غلام مصطفىٰ جمالي
وچ اوڀر هڪ ڀيرو ٻيهر عالمي سياست جو مرڪز بڻيل آهي۔ ايران، آمريڪا، سعودي عرب، اسرائيل ۽ ٻين عالمي قوتن وچ ۾ هلندڙ سفارتي ۽ عسڪري ڇڪتاڻ نه رڳو خليج جي ملڪن کي متاثر ڪري رهي آهي پر ان جا اثر ڏکڻ ايشيا سميت سڄي دنيا تي پئجي رهيا آهن۔ اهڙي حساس وقت ۾ پاڪستان جي وفاقي گهرو وزير محسن نقوی جو تهران جو دورو ۽ ايراني قيادت سان ملاقاتون هڪ اهم سفارتي پيش رفت طور ڏٺيون پيون وڃن۔ ايران ۽ پاڪستان جا لاڳاپا تاريخ، مذهب، ثقافت ۽ جاگرافيائي ويجهڙائپ تي ٻڌل رهيا آهن، پر وقت بوقت علائقائي ۽ عالمي حالتن سبب انهن لاڳاپن ۾ لاها چاڙها به ايندا رهيا آهن۔ اڄ جڏهن وچ اوڀر جنگ ۽ امن جي وچ واري مرحلي مان گذري رهيو آهي، تڏهن پاڪستان لاءِ ضروري ٿي پيو آهي ته هو پنهنجي پرڏيهي پاليسي کي انتهائي احتياط، توازن ۽ حڪمت سان اڳتي وڌائي۔
محسن نقوی جي ايراني وزير خارجه عباس عراقچی سان ملاقات ۾ ٻطرفن لاڳاپن، سيڪيورٽي، سرحدي معاملن ۽ علائقائي صورتحال تي تفصيلي ڳالهيون ٿيون۔ ٻنهي ملڪن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته پاڪستان ۽ ايران وچ ۾ ڀائراڻو تعاون وقت جي اهم ضرورت آهي۔ پاڪستان ۽ ايران جي سرحد ڪيترن ئي سالن کان دهشتگردي، اسمگلنگ ۽ غير قانوني سرگرمين سبب حساس رهي آهي، جنهن ڪري ٻنهي ملڪن لاءِ گڏيل حڪمت عملي اختيار ڪرڻ ضروري بڻيل آهي۔ جڏهن به ٻنهي ملڪن وچ ۾ اعتماد وڌندو آهي ته سرحدي امن بهتر ٿيندو آهي، واپار وڌندو آهي ۽ عوامي لاڳاپا مضبوط ٿيندا آهن۔ پر جڏهن به عالمي قوتون پنهنجي مفادن خاطر علائقي ۾ مداخلت ڪن ٿيون ته ان جا منفي اثر پاڪستان ۽ ايران جي تعلقات تي به ظاهر ٿين ٿا۔
ايران اڄ به آمريڪي پابندين، معاشي دٻاءَ ۽ سفارتي اڪيلائپ کي منهن ڏئي رهيو آهي۔ آمريڪا ۽ ايران وچ ۾ ڪيترن ئي سالن کان هلندڙ ڇڪتاڻ صرف ٻن ملڪن جو معاملو ناهي رهيو پر ان سڄي علائقي جي سياسي استحڪام کي متاثر ڪيو آهي۔ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي پاليسين سبب ايران تي معاشي پابنديون سخت ڪيون ويون، جنهن کان پوءِ خليج ۾ تڪرار وڌيڪ وڌيا۔ ايران مسلسل اهو موقف اختيار ڪندو رهيو آهي ته هو پنهنجي خودمختياري ۽ قومي سلامتي تي ڪو به سمجهوتو نه ڪندو۔ ٻي طرف آمريڪا ۽ ان جا اتحادي ايران جي ايٽمي پروگرام ۽ علائقائي اثر رسوخ کي خطري طور پيش ڪندا رهيا آهن۔ اهڙي صورتحال ۾ سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، قطر ۽ ٻين خليجي ملڪن جون پاليسيون به عالمي سفارتڪاري جو اهم حصو بڻجي ويون آهن۔
