ليکڪ: زاهد حسين
ميزائلن جي ڏي وٺ بند ٿي چڪي آهي ۽ بندوقون ماٺ ٿي ويون آهن، جڏهن ته ڏکڻ ايشيا جي ٻن ايٽمي هٿيارن سان ليس ملڪن جي وچ ۾ چار ڏينهن جاري شديد تڪرار پوري پيماني واري جنگ ۾ تبديل ٿيڻ جي خطري سان ڀريل هو.
ڀارت ۽ پاڪستان ٻنهي آمريڪي ثالثي سان ٿيل جنگ بندي کانپوءِ هڪ قدم پوئتي هٽي ويا آهن. جيتوڻيڪ ويڙهه ختم ٿي چڪي آهي، پر هي نازڪ جنگ بندي اڃا به غير يقيني حالت ۾ آهي.
هينئر تائين ڪا به اهڙي نشاني ناهي جيڪا ڏيکاري ته ڀارت پاڪستان سان وڏن تڪراري مسئلن تي ڪا بامقصد ڳالهه ٻولهه ڪرڻ لاءِ تيار آهي. ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڏهاڪن کان پوءِ سڀ کان شديد فوجي مقابلي جا نتيجا اهي نه نڪتا، جيڪي ڀارت جي ساڄي ڌر جي قومپرست حڪومت کي گهريا هئا، جڏهن هن ڪيترن ئي پاڪستاني شهرن تي ساڳئي وقت ميزائل حملا شروع ڪيا. پاڪستان طرفان ان غير ضروري جارحيت جو اهڙي شدت سان جواب ڏنو ويو، جيڪو ڀارت جي اميدن کان ٻاهر هو.
ڀارت کي پنهنجي فائدي جو احساس رڳو ڪجه ڪلاڪن اندر ئي ختم ٿي ويو، جڏهن پاڪستان هن جا پنج جديد ترين جنگي جهاز هڪ تاريخي فضائي مقابلي دوران ڪيرايا، جنهن جو جديد فضائي جنگ ۾ ڪو مثال مشڪل سان ملندو. ان جي جواب ۾ ڀارت پاڪستان جي هوائي ۽ فوجي بنيادن کي نشانو بڻايو. ميزائلن ۽ ڊرونز جي بارش پاڪستاني شهرن تي شروع ٿي وئي، جنهن تي پاڪستاني فوجن ڀارت جي انهيءَ حرڪت جو وڌيڪ شدت سان جواب ڏنو.
هي چار ڏينهن وارو تڪرار ٻنهي ايٽمي هٿيارن سان ليس ملڪن جي وچ ۾ مڪمل جنگ جي خطري کي اڳ جي ڀيٽ ۾ تمام ويجهو آڻي ڇڏيو، جنهن سبب واشنگٽن ۽ ٻين ملڪن ۾ سنجيده ڳڻتي پيدا ٿي. جيتوڻيڪ صدر ڊونلڊ ٽرمپ جي حڪومت شروعات کان ئي ٻنهي ملڪن جي اڳواڻن سان رابطي ۾ هئي، پر سفارتي ڪوششن کي تيزي تڏهن ملي، جڏهن صورتحال وڌيڪ خراب ٿي.
هڪ ڀيرو ٻيهر ٻاهرين مداخلت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ تڪرار روڪڻ ۾ مددگار ثابت ٿي.
صدر ٽرمپ دعويٰ ڪئي ته آمريڪا جي مداخلت ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ايٽمي جنگ روڪي، جيتوڻيڪ ڀارت ڪنهن به ٻاهرين دٻاءُ کي مڃڻ کان انڪار ڪيو. ٽرمپ نه صرف ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ ڇڪتاڻ گهٽائڻ لاءِ سفارتي ثالثي پيش ڪئي، پر هن امن کي واپار سان ڳنڍيو. واپار کي جنگ بندي سان لاڳاپيل ڪرڻ ٻنهي ڌرين کي تڪرار گهٽائڻ تي مجبور ڪيو.
ممڪن آهي ته پهريون ڀيرو آمريڪي حڪومت واپار کي امن جي سفارتڪاري ۾ استعمال ڪيو. جيتوڻيڪ سڀ کان بدتر صورتحال ختم ٿي چڪي آهي، پر امن اڃا تائين ان علائقي ۾ اڻلڀ آهي، جيڪو دنيا جي سڀ کان حساس علائقن مان هڪ سمجهيو ويندو آهي. ڀارت اڃا تائين ان فيصلي تان پوئتي هٽڻ لاءِ تيار ناهي، جنهن تحت ان سنڌ طاس معاهدي کي معطل ڪيو، جنهن کي پاڪستان جنگ جو اعلان قرار ڏنو.
ڀارتي وزيراعظم نريندر مودي پنهنجي جنگي روش جاري رکي آهي، خاص طور تي پاڻي جي وهڪرن کي روڪڻ ۽ پاڪستان سان ڪشمير مسئلي تي ڳالهه ٻولهه کان انڪار بابت پنهنجي سخت موقف کي ورجائي رهيو آهي. هو سمجهي ٿو ته سندس حڪومت 2019 ۾ والاريل علائقي جو نيم خودمختيار درجو ختم ڪري، ان کي ڀارت سان ضم ڪري مسئلو حل ڪري ڇڏيو آهي. هن واضح ڪيو آهي ته ڪنهن به ڳالهه ٻولهه جو دائرو صرف پاڪستان جي قبضي هيٺ ڪشمير تائين محدود هوندو.
