غلام مصطفيٰ جمالي
عالمي سياست ۾ ڪجهه لمحات اهڙا ايندا آهن، جيڪي نظر ۾ معمولي لڳندا آهن، پر حقيقت ۾ انهن جا اثر سالن، شايد ڏهاڪن تائين محسوس ڪيا ويندا آهن. ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ جوهري ڳالهين جي شروعات لاءِ ايراني صدر مسعود پزشڪيان جي تازو اعلان به اهڙو ئي لمحو آهي، جيڪو نه رڳو ٻن ملڪن جي سفارتي رابطن ۾ نئون موڙ آڻي سگهي ٿو، پر وچ اوڀر جي سياسي ماحول ۽ عالمي طاقت جي توازن تي پڻ گهرا اثر ڇڏڻ جو امڪان رکي ٿو.
ايران ۽ آمريڪا جا لاڳاپا هڪ ڊگهي، پيچيده ۽ تاريخي پسمنظر رکندا آهن، جيڪي صرف موجوده سياسي فيصلي تي مبني نه آهن، پر انهن جي بنياد ۾ انقلاب، طاقت جي سياست، مذهب، علائقائي اثر، عالمي مفادن ۽ قومن جي مفادن جو پيچيده ميلاپ شامل آهي. 1979ع جي اسلامي انقلاب کان پوءِ ايران آمريڪا لاءِ هڪ نئون خطرو بڻجي ويو، جڏهن ته آمريڪا، جيڪو اڳ شاهه ايران جو وڏو اتحادي هو، اوچتو هڪ اهڙي رياست سان منهن ڏيڻ تي مجبور ٿيو، جنهن نه رڳو آمريڪي اثر کي رد ڪري رهي هئي، پر اسلامي دنيا ۾ پڻ پنهنجو اثر قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي هئي.
انقلاب کان پوءِ ٻنهي ملڪن جي وچ ۾ اعتماد جا پل ٽٽي ويا. ايران لاءِ آمريڪا هڪ طاقت بڻجي ويو، جيڪا سندس قومي وقار، خودمختياري ۽ مذهبي سڃاڻپ لاءِ خطرو هئي، جڏهن ته آمريڪا لاءِ ايران هڪ غير مستحڪم، نامعلوم ۽ خطري وارو ملڪ بڻجي ويو، جيڪو عالمي توازن کي متاثر ڪري سگهي ٿو.
انهن سالن ۾ ايران پنهنجي سياسي، سماجي ۽ اقتصادي پاليسين ۾ خودمختياري کي اوليت ڏني. آمريڪا ۽ ان جا اتحادي ايران جي وڌندڙ اثر کان پريشان رهيا، خاص ڪري جڏهن ايران جو جوهري پروگرام عالمي بحث جو مرڪز بڻيو. ايران جو موقف هميشه اهو رهيو ته جوهري پروگرام صرف پرامن مقصدن لاءِ آهي، جڏهن ته آمريڪا ۽ ان جا اتحادي ان کي هٿيار ٺاهڻ جي امڪان سان ڳنڍيندا رهيا. اهڙي تضاد جي نتيجي ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ اعتماد جي کوٽ وڌندي وئي، ۽ هر قدم تي شڪ ۽ تحفظ جا احساس غالب رهيا.
پابندين جو سلسلو ان تڪرار جو سڀ کان سخت پاسو رهيو آهي. اقتصادي پابندين نه رڳو ايران جي رياستي ڍانچي کي متاثر ڪيو، پر عام ايراني شهرين جي زندگيءَ کي به ڏکيو بڻايو. مهانگائي، بيروزگاري، روزمره جي شين جي کوٽ ۽ عالمي واپار کان الڳاپو ايران لاءِ عام تجربو بڻجي ويو. ان باوجود ايران پنهنجي پاليسي ۾ گهڻي لچڪ ظاهر نه ڪئي، ڇو ته پابنديون قومي وقار سان ڳنڍيل هئا ۽ انهن جو مقصد صرف سياسي دٻاءُ نه، پر ايران جي اندروني موقف کي مضبوط ڪرڻ به هو.
وقت بوقت ڳالهين جا دروازا کليا، ۽ 2015ع ۾ ٿيل جوهري معاهدو ان ڳالهه جو ثبوت هو ته سفارتڪاري وسيلي به تڪرار کي ڪنٽرول ڪري سگهجي ٿو. پر جڏهن آمريڪا ان معاهدي مان اوچتو پوئتي هٽي آيو، ته ايران ۾ اعتماد جي آخري ڪڙي به ڪمزور ٿي وئي. اهو قدم ايران لاءِ هڪ واضح پيغام هو ته آمريڪي پاليسيون مستقل ناهن ۽ هر سياسي تبديلي سان رخ بدلجي سگهي ٿو.
اهڙي پسمنظر ۾ صدر مسعود پزشڪيان جو تازو اعلان اهميت اختيار ڪري ٿو. هن اعلان مان اهو ظاهر ٿئي ٿو ته ايران موجوده عالمي ۽ علائقائي حالتن کي نظر ۾ رکندي سفارتڪاري جو دروازو بند ڪرڻ نٿو چاهي، پر هو پڻ واضع ڪري ٿو ته ڳالهين جو ماحول لازمي طور ڌمڪين، دٻاءَ ۽ غير معقول مطالبن کان پاڪ هئڻ گهرجي.