سعودي عرب جي وزير خارجه فيصل بن فرحان جو اهو بيان ته جنگ جي خاتمي لاءِ سفارتڪاري کي موقع ڏنو وڃي، دراصل ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته خليجي ملڪ به هاڻي جنگ بدران ڳالهين ذريعي مسئلا حل ڪرڻ جا خواهشمند آهن۔ سعودي عرب ۽ ايران وچ ۾ چين جي ثالثي سان ٿيل لاڳاپن جي بحالي خطي جي سياست ۾ وڏي تبديلي هئي۔ ڪيترن ئي سالن کان جاري پراڪسي جنگين، سياسي اختلافن ۽ سفارتي بحرانن کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي ويجهڙائپ علائقي ۾ نئين اميد پيدا ڪئي آهي۔ پاڪستان هميشه اها ڪوشش ڪئي آهي ته هو سعودي عرب ۽ ايران ٻنهي سان متوازن تعلقات برقرار رکي۔ پاڪستان لاءِ اهو آسان ڪم ڪڏهن به نه رهيو، ڇو ته هڪ طرف سعودي عرب پاڪستان جو پراڻو دوست ۽ معاشي مددگار رهيو آهي ته ٻي طرف ايران پاڪستان جو پاڙيسري ملڪ آهي، جنهن سان امن ۽ استحڪام پاڪستان جي قومي مفاد سان جڙيل آهي۔
اڄ جڏهن آبنائي هرمز جي صورتحال عالمي توجہ جو مرڪز بڻيل آهي، تڏهن دنيا کي ان ڳالهه جو احساس ٿي رهيو آهي ته وچ اوڀر ۾ جنگ صرف علائقائي نه پر عالمي بحران بڻجي سگهي ٿي۔ آبنائي هرمز دنيا جي اهم سامونڊي گذرگاهن مان هڪ آهي، جتان عالمي تيل جي وڏي مقدار جي ترسيل ٿئي ٿي۔ جيڪڏهن هتي ڪنهن به قسم جي جنگ يا رڪاوٽ پيدا ٿئي ٿي ته ان جا اثر عالمي معيشت تي سڌي ريت پوندا۔ آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ جو اهو بيان ته آبنائي هرمز فوري طور کليل رهڻ گهرجي، ان ڳالهه جي عڪاسي ڪري ٿو ته آمريڪا به عالمي واپار جي رواني بابت فڪرمند آهي۔ ٻئي طرف پاسداران انقلاب جو چوڻ آهي ته ڪيترائي بحري جهاز بنا ڪنهن خطري جي گذريا آهن، جنهن مان ايران اهو پيغام ڏيڻ چاهي ٿو ته هو عالمي واپار کي روڪڻ نٿو چاهي، پر پنهنجي سلامتي تي به سمجهوتو نه ڪندو۔
محمد باقر قالیباف جو بيان ته دشمن ايران تي سياسي ۽ اقتصادي دٻاءَ سان گڏ عسڪري مقصد به رکي ٿو، دراصل ايران جي ان مستقل خدشي جي عڪاسي ڪري ٿو ته عالمي قوتون سندس نظام کي ڪمزور ڪرڻ چاهين ٿيون۔ ايران جي تاريخ ٻڌائي ٿي ته هن ملڪ ڪيترن ئي ڏکين حالتن باوجود پنهنجي سياسي ڍانچي کي برقرار رکيو آهي۔ عراق جنگ کان وٺي اڄ تائين ايران ڪيترن ئي بحرانن مان گذريو آهي، پر سندس رياستي ادارا ۽ قومي مزاحمت مضبوط رهي آهي۔ ايران پنهنجي علائقائي اثر رسوخ کي به پنهنجي قومي سلامتي جو حصو سمجهي ٿو، جنهن ڪري شام، لبنان، يمن ۽ عراق ۾ سندس پاليسيون عالمي تنقيد جو سبب بڻجن ٿيون۔
