ڪيترن ڏهاڪن کان، دنيا اسرائيل جي نيوڪليئر هٿيارن کي هڪ اڻ وڻندڙ راز سمجهي رهي آهي. اهڙي شيءِ جنهن جي موجودگي سڀ ڄاڻن ٿا پر گهٽ ماڻهو ئي ان تي کليل بحث ڪرڻ لاءِ تيار آهن. اسرائيل ڪڏهن به سرڪاري طور تسليم نه ڪيو آهي ته ان وٽ نيوڪليئر هٿيار آهن، پر سيڪيورٽي ماهرن ۾ عام سمجھ آهي ته هنن وٽ اهم نيوڪليئر صلاحيت موجود آهي.
اسٽاڪ هوم انٽرنيشنل پيس ريسرچ انسٽيٽيوٽ جهڙين ادارن جي تخمينن موجب، اسرائيل وٽ تقريباً 80 نيوڪليئر وار هيڊس موجود آهن، جن سان گڏ ڊليوري سسٽم به آهن، جن ۾ هوائي جهاز ۽ بيلسٽڪ ميزائل شامل ٿي سگهن ٿا. هنن هٿيارن جي پاليسي کي “نيوڪليئر اوپي سيٽي” سڏيو وڃي ٿو۔
اسرائيل نه ته پنهنجي هٿيارن جي موجودگي جي تصديق ڪري ٿو ۽ نه ئي انڪار۔ عملي طور، هي غير واضح رويو بين الاقوامي برادري کي هڪ ڏکئي سوال سان منهن ڏيڻ کان روڪي ٿو: ڪهڙين حالتن ۾ اسرائيل واقعي انهن کي استعمال ڪندو؟
اهو سوال اڄ جي دور ۾ گذريل ڏهاڪن کان وڌيڪ اهميت رکي ٿو، جيئن آمريڪا ۽ اسرائيل ايران خلاف خطري واري جنگ ۾ مصروف آهن. ڇنڇر تي ايران، اسرائيلي شهر ديمونا تي حملو ڪيو، جيڪو هڪ اهم نيوڪليئر سهولت جو ميزبان آهي، ۽ ايران ڏيکاريو ته اهو پنهنجي نيوڪليئر سائيٽن تي حملن جو جواب ڏئي سگهي ٿو۔
اسرائيلي حڪمت عملي ڊگهي عرصي کان هڪ وجودي خطري جي خوف تي ٻڌل آهي. اڪثر نيوڪليئر رياستن جي برعڪس، جن جون ڊاڪٽرين روڪٿام يا ٻين نيوڪليئر طاقت سان مقابلي تي مرڪوز هونديون آهن، اسرائيل جي سيڪيورٽي ڳالهه ٻولهه انهيءَ عقيدي تي مبني آهي ته جيڪڏهن جنگ ۾ يقيني نقصان ٿئي ته ملڪ جو وجود خطري ۾ پئجي سگهي ٿو. اسرائيلي اڳواڻن بار بار علائقائي تڪرار 1967 ۽ 1973 جي جنگين کان وٺي موجوده ايران ۽ غزه ۽ لبنان جي مسلح گروپن سان ٽڪراءَ تائين، کي قومي بقا جي جدوجهد جي طور تي پيش ڪيو آهي. جڏهن نيوڪليئر هٿيار شامل هجن ته هي سوچ تمام اهميت رکي ٿي۔
گهڻن نيوڪليئر ڊاڪٽرين ۾، نيوڪليئر استعمال لاءِ حد شعوري طور انتهائي بلند رکيل آهي. نيوڪليئر هٿيار بنيادي طور ٻين نيوڪليئر طاقت کي روڪڻ لاءِ موجود هوندا آهن. اسرائيلي حڪمت عملي هڪ مختلف سبب متعارف ڪرائي ٿي: اهو امڪان ته نيوڪليئر هٿيار استعمال ٿي سگهن ٿا جيڪڏهن ملڪ يقين ڪري ته ان جي بقا خطري ۾ آهي، جيڪو غير نيوڪليئر رياست کان خطرن سبب آهي۔
حڪمت عملي جي ادبيات ڊگهي عرصي کان “سيمسن آپشن” جي ڳالهه ڪري ٿي — اهو خيال ته اسرائيل هار جي صورت ۾ نيوڪليئر هٿيار استعمال ڪري سگهي ٿو. ڇا اهڙي ڊاڪٽرين سرڪاري طور موجود آهي يا نه، ان جي منطق صاف آهي: جيڪڏهن ڪو ملڪ واقعي سمجهي ته ان جو وجود خطري ۾ آهي، ته شدت وڌائڻ جو دٻاءُ تمام گهڻو ٿي وڃي ٿو۔
اهو خدشو اسرائيل جي موجوده علائقائي موقف جي روشني ۾ وڌيڪ اهميت اختيار ڪري ٿو. اسرائيل وچ اوڀر ۾ تڪرارن جي وڌندڙ نيٽ ورڪ ۾ شامل آهي. غزه کان لبنان، سيريا ۽ ايران تائين. ڪيترن محاذن تي جنگ جا امڪان هاڻي نظرياتي نه رهيا آهن۔
