ٽي ايل پي تي ڪريڪ ڊائون ۽ پابنديءَ جو فيصلو ڇو؟

ليکڪ :عابد حسين
پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ آبادي واري صوبي پنجاب جي حڪومت، هن هفتي دوران ٽي ايل پي (تحريڪِ لبّيڪ پاڪستان) جي مظاهرن خلاف ٿيل پرتشدد ڪارروائين جي پسمنظر ۾، وفاقي حڪومت کي درخواست ڪئي آهي ته هو انتها پسند مذهبي پارٽيءَ تي پابندي لڳائڻ جي منظوري ڏئي.
صوبي جي وڏي وزير مريم نواز شريف، جيڪا وزيراعظم شهباز شريف جي ڀائٽي آهي، جي صدارت هيٺ ٿيل اجلاس ۾ اختيارين “تاريخي” ۽ “غيرمعمولي” فيصلا منظور ڪيا. وڏي وزير سڌي طور ٽي ايل پي جو نالو ته نه کنيو پر سندس آفيس مان جاري ڪيل بيان ۾ چيو ويو ته پابنديءَ لاءِ هڪ “انتها پسند” پارٽي خلاف سفارش ڪئي پئي وڃي، ۽ انهن سڀني ماڻهن کي فوري طور گرفتار ڪيو ويندو، جيڪي تشدد کي ڀڙڪائين ٿا، نفرت پکيڙين ٿا يا قانون جي ڀڃڪڙي ڪن ٿا. بيان ۾ وڌيڪ چيو ويو: “انتها پسند پارٽي جي قيادت کي دهشتگرديءَ خلاف قانون جي چوٿين شيڊيول ۾ شامل ڪيو ويندو.” دهشتگرديءَ خلاف قانون جو چوٿون شيڊيول انهن ماڻهن جي فهرست آهي، جن تي دهشتگردي يا فرقيواراڻي سرگرمين ۾ شموليت جو شڪ هجي. هي اعلان ان آپريشن کان چار ڏينهن پوءِ آيو، جيڪو سومر 13 آڪٽوبر جي صبح سوير پنجاب جي شهر مريدڪي (لاهور کان لڳ ڀڳ 60 ڪلوميٽر پري) ۾ ڪيو ويو، جتي ٽي ايل پي جي ڪارڪنن جو احتجاجي ڪيمپ قائم هو. هن شهر مريدڪي جو نالو ان کان اڳ مئي ۾ ان وقت به منظر تي آيو هو، جڏهن ڀارت هن تي ميزائل حملا ڪيا هئا، ۽ دعويٰ ڪئي هئي ته اتي پاڪستاني دهشتگرد گروهن جا ٺڪاڻا موجود آهن، جيڪي ڀارت اندر حملا ڪن ٿا. پوليس جي آپريشن کان پوءِ اختيارين چيو ته 2700 کان وڌيڪ ماڻهو گرفتار ڪيا ويا، جڏهن ته 2800 ماڻهن جا نالا ملڪ مان نڪرڻ تي پابندي واري لسٽ (اي سي اي) ۾ وجهي ڇڏيا آهن. ٽي ايل پي، جنهن جي تاريخ ۾ ڪيترائي تڪراري ۽ پرتشدد احتجاج شامل آهن، توھينِ رسالت جي معاملي تي بار بار ملڪ گير احتجاج منظم ڪيا آهن، جيڪي پاڪستان ۾ انتهائي حساس مسئلا آهن. پارٽي تي الزام آهي ته هن اقليتن، خاص طور تي عيسائين ۽ احمدين تي حملن ۾ به حصو ورتو آهي.