چين جي صدر شي جن پنگ جو اهو بيان ته وچ اوڀر جنگ کان امن ڏانهن وڌي رهيو آهي، ان ڳالهه جو اشارو آهي ته چين هاڻي صرف معاشي قوت نه رهيو آهي پر عالمي سفارتڪاري ۾ به اهم ڪردار ادا ڪري رهيو آهي۔ چين جي ڪوشش آهي ته هو آمريڪا جي مقابلي ۾ پاڻ کي هڪ ذميوار عالمي طاقت طور پيش ڪري۔ سعودي عرب ۽ ايران جي وچ ۾ لاڳاپن جي بحالي ۾ چين جو ڪردار هن جي وڌندڙ سفارتي اثر جو واضح مثال آهي۔ پاڪستان لاءِ به چين هڪ اهم اتحادي آهي، جنهن ڪري پاڪستان کي چين، ايران ۽ سعودي عرب وچ ۾ توازن برقرار رکڻ جي ضرورت آهي۔
پاڪستان جي موجوده حالتن کي ڏسندي اهو چئي سگهجي ٿو ته ملڪ اندروني معاشي بحران، سياسي عدم استحڪام ۽ سيڪيورٽي چئلينجن کي منهن ڏئي رهيو آهي۔ اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان لاءِ پرڏيهي پاليسي جا فيصلا انتهائي اهم ٿي وڃن ٿا۔ جيڪڏهن پاڪستان وچ اوڀر جي تڪرارن ۾ ڪنهن هڪ ڌر ڏانهن واضح جھڪاءُ ڏيکاريندو ته ان جا منفي اثر سندس قومي مفادن تي پئجي سگهن ٿا۔ پاڪستان جي طاقت هميشه ان جي متوازن پاليسي رهي آهي۔ پاڪستان ڪيترائي ڀيرا اسلامي دنيا ۾ ثالث جو ڪردار ادا ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي آهي، پر اندروني ڪمزورين سبب هو مڪمل ڪاميابي حاصل نه ڪري سگهيو آهي۔
محسن نقوي جي تهران دوري مان اهو به ظاهر ٿئي ٿو ته پاڪستان هاڻي ايران سان سيڪيورٽي ۽ سفارتي تعاون وڌائڻ چاهي ٿو۔ بلوچستان جي سرحدي علائقن ۾ سرگرم دهشتگرد گروهن سبب ٻنهي ملڪن کي نقصان پهتو آهي۔ ڪيترائي ڀيرا اهڙا واقعا به پيش آيا آهن، جن سبب ٻنهي ملڪن وچ ۾ تڪرار پيدا ٿيو، پر پوءِ سفارتي سطح تي حالتون سنڀاليون ويون۔ پاڪستان ۽ ايران جيڪڏهن گڏيل سرحدي نظام، انٽيليجنس شيئرنگ ۽ اقتصادي منصوبن تي ڌيان ڏين ته علائقي ۾ استحڪام اچي سگهي ٿو۔
اقتصادي طور به پاڪستان ۽ ايران وٽ گڏيل تعاون جا ڪيترائي موقعا موجود آهن۔ ايران وٽ توانائي جا وڏا ذخيرا آهن، جڏهن ته پاڪستان توانائي جي بحران کي منهن ڏئي رهيو آهي۔ ايران پاڪستان گئس پائيپ لائين منصوبو سالن کان سياسي دٻاءَ ۽ عالمي پابندين سبب رڪاوٽن جو شڪار رهيو آهي۔ جيڪڏهن هي منصوبو مڪمل ٿئي ته پاڪستان کي سستي توانائي ملي سگهي ٿي، جيڪا ملڪ جي صنعت ۽ معيشت لاءِ فائديمند ثابت ٿيندي۔ پر آمريڪي پابندين ۽ عالمي سياسي دٻاءَ سبب پاڪستان هميشه احتياط جو مظاهرو ڪيو آهي۔