اهڙي صورتحال ۾، اسرائيلي اڳواڻ پاڻ کي صرف روايتي جنگ ۾ مشغول نه پر هڪ علائقائي اتحاد سان منهن ڏيندو محسوس ڪري سگهن ٿا. جيئن ڪو ملڪ پنهنجي جنگين کي وجودي طور سمجهي ٿو، انتهائي شدت جي نفسياتي رڪاوٽ گهٽجي وڃي ٿي. اهو ئي سبب آهي جو گهڻن ملڪن ۾ نيوڪليئر پاليسيون سخت حڪمت عملي ۽ بين الاقوامي نگراني سان محدود ڪيون وينديون آهن۔
پر اسرائيل جو نيوڪليئر هٿيارن جو ذخيرو تقريباً مڪمل طور تي بين الاقوامي ضابطن کان ٻاهر آهي. اسرائيل ايٽمي ڦهلاءَ واري معاهدي يعني اين پي ٽي تي صحيح ڪندڙ ملڪ به ناهي، ۽ ان جون نيوڪليئر سهولتون ٻين ملڪن وانگر معائنن جي پابندي هيٺ به نه آهن۔
اهو عالمي سيڪيورٽي ۾ هڪ ناياب صورتحال پيدا ڪري ٿو: هڪ اهڙو نيوڪليئر ملڪ، جنهن جي صلاحيتن ۽ پاليسيءَ کي گهڻو ڪري بين الاقوامي نگراني کان بچايو ويو آهي۔ جڏهن ته دنيا گذريل ڏهاڪن کان وچ اوڀر ۾ نيوڪليئر پکيڙ کي روڪڻ تي ڌيان ڏئي رهي آهي، علائقي جو هڪ موجوده نيوڪليئر ذخيرو گهڻو ڪري بحث کان ٻاهر رهيو آهي۔
غزه ۾ تازا واقعا پڻ شدت وڌائڻ بابت ڏکيا سوال اڀارين ٿا. آڪٽوبر 2023 کان اسرائيل جي فوجي مهم غزه ۾ ڏهين هزارين فلسطيني جي قتل ۽ گهڻي ڀاڱي زميني ڍانچي جي تباهي سبب بڻجي آهي. پورن پاڙيسري علائقن کي تباهه ڪيو ويو آهي. اسپتالون، اسڪول ۽ شهري ڍانچو بار بار نشانو بڻيا آهن. تباهي جي هن پيماني سبب ڪيترن ئي انساني حقن جي تنظيمن ۽ قانوني ماهرن ان مهم کي نسل ڪشي جهڙو قرار ڏنو آهي۔
جنگ جي شروعات ۾ غزه تي بمباري جو زور غير معمولي رهيو. ڪجهه فوجي ماهر اندازو لڳائين ٿا ته جنگ جي شروعاتي مرحلن دوران غزه تي بمباري جو ڌماڪيدار زور هيروشما ايٽمي بم جي ڌماڪي کان ڪيترا ڀيرا وڌيڪ هو۔
هي مقابلو نيوڪليئر ۽ روايتي هٿيارن جي برابري جو اشارو نه ٿو ڏئي، پر اهو اهم ڳالهه ظاهر ڪري ٿو ته جڏهن اسرائيلي اڳواڻ قومي سيڪيورٽي خطري ۾ سمجهن ٿا، ته ڪيتري وڏي تباهي کي اهي استعمال ڪرڻ لاءِ تيار آهن۔ جيڪڏهن ڪو ملڪ روايتي وسيلن سان اهڙي تباهي ڪرڻ لاءِ تيار آهي، ته سوال پيدا ٿئي ٿو: جيڪڏهن اهو سمجهي ته جنگ ۾ هارجي رهيو آهي، ته پوءِ نيوڪليئر حد ڇا ٿيندي؟
هڪ ٻيو پهلو جيڪو حڪمت عملي جي بحث ۾ گهٽ بيان ڪيو ويندو آهي، اسرائيل اندر سياسي ماحول آهي۔ موجوده اسرائيلي حڪومت کي تاريخ جي سڀ کان سخت موقف واري سمجهيو وڃي ٿو، جن جا وزير فلسطيني ۽ علائقائي مخالفن بابت انتهائي موقف رکن ٿا۔
ساڳئي وقت، اسرائيلي سماج تازن سالن ۾ اهم سياسي تبديليون ڏٺيون آهن، قومي ۽ فوجي پاليسين جي حمايت وڌي آهي، جنهن “وجودي خطري” جي امڪان کي وڌيڪ گهٽائي ڇڏيو آهي۔
هي سڀ ڪجهه ٻين نيوڪليئر رياستن ۽ بين الاقوامي ادارن لاءِ فڪر جوڳي ڳالهه هجڻ گهرجي، جيڪي نيوڪليئر Armageddon کان بچاءُ لاءِ ذميوار آهن. ۽ موجوده آمريڪا-اسرائيل جنگ جي حوالي سان ايران سان، انهن کي عمل ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو۔ (ليکڪ احمد نجر جو هي مضمون الجزيره جي ويب سائيٽ تي شايع ٿيو ۽ اسين سندن ٿورن سان پيش ڪريون ٿا…ادارو)
