ڪراچي (ويب ڊيسڪ)’مان هر شام جج وٽ ويندو هئس، هو مون کي چوندا هئا ته سڀ ڪجهه ٻڌائيندس، پر جيڪڏهن اهو سڀ ڪجهه شايع ٿيو ته مان هن معلومات کان انڪار ڪري ڇڏيندس۔ اها منهنجي لاءِ تمام ڏکي صورتحال هئي۔‘
اهي لفظ آهن براڊ ڪاسٽر، سينيئر صحافي ۽ بي بي سي جي پاڪستان ۽ انڊيا ۾ اڳوڻي ناما نگار مارڪ ٽلي جا، جيڪي ماضي ۾ پاڪستان جي اڳوڻي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي ۽ هن خلاف هلندڙ عدالتي ڪارروائي جي به ڪوريج ڪري چڪا هئا۔
مارڪ ٽلي آچر ڏينهن 90 ورهين جي عمر ۾ لاڏاڻو ڪري ويا آهن۔
سنہ 2009 ۾ بي بي سي کي ڏنل هڪ انٽرويو ۾ هنن پنهنجي صحافتي ڪيريئر دوران وڏين خبرن، هنگامن، انڊيا ۽ پاڪستان ۾ پيش ايندڙ اهم واقعن جي ڪوريج دوران درپيش آيل حالتن ۽ مشڪلاتن بابت کلي ڳالهه ڪئي هئي۔
مارڪ ٽلي جي چوڻ موجب، ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي کان اڳ ۽ پوءِ جي معاملن جي ڪوريج هنن کي تمام گهڻي شهرت ڏني۔
ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي جي ڪوريج بابت هنن چيو: ’ذوالفقار علي ڀٽو جي ڦاسي سان لاڳاپيل واقعا منهنجي ڪهاڻي نه هئا، اها ڀٽو جي ڪهاڻي هئي۔ تنهن ڪري جڏهن ماڻهو چون ٿا ته مان وڏو صحافي آهيان ته مون کي ڊپ لڳي ٿو ته متان مان مغرور نه ٿي وڃان۔‘
مارڪ ٽلي دنيا جي مشهور صحافين ۾شمار ٿيندا هئا ۽ انڊيا ۾ کين ’بي بي سي جي آواز‘ طور سڃاتو ويندو هو۔
بي بي سي نيوز اينڊ ڪرنٽ افيئرز جي عبوري سي اي او جوناٿن منرو هڪ بيان ۾ چيو: ’اسان کي سر مارڪ ٽلي جي وفات جي خبر ٻڌي ڏک ٿيو آهي۔ پرڏيهي ناما نگارن جي اڳواڻن مان هڪ طور هنن پنهنجي رپورٽنگ ذريعي انڊيا جي حالتن کي برطانيا ۽ سڄي دنيا آڏو آندو۔‘
جڏهن آيا چيو: ’هي تنهنجي نه، پر ملازمن جي ٻولي آهي‘
مارڪ ٽلي سنہ 1935 ۾ ڪولڪتا ۾ ڄائو۔ هن جو والد واپاري هو، جڏهن ته سندس ماءُ بنگال ۾ ڄائي هئي۔
هن جو خاندان ڪيترين ئي نسلن کان انڊيا ۾ واپار سان لاڳاپيل هو۔
مارڪ ٽلي جي پرورش هڪ انگريز آيا ڪئي، جنهن هڪ ڀيري جڏهن هن خاندان جي ڊرائيور جي نقل ڪندي هندي ۾ ڳڻپ پڙهي ته کيس دڙڪا ڏيندي چيو: ’هي تنهنجي نه، پر ملازمن جي ٻولي آهي۔‘
پر آخرڪار هو رواني سان هندي ڳالهائڻ لڳا ۽ رواني سان هندي ڳالهائيندڙ پرڏيهي صحافين ۾ شمار ٿيڻ لڳا۔
هندي رواني سان ڳالهائڻ سبب هو انڊيا ۾ تيزيءَ سان مقبول ٿيا ۽ کين ’ٽلي صاحب‘ سڏيو وڃڻ لڳو۔
انڊيا سان محبت هنن کي ملڪ جي سياستدانن، ايڊيٽرن، سماجي ڪارڪنن ۽ اعليٰ عملدارن جي ويجهو آندو۔
بي بي سي ۾ انتظامي آفيسر کان ممتاز ناما نگار تائين
ٻي عالمي جنگ کان فوراً پوءِ، نون ورهين جي عمر ۾ تعليم لاءِ کين برطانيا موڪليو ويو۔ هنن ڪيمبرج يونيورسٽي مان تاريخ ۽ مذهب جي تعليم حاصل ڪئي۔
سنہ 1965 ۾ کين بي بي سي لاءِ انڊيا موڪليو ويو۔ شروعات ۾ هو انتظامي اسسٽنٽ طور ڪم ڪندا رهيا، پر وقت سان گڏ رپورٽنگ به شروع ڪئي۔
هنن جو ڳالهائڻ جو انداز منفرد هو، پر انڊيا سان سندن گهري وابستگي جلد ئي کين ڪاميابيءَ جي نون ڏاڪڻين تائين پهچايو۔
ڪجهه ناقدن جو چوڻ آهي ته هو انڊيا ۾ غربت ۽ ذات پات جي بنياد تي عدم مساوات تي گهڻي رپورٽنگ ڪندا هئا، پر ڪيترن جو خيال آهي ته هو مذهبي رواداري ۽ برداشت تي يقين رکندا هئا، جيڪا 1947 ۾ آزاد انڊيا جي بنياد هئي۔