وچ اوڀر جي بدلجندڙ صورتحال ۾ اسرائيل جو ڪردار به اهم آهي۔ اسرائيل ۽ ايران وچ ۾ هلندڙ پراڪسي جنگ هاڻي کليل سفارتي ۽ عسڪري بيانن تائين پهچي چڪي آهي۔ اسرائيل ايران جي ايٽمي پروگرام کي پنهنجي سلامتي لاءِ خطرو سمجهي ٿو، جڏهن ته ايران فلسطين جي مسئلي تي اسرائيل جي سخت مخالفت ڪندو رهيو آهي۔ غزه ۾ ٿيندڙ انساني المين کان پوءِ اسلامي دنيا ۾ اسرائيل خلاف ڪاوڙ وڌي آهي، جنهن جو اثر علائقائي سياست تي به پئجي رهيو آهي۔ پاڪستان تاريخي طور فلسطين جي حمايت ڪندو رهيو آهي، جنهن ڪري پاڪستان جي عوامي راءِ به ايران جي فلسطين بابت موقف سان ڪافي حد تائين هم آهنگ نظر اچي ٿي۔
پاڪستان لاءِ سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته هو هن سڄي صورتحال ۾ پنهنجو قومي مفاد ڪيئن محفوظ ڪري۔ پاڪستان کي هڪ طرف عالمي معاشي ادارن، آمريڪا ۽ مغربي ملڪن سان لاڳاپا برقرار رکڻا آهن ته ٻي طرف چين، ايران ۽ اسلامي دنيا سان به ويجهڙائپ رکڻي آهي۔ اهو ڪم انتهائي حساس سفارتڪاري جو تقاضا ڪري ٿو۔ جيڪڏهن پاڪستان پنهنجي اندروني سياسي استحڪام کي مضبوط ڪري ۽ معاشي خودمختياري حاصل ڪري ته هو عالمي سطح تي وڌيڪ خوداعتماد پاليسي اختيار ڪري سگهي ٿو۔
اڄ جي دنيا ۾ صرف فوجي طاقت ئي ڪاميابي جو معيار ناهي رهي، پر معاشي استحڪام، سفارتي حڪمت ۽ قومي اتحاد به اهم بڻجي ويا آهن۔ ايران ڪيترين پابندين باوجود پنهنجي قومي بيانيي کي زنده رکيو آهي، جڏهن ته سعودي عرب معاشي سڌارن ۽ سفارتي پاليسين ذريعي پنهنجي عالمي حيثيت کي مضبوط ڪري رهيو آهي۔ چين عالمي واپار ۽ سفارتڪاري ۾ اڳتي وڌي رهيو آهي، جڏهن ته آمريڪا پنهنجي عالمي اثر کي برقرار رکڻ لاءِ نيون حڪمت عمليون اختيار ڪري رهيو آهي۔ اهڙي ماحول ۾ پاڪستان لاءِ ضروري آهي ته هو صرف ردعمل واري پاليسي نه پر مستقبل جي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي جامع حڪمت عملي تيار ڪري۔
محسن نقوي جي تهران ملاقات کي صرف هڪ رسمي سفارتي سرگرمي طور ڏسڻ درست نه هوندو۔ هي ملاقات ان وڏي علائقائي تصوير جو حصو آهي، جتي هر ملڪ پنهنجي مفادن جي تحفظ لاءِ نوان اتحاد ۽ نيون پاليسيون ترتيب ڏئي رهيو آهي۔ پاڪستان ۽ ايران جيڪڏهن باهمي اعتماد، اقتصادي تعاون ۽ سيڪيورٽي هم آهنگي کي وڌائين ته نه صرف ٻنهي ملڪن لاءِ پر سڄي علائقي لاءِ مثبت نتيجا نڪري سگهن ٿا۔ جنگ، پابنديون ۽ سياسي دٻاءَ آخرڪار ڪنهن به قوم لاءِ مستقل حل ناهن هوندا۔ دنيا هاڻي ان مرحلي ۾ داخل ٿي رهي آهي جتي سفارتڪاري، ڳالهين ۽ اقتصادي ڀائيواري کي ترجيح ڏيڻ ئي استحڪام جو واحد رستو بڻجي رهيو آهي۔