اهو لڳي ٿو ته ڀارتي وزيراعظم کي سڀ کان وڌيڪ اهو ڪاوڙايو آهي ته تازو تڪرار ڪشمير مسئلي کي ٻيهر عالمي ڌيان جو مرڪز بڻائي ڇڏيو آهي.
صدر ٽرمپ جو ڪشمير سميت ٻين مسئلن تي ثالثي جي تياري وارو بيان به مودي لاءِ وڌيڪ ڪاوڙ جو سبب بڻيو، جنهن جو اظهار هن جنگ بندي کان هڪ ڏينهن پوءِ پنهنجي عوامي خطاب ۾ ڪيو. مودي حڪومت ڀارت جي پراڻي موقف کي قائم رکندي چيو ته ڀارت ڪڏهن به ڪشمير کي عالمي ثالثي لاءِ قبول نه ڪندو، ڇو ته اهو ڀارت لاءِ هڪ ٻطرفو معاملو آهي.
مودي جو پنهنجي فوجي سربراهن کي اجازت ڏيڻ وارو قدم، ته جيڪڏهن والاريل علائقي ۾ دهشتگرد حملو ٿئي ته ڀارت سرحد پار فوجي ڪارروائي ڪري سگهي ٿو، تمام گهڻو ڳڻتي جوڳي هو. ڪجهه تجزيه نگارن موجب، ان فيصلي سان فوجي ڪارروائي لاءِ حدن کي وڌيڪ گهٽايو ويو. لڳي ٿو ته مودي حڪومت 2019 ۽ تازين فوجي حملن مان ڪو سبق ناهي سکيو.
ڀارت جي اها حڪمت عملي، ته تڪرار کي ايٽمي حد کان هيٺ رکجي، ٻنهي موقعن تي پاڪستان جي سخت جواب سان ناڪام ٿي. پاڪستان روايتي فوجي صلاحيت سان ڀارت جي فوجي ڪارروائين کي ناڪام بڻايو. ڀارتي جنگي جهازن کي ڪيرائڻ پاڪستان جي جديد فضائي جنگ ۾ برتري جي علامت بڻجي ويو. 2019 ۾ به پاڪستان هڪ ڀارتي جهاز ڪيرايو هو ۽ ان جو پائلٽ پڪڙيو ويو هو.
پر تجزيه نگار چون ٿا ته هن ڀيري جي تڪرار ۾ ڀارت جي روايتي فوجي برتري جي دعويٰ کي بي نقاب ڪيو ويو. مودي حڪومت ٻن رخن واري حڪمت عملي اختيار ڪئي، جڏهن ته پاڪستان خلاف حرڪتي ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، جنهن جو سبب پهلگام حملو هو، جنهن ۾ ويهه کان وڌيڪ ماڻهو مارجي ويا هئا. ڀارت نه رڳو فوجي ڪارروائين جو دائرو وڌائي پاڪستان جي زميني علائقن تائين آندو، پر اسلام آباد کي عالمي طور اڪيلو ڪرڻ جي ڪوشش به ڪئي.
پر 2019 جي ڀيٽ ۾، هن ڀيري ڀارت کي واشنگٽن يا ٻين مغربي اتحادن مان فوجي ڪارروائي لاءِ ڪو به ساٿ نه مليو. ٽرمپ جو تڪرار ۾ غير جانبدار رهڻ وارو فيصلو مودي حڪومت لاءِ وڏي سفارتي ناڪامي ثابت ٿيو، خاص طور تي جڏهن ڀارت کي آمريڪا جو حڪمت عملي اتحادي سمجهيو ويندو آهي. ان فيصلي ڀارت جي سڄي حڪمت عملي کي ناڪام بڻايو.
ساڳي وقت، چين جي سفارتي مدد ۽ فوجي تعاون پاڪستان جي همت ۾ وڏو اضافو آندو. پاڪستان ايئرفورس جديد چيني ميزائلن سان “سنسر فيوژن ڪل” جهڙي ڪارروائي سرانجام ڏني، جيڪا ڀارت لاءِ هڪ مضبوط جاگرافيائي پيغام هئي.
بهرحال، جيتوڻيڪ پاڪستان پنهنجي دفاعي ڪاميابي تي خوشي ملهائي سگهي ٿو، پر اها ڪاميابي جشن نه، پر سوچي ويچاري جو موقعو آهي. هن تڪرار اسان جون ڪجهه ڪمزورايون به ظاهر ڪري ڇڏيون. تڪرار دوران اسان جو بنيادي فڪر اهو هو ته ڇا آءِ ايم ايف قرض جي ايندڙ قسط منظور ڪندو؟ ڪمزور معيشت سان، خودمختياري جو تحفظ مشڪل ٿي پوي ٿو.
موجوده جنگ بندي ملڪ کي معيشت تي ڌيان ڏيڻ لاءِ ڪجهه وقت ڏنو آهي. ساڳئي وقت سياسي استحڪام بحال ڪرڻ به انتهائي ضروري آهي. سياسي طور ورهايل قوم ۽ اندروني تڪرار ملڪ کي تمام گهڻو ڪمزور ڪري ڇڏين ٿا. جڏهن ته اسين جنگ جي ڪناري کان واپس موٽي رهيا آهيون، ڪيترائي سبق سکڻا اڃا به باقي آهن. (نوٽ، هي مصمون ڊان انگريزي ۾ اڄ شايع ٿيو جيڪو اسان پنهنجي پڙهندڙن لاءِ سندن ٿورن سان پيس ڪريون ٿا. ادارو)
✉ zhussain100@yahoo.com
X: @hidhussain