ترڪي ۾ عباس عراقچي ۽ آمريڪي نمائندي اسٽيُو وِٽڪوف جي ممڪن ملاقات، جنهن جو اعلان تازو ٿيو آهي، عالمي سفارتڪاري ۾ خاص اهميت رکي ٿي. اها ملاقات رڳو ٻن شخصيتن جي ملاقات ناهي، پر اها ٻن مختلف سياسي نظرين، ٻن مختلف تاريخن ۽ ٻن مختلف تجربن جي آمهون سامهون اچڻ آهي. عباس عراقچي ايران جي سفارتڪاري جو تجربو رکندڙ چهرو آهي، جيڪو سخت موقف سان گڏ ڳالهه ٻولهه جي فن کي به سمجهي ٿو، جڏهن ته آمريڪي نمائندو پنهنجي ملڪ جي پاليسين ۽ عالمي دٻاءَ سان گڏ اچي ٿو. اهڙي ملاقات ۾ لفظن کان وڌيڪ خاموشيون، اشارا ۽ لچڪ اهميت رکنديون آهن، جيڪي مستقبل جي ڳالهين جي رخ کي تعين ڪن ٿيون.
ايران جو اهو موقف ته مذاڪرات مڪمل طور ڌمڪين، پابندين ۽ غير معقول مطالبن کان پاڪ هجن، هڪ اصولي سفارتي موقف جي نمائندگي ڪري ٿو. ايران جو خيال آهي ته ڳالهه ٻولهه ڪمزوري يا حڪم مڃڻ نه آهي، پر اها هڪ ذهني ۽ سياسي تياري آهي، جيڪا اعتماد، برابري ۽ احترام جي بنياد تي هجي. جيڪڏهن آمريڪا واقعي ڳالهين کي اڳتي وڌائڻ چاهي ٿو، ته کيس پنهنجو لهجو تبديل ڪرڻو پوندو ۽ ايران جي تحفظات کي سمجهڻو پوندو.
ٻئي پاسي، آمريڪا لاءِ به هي رستو سادو ناهي. آمريڪي سياست اندروني انتخابن، لابيز، اتحادي ملڪن جي دٻاءَ ۽ عالمي طاقت جي حيثيت سان متاثر ٿئي ٿي. ڪجهه سياسي حلقا ايران سان ڳالهين کي ڪمزوريءَ جي علامت سمجهن ٿا، جڏهن ته ٻيا ان کي علائقائي امن ۽ استحڪام لاءِ ضروري قدم قرار ڏين ٿا. اهڙي ورهايل راءِ ۾ ڪنهن به مستقل پاليسي تي عمل ڪرڻ ڏکيو آهي.
وچ اوڀر جي موجوده صورتحال، جنهن ۾ غزه، شام، يمن، عراق ۽ ٻين علائقن جا تڪرار شامل آهن، ايران–آمريڪا ڳالهين جي اهميت کي وڌيڪ وڌائي ٿي. ايران انهن سڀني معاملن ۾ سڌو يا اڻ سڌو طريقي سان ملوث رهيو آهي، ۽ جيڪڏهن ٻنهي ملڪن وچ ۾ ڇڪتاڻ گهٽجي وڃي ٿي ته علائقائي پراڪسي جنگين جي شدت گهٽجي سگهي ٿي، جنهن سان عام ماڻهن جي زندگيءَ ۾ سڪون اچي سگهي ٿو.
عالمي سطح تي به ڳالهين جو اثر وڏو آهي. توانائي مارڪيٽون، تيل جي فراهمي، عالمي معيشت ۽ واپار، سڀ ڪجهه وچ اوڀر جي استحڪام سان ڳنڍيل آهي. ايران جو عالمي نظام سان ٻيهر رابطو، معاشي مسئلا گهٽائڻ ۾ مددگار ثابت ٿي سگهي ٿو، جڏهن ته عالمي سياست ۾ ڳالهه ٻولهه جي روايت کي به هٿي ملي سگهي ٿي.
اميدن سان گڏ خدشا به موجود آهن. ماضي جا تجربا ايران کي محتاط بڻائين ٿا. آمريڪا جي پاليسين ۾ اوچتو تبديليون، معاهدن مان پوئتي هٽڻ، پابندين جي واپسي، اهي سڀ حقيقتون ايران جي ذهن ۾ تازيون آهن. ان ڪري هي ڳالهين جو عمل هڪ آزمائش به آهي، جنهن ۾ ٻنهي ڌرين کي ثابت قدمي، صبر ۽ حڪمت عملي ڏيکارڻي پوندي.
تاريخ ٻڌائي ٿي ته سخت ترين دشمن به آخرڪار ميز تي اچي ويهندا آهن، ڇو ته جنگ ۽ ٽڪراءَ هميشه نقصان پهچائيندا آهن. جيڪڏهن ايران ۽ آمريڪا برابري، احترام ۽ انصاف جي بنياد تي ڳالهين کي اڳتي وڌائين ٿا ته اهو نه رڳو ٻن ملڪن لاءِ، پر پوري دنيا لاءِ هڪ مثبت مثال بڻجي سگهي ٿو.
سوال اهو آهي ته ڇا دنيا واقعي ٽڪراءَ کان ڳالهه ٻولهه ڏانهن تيار آهي؟ يا هي به هڪ عارضي سفارتي ڪوشش ثابت ٿيندي؟ جواب وقت سان واضح ٿيندو، پر هڪ ڳالهه واضح آهي ته موجوده عالمي ۽ علائقائي حالتن ۾ ڳالهه ٻولهه کان سواءِ ٻيو ڪو به محفوظ رستو ناهي.
انهن سڀني عنصرن کي نظر ۾ رکندي، ايران ۽ آمريڪا جي وچ ۾ جوهري ڳالهين جو اعلان هڪ اميد جو پيغام آهي. اهو پيغام ظاهر ڪري ٿو ته ٽڪراءَ کان سواءِ به دنيا کي اڳتي وڌائڻ جا رستا موجود آهن، بشرطيڪه اعتماد، احترام ۽ انصاف جي بنياد تي قدم کنيا وڃن.
