غلام مصطفي جمالي
پاڪستان هڪ ڀيرو ٻيهر دهشتگردي جي اهڙي دردناڪ واقعي سان منهن ڏئي رهيو آهي، جنهن سڄي ملڪ جي ماڻهن کي ڏک ۽ ڳڻتي ۾ مبتلا ڪري ڇڏيو آهي. خيبرپختونخوا جي شهر ڪوهاٽ ۾ جمعي جي نماز دوران پوليس لائينز جي مسجد ۾ ٿيل ڌماڪي ڪيترين ئي قيمتي انساني زندگين کي ختم ڪري ڇڏيو، جڏهن ته ڪيترائي ماڻهو زخمي پڻ ٿيا آهن. هي واقعو رڳو ڪوهاٽ جو سانحو ناهي، پر سڄي پاڪستان لاءِ هڪ وڏو صدمو آهي، ڇاڪاڻ ته دهشتگردن عبادت لاءِ گڏ ٿيل ماڻهن کي نشانو بڻايو.
جمعي جو ڏينهن مسلمانن لاءِ عبادت، اتحاد ۽ ڀائيچاري جو ڏينهن هوندو آهي. مسجد اهڙي جاءِ آهي جتي ماڻهو دنيا جي فڪرن کان ڪجهه وقت لاءِ پري ٿي پنهنجي پالڻهار جي حضور ۾ حاضر ٿيندا آهن. پر ڪوهاٽ ۾ ان مقدس وقت کي به رت ۽ بارود سان ڀريو ويو. عبادتگاهه اندر بيٺل نمازين کي نشانو بڻائڻ اهو ثابت ڪري ٿو ته دهشتگردي ڪندڙن لاءِ انساني جان، عبادت جي حرمت ۽ معاشري جي امن جي ڪا به اهميت ناهي.
ڪوهاٽ ڌماڪي جون خبرون سامهون اچڻ سان ئي امدادي ادارا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ اهلڪار واقعي واري هنڌ پهتا. زخمين کي ترت اسپتالن ڏانهن منتقل ڪيو ويو ۽ علائقي کي محفوظ بڻائي جاچ شروع ڪئي وئي. ڌماڪي سبب مسجد ۽ ڀرپاسي جي عمارتن کي به نقصان پهتو. هر اهڙي واقعي کان پوءِ سڀ کان پهرين اها ڪوشش ٿيندي آهي ته زخمين جون زندگيون بچايون وڃن، پر جيڪي ماڻهو پنهنجا پيارا وڃائي ويهن ٿا، انهن جو درد سالن تائين ختم نٿو ٿئي.
هن واقعي جو هڪ انتهائي ڏکوئيندڙ پاسو اهو به آهي ته شهيد ٿيندڙن ۾ پوليس اهلڪار به شامل آهن. پوليس جا جوان پنهنجي ڊيوٽي دوران عوام جي حفاظت لاءِ هر وقت خطرو برداشت ڪندا آهن. انهن جو ڪم ئي اهو آهي ته شهرين کي تحفظ فراهم ڪن ۽ قانون جي بالادستي قائم رکن. جڏهن اهڙا اهلڪار دهشتگردي جو شڪار ٿين ٿا ته رڳو هڪ فرد نه، پر هڪ خاندان پنهنجو سهارو وڃائي ٿو. شهيد اهلڪارن جا ٻار پنهنجي پيءُ کان، مائرون پنهنجن پٽن کان ۽ زالون پنهنجن گهرن جي سهارن کان محروم ٿي وڃن ٿيون.
پاڪستان دهشتگردي خلاف ڊگهي عرصي کان جنگ وڙهي رهيو آهي. هن جنگ ۾ فوج، پوليس، قانون لاڳو ڪندڙ ادارن ۽ عام شهرين وڏيون قربانيون ڏنيون آهن. خاص طور خيبرپختونخوا جي ماڻهن دهشتگردي جا ڪيترائي ڏکيا دور ڏٺا آهن. ڪيترائي گهر اجڙي ويا، ڪيترائي ٻار يتيم ٿيا ۽ ڪيترين عورتن جا سهاڳ اجڙي ويا، پر ان باوجود پاڪستاني قوم دهشتگردي اڳيان هٿيار ڦٽا نه ڪيا.
ڪوهاٽ جو تازو واقعو ان ڳالهه جو ثبوت آهي ته دهشتگردي جو خطرو اڃا به موجود آهي ۽ ان کي ڪنهن به صورت ۾ معمولي نه سمجهڻ گهرجي. جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ امن قائم ٿي وڃي ته ان جو مطلب اهو ناهي ته خطرو هميشه لاءِ ختم ٿي ويو. دهشتگرد تنظيمون موقعو ملڻ سان ٻيهر پنهنجو سر کڻڻ جي ڪوشش ڪري سگهن ٿيون. ان ڪري امن قائم رکڻ لاءِ مسلسل نگراني، مضبوط ڄاڻ وارو نظام ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي وچ ۾ بهتر سهڪار ضروري آهي.
