيگي ڪري رهي آهي۔
جيتوڻيڪ پينٽاگون شروعات ۾ حملي آور ڊرونن لاءِ وڌيڪ فيس قبول ڪئي، پر ڪجهه سينيئر اهلڪار، جن ۾ نائب دفاعي سيڪريٽري اسٽيو فينبرگ شامل هئا، ان انتظام بابت پريشان رهيا۔
اپريل واري جنگبندي دوران، پينٽاگون جي عملدارن اسپيس ايڪس جي دفاعي ڪاروبار جي سربراهه ۽ اڳوڻي فضائيه جنرل ٽيرنس اوشاگني سان قيمتن تي ٻيهر ڳالهه ٻولهه ڪئي۔
في الحال پينٽاگون 3,500 کان وڌيڪ اسٽارشيلڊ سبسڪرپشن خريد ڪرڻ تي غور ڪري رهيو آهي، جن مان 100 مهانگي هوائي درجي واري سروس لاءِ هونديون۔ دستاويزن موجب اهو معاهدو اسپيس ايڪس لاءِ سالياني سوين ملين ڊالر آمدني پيدا ڪري سگهي ٿو، جيتوڻيڪ اهو واضح ناهي ته معاهدو حتمي ٿيو آهي يا نه۔
اسٽارلنڪ ٻين آپريشنن ۾ به اهم ثابت ٿيو آهي۔ جنوري ۾ ايران پاران احتجاجن خلاف ڪارروائين کانپوءِ، ٽرمپ انتظاميا مبينا طور 6 هزار کان وڌيڪ اسٽارلنڪ ٽرمينل ايران ۾ اسمگل ڪيا ته جيئن شهرين کي انٽرنيٽ فراهم ڪري سگهجي۔
پر جنگ شدت اختيار ڪرڻ کانپوءِ، ايراني اختيارين اهي ٽرمينل ضبط ڪري ورتا ۽ وڏن شهرن ۾ سگنل جام ڪرڻ وارا اوزار لڳايا۔
ان کانپوءِ پينٽاگون اسپيس ايڪس سان اهڙي “ڊائريڪٽ ٽو سيل” سروس بابت ڳالهه ٻولهه شروع ڪئي، جيڪا 5G جهڙي هجي ۽ زميني ٽرمينل کانسواءِ به ڪم ڪري سگهي۔
ذريعن موجب، اسپيس ايڪس ان صلاحيت کي شروع ڪرڻ لاءِ 500 ملين ڊالر تائين ۽ ان کي هلائڻ لاءِ هر مهيني 100 ملين ڊالر طلب ڪيا، جنهن سبب دفاعي اهلڪارن ۾ قيمت بابت ڳڻتي وڌي وئي۔
رائٽرز اهو طئي نه ڪري سگهيو ته ان معاملي تي ڪو حتمي معاهدو ٿيو آهي يا نه۔