پاڪستان جي عوام به اها خواهش رکي ٿي ته ملڪ عالمي تڪرارن کان پري رهي ۽ پنهنجي قومي ترقي تي ڌيان ڏئي۔ بيروزگاري، مهانگائي، توانائي بحران ۽ سياسي انتشار جهڙا مسئلا عوام کي سخت متاثر ڪري رهيا آهن۔ جيڪڏهن پاڪستان پنهنجي پرڏيهي پاليسي کي قومي ترقي سان ڳنڍي، علائقائي واپار وڌائي ۽ پاڙيسري ملڪن سان بهتر لاڳاپا قائم ڪري ته ملڪ معاشي طور مضبوط ٿي سگهي ٿو۔ ايران سان بهتر تعلقات پاڪستان لاءِ نه صرف سيڪيورٽي پر اقتصادي حوالي سان به فائديمند ٿي سگهن ٿا۔
وقت جي ضرورت اها آهي ته اسلامي دنيا جا ملڪ هڪ ٻئي خلاف پراڪسي جنگين ۽ اختلافن بدران گڏيل مفادن تي ڌيان ڏين۔ فلسطين، يمن، شام ۽ ٻين بحرانن ثابت ڪري ڇڏيو آهي ته جنگن جو نقصان آخرڪار عام ماڻهن کي ڀوڳڻو پوي ٿو۔ جيڪڏهن سعودي عرب، ايران، پاڪستان ۽ ترڪي جهڙا ملڪ گڏيل اقتصادي ۽ سفارتي فورم تي ڪم ڪن ته اسلامي دنيا وڌيڪ مضبوط ٿي سگهي ٿي۔ افسوس سان چوڻو پوي ٿو ته ماضي ۾ ذاتي مفادن، فرقيواريت ۽ عالمي دٻاءَ سبب اسلامي دنيا متحد نه ٿي سگهي۔
اڄ جڏهن دنيا نئين سياسي صف بندين ڏانهن وڌي رهي آهي، پاڪستان لاءِ هڪ سنهري موقعو موجود آهي ته هو پنهنجي جغرافيائي اهميت، سفارتي روايتن ۽ اسلامي دنيا ۾ مقام کي استعمال ڪندي تعميري ڪردار ادا ڪري۔ ان لاءِ ضروري آهي ته پاڪستان اندروني طور مضبوط، سياسي طور مستحڪم ۽ معاشي طور خودمختيار بڻجي۔ جيڪڏهن ملڪ اندروني بحرانن ۾ ڦاٿل رهندو ته عالمي سطح تي موثر ڪردار ادا ڪرڻ مشڪل ٿي پوندو۔
تهران ۾ ٿيل ملاقاتون ۽ عالمي اڳواڻن جا بيان اهو ظاهر ڪن ٿا ته وچ اوڀر اڃا به غير يقيني صورتحال مان گذري رهيو آهي، پر ساڳئي وقت امن جا امڪان به موجود آهن۔ جيڪڏهن عالمي قوتون پنهنجي مفادن جي جنگ بدران حقيقي امن کي ترجيح ڏين ته خطي جا ڪيترائي مسئلا حل ٿي سگهن ٿا۔ پاڪستان لاءِ به اهو وقت امتحان کان گهٽ ناهي، ڇو ته هن کي پنهنجي قومي مفادن، اسلامي دنيا سان تعلقات ۽ عالمي سفارتڪاري وچ ۾ توازن برقرار رکڻو پوندو۔ اڄ جي خطرناڪ عالمي ماحول ۾ پاڪستان لاءِ سڀ کان وڏي ضرورت اها آهي ته هو دانشمندانه سفارتڪاري، قومي اتحاد ۽ معاشي استحڪام کي پنهنجي پاليسي جو بنياد بڻائي، ڇو ته مضبوط قومون ئي بدلجندڙ عالمي سياست ۾ پنهنجو وقار، سلامتي ۽ مستقبل محفوظ بڻائي سگهنديون آهن۔