هاڻي سڀ کان اهم سوال اهو آهي ته ڪوهاٽ جي هن واقعي جي منصوبابندي ڪنهن ڪئي؟ دهشتگردن کي بارودي مواد ڪٿان مليو؟ انهن کي سهولت ڪنهن ڏني؟ واقعي کان اڳ ڪهڙي قسم جي تياري ڪئي وئي؟ ڇا انهن جا مقامي مددگار موجود هئا؟ انهن سوالن جا جواب سامهون اچڻ گهرجن، ڇاڪاڻ ته صرف ڌماڪو ڪندڙ کي ڳولڻ ڪافي ناهي، پر ان پوري ڄار کي ڳولڻ ضروري آهي، جيڪو اهڙي ڪارروائي کي ممڪن بڻائي ٿو.
دهشتگردي جو مقابلو رڳو هٿيارن سان نٿو ڪري سگهجي. دهشتگردي جي خاتمي لاءِ ڪيترن ئي پاسن تي هڪ ئي وقت ڪم ڪرڻو پوندو. سرحدن جي نگراني، غيرقانوني هٿيارن جي روڪٿام، دهشتگردن جي مالي مدد جا رستا بند ڪرڻ، مشڪوڪ سرگرمين بابت بروقت ڄاڻ حاصل ڪرڻ ۽ قانون لاڳو ڪندڙ ادارن جي صلاحيت وڌائڻ ضروري آهي. جيڪڏهن دهشتگردن جا وسيلا ۽ انهن جا سهولتڪار موجود رهن ته هڪ گروهه کي نقصان پهچائڻ کان پوءِ به خطرو ٻيهر پيدا ٿي سگهي ٿو.
ان سلسلي ۾ عوام جو ڪردار به تمام اهم آهي. ڪنهن به علائقي ۾ جيڪڏهن ڪو مشڪوڪ ماڻهو، گاڏي يا غيرمعمولي سرگرمي نظر اچي ته ان بابت قانون لاڳو ڪندڙ ادارن کي اطلاع ڏيڻ گهرجي. ڪيترائي ڀيرا عام شهري جي بروقت ڏنل ڄاڻ ڪنهن وڏي واقعي کي روڪڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿي. دهشتگردن کي عوام جي وچ ۾ جاءِ تڏهن ئي ملي ٿي، جڏهن معاشري ۾ خاموشي يا بي ڌياني وڌي وڃي.
ساڳئي وقت ماڻهن کي افواهن کان به بچڻو پوندو. اهڙن واقعن کان پوءِ سماجي رابطن وارن ذريعن تي مختلف قسم جون خبرون ۽ دعوائون گردش ڪرڻ شروع ٿي وينديون آهن. جيڪڏهن هر غيرتصديق ٿيل ڳالهه کي بنا جاچ جي اڳتي وڌايو وڃي ته دهشتگردن جي مقصدن کي ئي فائدو پهچي سگهي ٿو. عوام کي ذميواري سان خبرون شيئر ڪرڻ گهرجن ۽ واقعي بابت معلومات لاءِ معتبر ذريعن تي ڀروسو ڪرڻ گهرجي.
ڪوهاٽ جي واقعي کان پوءِ زخمين جي علاج تي خاص ڌيان ڏيڻ ضروري آهي. جن ماڻهن پنهنجا پيارا وڃايا آهن، انهن سان همدردي رڳو لفظن تائين محدود نه هجڻ گهرجي. شهيدن جي خاندانن لاءِ مالي سهائتا، ٻارن جي تعليم، روزگار ۽ ٻين ضرورتن جو بندوبست به ضروري آهي. ڪنهن خاندان جو سهارو دهشتگردي ۾ شهيد ٿي وڃي ته ان خاندان کي پنهنجي حال تي ڇڏڻ انصاف نه هوندو.
دهشتگردي خلاف جنگ ۾ سڀ کان اهم شيءِ قومي اتحاد آهي. دهشتگردن جو مقصد رڳو ڌماڪو ڪرڻ يا ماڻهو مارڻ نه هوندو آهي، پر انهن جو مقصد معاشري ۾ خوف، بي اعتمادي ۽ انتشار پيدا ڪرڻ پڻ هوندو آهي. جيڪڏهن هڪ واقعي کان پوءِ ماڻهو هڪ ٻئي کان ڊڄڻ لڳن، عبادتگاهن ڏانهن وڃڻ کان لنوائن يا هر اجنبي کي شڪ جي نگاهه سان ڏسڻ شروع ڪن ته دهشتگرد پنهنجي مقصد جو هڪ حصو حاصل ڪري وٺن ٿا. ان ڪري احتياط ضروري آهي، پر خوف کي معاشري تي غالب اچڻ نه ڏيڻ گهرجي.
اسان کي اهو به سمجهڻو پوندو ته مسجدن، اسڪولن، بازارن، سرڪاري عمارتن ۽ ٻين عوامي هنڌن جي حفاظت لاءِ مستقل انتظام ضروري آهن. هر واقعي کان پوءِ ڪجهه ڏينهن لاءِ سخت نگراني ڪرڻ بدران اهڙو حفاظتي نظام ٺاهڻ گهرجي، جيڪو مسلسل ڪم ڪندو رهي. حساس هنڌن تي نگراني، داخلا جا مناسب انتظام ۽ هنگامي صورتحال لاءِ تيار ٿيل عملي سان ڪيترن ئي خطرن کي گهٽائي سگهجي ٿو.