سنہ 2016 ۾ هنن هڪ انڊين اخبار کي ٻڌايو: ’هن ملڪ جي سيڪيولر ثقافت کي اهميت ڏيڻ ۽ هر مذهب کي وڌڻ جي اجازت ڏيڻ واقعي ضروري آهي۔ هندو اڪثريت تي زور ڏئي اسان کي ان کي خطري ۾ نه وجهڻ گهرجي۔‘
اندرا گانڌي طرفان 24 ڪلاڪن ۾ ملڪ ڇڏڻ جو حڪم
مارڪ ٽلي خبرن جي تلاش ۾ نه رڳو انڊيا، پر پاڙيسري ملڪن پاڪستان ۽ بنگلاديش جو به بار بار سفر ڪندا هئا۔
سنہ 1975 ۾ انڊيا ۾ ايمرجنسي لاڳو ٿيڻ کان پوءِ تڏهوڪي ڀارتي وزيراعظم هنن کي 24 ڪلاڪن جي نوٽيس تي ملڪ ڇڏڻ جو حڪم ڏنو، پر هو 18 مهينن کان پوءِ واپس آيا ۽ دهلي ۾ رهائش اختيار ڪئي۔
هنن دهلي ۾ بي بي سي جي بيورو چيف طور ويهن سالن کان وڌيڪ عرصو گذاريو، جتي نه رڳو انڊيا پر ڏکڻ ايشيا جي ٻين ملڪن جي رپورٽنگ به سندن ذميوارين ۾ شامل هئي۔
هنن بنگلاديش جي قيام، پاڪستان ۾ فوجي حڪومتن، سري لنڪا ۾ تامل ٽائيگرز جي بغاوت ۽ افغانستان ۾ سوويت يونين جي حملي دوران به رپورٽنگ ڪئي۔
مارڪ ٽلي کي انڊيا جا ٻه وڏا سول اعزاز، پدما شري ۽ پدما ڀوشن، عطا ڪيا ويا۔ سنہ 2002 ۾ برطانوي حڪومت هنن کي صحافتي خدمتن جي اعتراف ۾ نائيٽ هوڊ ايوارڊ سان به نوازيو۔
نائيٽ هوڊ برطانيا جو انتهائي اعليٰ غير فوجي اعزاز آهي۔
مارڪ ٽلي کان جڏهن پڇيو ويو ته نوان صحافي توهان وانگر ٿيڻ چاهين ٿا، ته هنن چيو: ’مون کي خبر ناهي ماڻهو اهڙو ڇو چون ٿا۔ منهنجو ڪيريئر رڳو منهنجي محنت جو نتيجو نه هو، بلڪه اهو منهنجي قسمت ۽ خدا جي مهرباني به هئي۔‘
هنن چيو: ’جڏهن مون انڊيا ۾ صحافت شروع ڪئي، تڏهن ٽي وي تمام گهٽ هو۔ ريڊيو مڪمل طور سرڪاري ڪنٽرول ۾ هو۔ ماڻهو چوندا هئا ته آل انڊيا ريڊيو سرڪاري ريڊيو آهي۔ جيڪي ماڻهو مختلف نظرين سان خبرون ٻڌڻ چاهيندا هئا، سي بي بي سي ٻڌندا هئا۔ مان بي بي سي سان لاڳاپيل هوس، ان ڪري مشهور ٿيس۔‘
پنهنجي ڪيريئر جي بهترين اسٽوري بابت پڇڻ تي هنن چيو: ’مون بي بي سي لاءِ ڪراچي کان خيبر پاس تائين ٽرين جي سفر تي هڪ فلم ٺاهي۔ پشاور کان خيبر پاس تائين تاريخي ريلوي لائين ڪيترن سالن کان بند هئي۔ اسان پاڪستان ريلوي کي درخواست ڪئي ته ان کي ٻيهر کوليو وڃي، ۽ هنن ان تي اتفاق ڪيو۔‘
بابري مسجد جي ڊاهڻ دوران يرغمال بڻجڻ
ڊسمبر 1992 ۾ مارڪ ٽلي کي ڏکي صورتحال کي منهن ڏيڻو پيو، جڏهن هندو ڪارسيواڪ تاريخي بابري مسجد ڊاهڻ لاءِ گڏ ٿيا۔
مارڪ ٽلي ڪجهه ٻين پرڏيهي صحافين سان گڏ اتي موجود هئا۔ هندو انتهاپسند تنظيم وشوا هندو پريشد بي بي سي جي ڪوريج کان خوش نه هئي۔
هجوم مان ڪجهه ماڻهن ’مارڪ ٽلي مرده باد‘ جا نعرا هنيا ۽ کين ڌمڪيون ڏنيون ويون۔
ڪارسيواڪن جي هڪ ٽولي دشرٿا محل مندر ڀرسان مارڪ ٽلي ۽ ٻين صحافين کي گهيري ورتو ۽ کين يرغمال بڻايو۔ خوشقسمتي سان مندر جو پجاري مارڪ کي سڃاڻندو هو، جنهن ڪارسيواڪن کي قائل ڪري هنن کي آزاد ڪرايو۔
پر ان کان اڳ مارڪ ٽلي ۽ ٻين صحافين کي ڪيترن ئي ڪلاڪن تائين هڪ ڪمري ۾ يرغمال بڻائي رکيو ويو۔
امريش پوري سان فلم ڪرڻ جي خواهش
بي بي سي کي ڏنل انٽرويو ۾ مارڪ ٽلي چيو ته هو انڊين فلمن جا شوقين هئا، ۽ ’اوم ڪارا‘ ۽ ’تاري زمين پر‘ سندن پسنديده فلمن مان هيون۔ (نوٽ هي خبر بي بي سي اردو تي شايع ٿي، جيڪا سندن ٿورن سان پيش ڪريون ٿا.)