ڪوهاٽ جو سانحو اسان کي اهو به ياد ڏياري ٿو ته پاڪستان جي امن کي برقرار رکڻ لاءِ هر اداري ۽ هر شهري کي پنهنجي ذميواري ادا ڪرڻي پوندي. رياست جي ذميواري آهي ته شهرين کي تحفظ فراهم ڪري، دهشتگردن جي نيٽ ورڪن کي ختم ڪري ۽ قانون جي رٽ قائم رکي. عوام جي ذميواري آهي ته قانون لاڳو ڪندڙ ادارن سان سهڪار ڪري، مشڪوڪ سرگرمين بابت ڄاڻ ڏئي ۽ افواهن کي وڌائڻ کان پاسو ڪري.
جيڪي ماڻهو جمعي جي نماز لاءِ مسجد ۾ ويا هئا، انهن جي ذهن ۾ شايد اهو تصور به نه هوندو ته عبادت جي ان مقدس گهڙي ۾ انهن جي زندگين کي خطرو ٿي سگهي ٿو. پر دهشتگردن انسانيت جي هر حد پار ڪندي عبادتگاهه کي به نشانو بڻايو. اهڙي سوچ جو مقابلو صرف طاقت سان نه، پر قانون، ڄاڻ، اتحاد ۽ مسلسل حڪمت عملي سان ڪرڻو پوندو.
ڪوهاٽ ۾ شهيد ٿيندڙن جا خاندان اڄ پنهنجي پيارن جي وڇوڙي جو درد برداشت ڪري رهيا آهن. زخمي ماڻهو اسپتالن ۾ زندگي ۽ موت جي جنگ وڙهي رهيا آهن. انهن سڀني لاءِ قوم جي دعائن سان گڏ عملي سهائتا به ضروري آهي. جيڪي ماڻهو اسان جي حفاظت لاءِ قربان ٿي ويا، انهن جي خاندانن کي عزت ۽ سهارو ڏيڻ اسان سڀني جي ذميواري آهي.
هي سانحو هڪ ڀيرو ٻيهر ٻڌائي رهيو آهي ته امن جي قيمت تمام وڏي آهي. اسان جي ملڪ جي تاريخ قربانين سان ڀريل آهي. دهشتگردي جي خلاف جنگ ۾ جيڪي جانون ويون آهن، انهن کي وسارڻ نه گهرجي. هر شهيد جي قرباني اسان کي اهو احساس ڏياري ٿي ته امن کي قائم رکڻ لاءِ مسلسل جدوجهد ضروري آهي.
اڄ ڪوهاٽ جو درد سڄي پاڪستان جو درد آهي. مسجد ۾ وهندڙ رت رڳو هڪ شهر کي نه، پر پوري قوم جي ضمير کي جھنجھوڙي ڇڏيو آهي. هاڻي ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هن واقعي کي رڳو هڪ ڏينهن جي خبر بڻائي وساري نه ڇڏجي، پر ان مان سبق حاصل ڪيو وڃي. دهشتگردي جي پاڙ تائين پهچڻ، سهولتڪارن کي قانون جي گرفت ۾ آڻڻ، زخمين جو بهتر علاج ڪرڻ ۽ شهيدن جي خاندانن کي سهارو ڏيڻ لاءِ سنجيده قدم کنيا وڃن.
پاڪستان جا ماڻهو امن جا خواهشمند آهن. اهي چاهين ٿا ته سندن ٻار بنا خوف جي اسڪول وڃن، نوجوان روزگار لاءِ نڪرن، ماڻهو مسجدن ۾ سڪون سان عبادت ڪن ۽ خاندان رات جو اطمينان سان سمهن. اهو امن هر پاڪستاني جو بنيادي حق آهي. دهشتگردن کي اهو حق کسڻ جي اجازت نٿي ڏئي سگهجي.
ڪوهاٽ جو سانحو اسان لاءِ ڏک، سوڳ ۽ ڳڻتي جو سبب ضرور آهي، پر ساڳئي وقت اهو قومي عزم کي وڌيڪ مضبوط ڪرڻ جو موقعو پڻ آهي. شهيدن جو رت اسان کان تقاضو ڪري ٿو ته دهشتگردي خلاف جدوجهد کي ڪمزور نه ڪيو وڃي، امن جي حفاظت کي اوليت ڏني وڃي ۽ ملڪ جي هر شهري جي جان کي قيمتي سمجهيو وڃي. ڪوهاٽ جو درد تڏهن ئي گهٽ ٿيندو، جڏهن ان سانحي مان سبق وٺي اهڙو محفوظ پاڪستان ٺاهڻ لاءِ قدم کنيا وڃن، جتي عبادتگاهن کان وٺي گهرن تائين هر ماڻهو پاڻ کي محفوظ سمجهي.