ٽي ايل پي جو احتجاج ڇو ۽ ڪيئن ٿيو؟
آمريڪي صدر ڊونلڊ ٽرمپ، 29 سيپٽمبر تي اسرائيلي وزيراعظم بينجمن نيتن ياهو سان ملاقات بعد هڪ 20 نڪتن تي ٻڌل امن منصوبي جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد ٻن سالن کان جاري اسرائيل-غزه جنگ جو خاتمو ڪرڻ هو. اهو منصوبو بعد ۾ ڪيترن ئي ملڪن، جن ۾ پاڪستان به شامل هو، 13 آڪٽوبر تي منظور ڪيو. ان مطابق، جنگ فوري طور ختم ڪئي ويندي، حماس طرفان پڪڙيل سڀ قيدي – زنده يا مئل – 72 ڪلاڪن ۾ آزاد ڪيا ويندا، ۽ فلسطيني قيدين کي به ڇڏڻ جو واعدو ڪيو ويو. هن منصوبي موجب غزه پٽي عارضي طور هڪ ٽيڪنوڪريٽڪ فلسطيني حڪومت هلائيندي، جنهن ۾ حماس جو ڪو ڪردار نه هوندو، ۽ اسرائيل غزه کي پنهنجي علائقي ۾ شامل نه ڪندو. ان سان گڏ اهو به چيو ويو ته: “آمريڪا عرب ۽ عالمي ڀائيوارن سان گڏجي هڪ عارضي بين الاقوامي امن فورس (ISF) جوڙي، جيڪا فوري طور غزه ۾ تعينات ڪئي ويندي.” پر منصوبي ۾ فلسطيني رياست جي قيام جو واضح ذڪر نه ڪيو ويو، جيڪو دنيا جي اڪثر ملڪن جو بنيادي مطالبو رهيو آهي، ۽ جيڪو پاڪستان جي وچ اوڀر پاليسيءَ جو به اهم جز آهي.
ٽرمپ جي اعلان کان پوءِ، تحريڪِ لبّيڪ پاڪستان (ٽي ايل پي) اعلان ڪيو ته هو هن “امن معاهدي” کي تسليم نٿا ڪن ۽ “الاقصيٰٰ غزه مارچ” جو اعلان ڪيو، جنهن جو مقصد فلسطينين سان همدرديءَ جو اظهار ڪرڻ هو. پارٽيءَ جي ترجمان موجب، هي مارچ صرف غزه ۽ فلسطين جي مظلوم عوام سان يڪجهتيءَ جي اظهار لاءِ هو. مارچ جي شروعات 10 آڪٽوبر تي لاهور مان ٿيڻ جو اعلان ڪيو ويو، ۽ ڪارڪنن کي هدايت ڏني وئي ته هو اسلام آباد ڏانهن مارچ ڪن، جتي آمريڪي سفارتخاني آڏو ڌرڻو هڻبو.
احتجاج ۾ ڇا ڇا ٿيو؟
گذريل جمعي يعني 11 آڪٽوبر تي جڏهن ٽي ايل پي جا ڪارڪن لاهور ۾ گڏ ٿيا، ته پارٽيءَ جو سربراهه سعد حسين رضوي هزارين ماڻهن جي وڏي ريليءَ کي خطاب ڪندي چيو ته: “ڪنهن به رڪاوٽ کي نه ڏسجو، حڪومت جي هر بندش کي ٽوڙي اڳتي وڌو.” اختيارين اڳواٽ ئي ڪنٽينر رکي قومي شاهراهه بند ڪري ڇڏي هئي ۽ خندقون کوٽي، مارچ کي روڪڻ جي ڪوشش ڪئي هئي. پر، پوليس سان ٽڪراءَ جي باوجود، ٽي ايل پي جا ڪارڪن مريدڪي تائين پهچي ويا، جيڪو لاهور کان لڳ ڀڳ 60 ڪلوميٽر پري آهي. اختيارين موجب، پارٽيءَ جي ماڻهن جي حملن ۾ ڪيترا پوليس اهلڪار زخمي ٿيا جڏهن هو اسلام آباد ڏانهن وڌڻ جي ڪوشش ڪري رهيا هئا. مقامي صحافي احتشام شامي، جيڪو مريدڪي ۾ ٽي ايل پي مارچ ڪوريج ڪري رهيو هو، ٻڌايو ته: “هر هنڌ رڪاوٽون هيون، پر ان جي باوجود پارٽي جا ڪارڪن شهر ۾ داخل ٿي ويا۔ پوليس ۽ سيڪيورٽي اهلڪارن جي وڏي انگ کي ڏسي صاف لڳي رهيو هو ته آپريشن ٿيڻ وارو آهي.” هن ٻڌايو ته رات جو لڳ ڀڳ ٻئين وڳي پوليس پهرين ٽيار گيس جو شيل فائر ڪيو ۽ آپريشن شروع ٿيو. ٽڪراءَ سڄي رات جاري رهيو، جتي ٽي ايل پي جا ڪارڪن به ننڍن گروپن ۾ تيزيءَ سان حرڪت ڪندي جوابي ڪارروايون ڪري رهيا هئا. ٽي ايل پي جي ترجمان، البت، پوليس جي دعوائن کي رد ڪيو ۽ چيو ته: “اسان جا ڪارڪن پرامن احتجاج ڪري رهيا هئا، حڪومت بي سبب تشدد ڪيو.” پنجاب پوليس جي بيان مطابق، ٽڪراءَ ۾ هڪ پوليس اهلڪار شهيد ۽ ڪيترائي اهلڪار زخمي ٿيا، جن مان ڪجهه جي حالت نازڪ هئي. ڇا توهان چاهيو ٿا ته مان هاڻي ٽيون حصو (3 مان 4) ترجمو ڪريان، جنهن ۾ ٽي ايل پي ۽ حڪومت جي وچ ۾ لاشون، گرفتارين ۽ اڳواڻن جي گمشدگي بابت تفصيل آهن؟
جاني نقصان بابت متضاد دعوائون
13 آڪٽوبر سومر ڏينهن مريدڪي ۾ ٿيل آپريشن کان پوءِ، ٽي ايل پي سان لاڳاپيل سوشل ميڊيا اڪائونٽن دعويٰ ڪئي ته پوليس ڪارروائي ۾ سئنڪن ماڻهن جا ڄاڻايل ڪارڪن مارجي ويا. ٻئي پاسي، حڪومت جي سرڪاري بيان ۾ چيو ويو ته صرف ٽي ٽي ايل پي جا ڪارڪن ماريا ويا. ٽي ايل پي جي ترجمان هن سرڪاري انگ کي رد ڪندي چيو: “سئنڪڙن ڪارڪنن کي قتل ڪيو ويو ۽ سندن لاش کڻي ويا، جيئن ثبوت لڪايا وڃن۔” هن دعويٰ جو ڪو پڪو ثبوت پيش نه ڪيو ويو، پر ٽي ايل پي جي هن موقف کي ڪيترن ئي اڳوڻن اڳواڻن، خاص طور تي پاڪستان تحريڪِ انصاف (پي ٽي آءِ)جي ڪجهه سياستدانن، وڌايو. پي ٽي آءِ، جيڪا 2018 کان 2022 تائين حڪومت ۾ هئي، پنهنجي دور ۾ به ٽي ايل پي خلاف ڪيترائي آپريشن ڪرايا هئا. پارٽي پاڻ به اپريل 2022 ۾ اقتدار وڃائڻ کان پوءِ رياستي ڪڙن قدم ۽ ڪراڪ ڊائون جو شڪار رهي آهي۔گذريل سال نومبر ۾ اسلام آباد ۾ ٿيل هڪ احتجاج دوران پي ٽي آءِ جا گهٽ ۾ گهٽ 12 ڪارڪن مارجي ويا هئا. پي ٽي آءِ جي اڳوڻي وزيرِ اطلاعات فواد چوڌري چيو ته هن لاهور ۽ ڀرپاسي جي علائقن جي درجنين سياسي ۽ سماجي اڳواڻن سان ڳالهه ڪئي: “مون ڄاڻ حاصل ڪئي ته ٽي ايل پي جي آپريشن کان پوءِ ڪنهن به علائقي ۾ وڏي پئماني تي موت نه ٿيا، سواءِ هڪ تصديق ٿيل واقعي جي.”
ٽي ايل پي ڇا آهي؟
تحريڪِ لبّيڪ پاڪستان (ٽي ايل پي) 2015 ۾ ٺهي، جيڪا سني اسلام جي بريلوي مذهب سان لاڳاپيل آهي. پارٽي جو باني خادم حسين رضوي هو، جيڪو ويل چيئر تي ويهندڙ عالم هو ۽ موجوده سربراهه سعد حسين رضوي سندس پٽ آهي. پارٽي پنهنجي شدت پسند موقف جي ڪري تيزيءَ سان اُڀري، خاص طور تي توھينِ رسالت جي قانون ۽ سزا بابت سخت موقف سبب. ٽي ايل پي جو نعرون هو: “توھين رسالت ڪندڙ جو هڪ ئي علاج سر ڌڙ کان جدا!” پارٽي پهريون ڀيرو وڏي پيماني تي 2017 ۾ اسلام آباد فيض آباد ڌرڻي سان سامهون آئي، جتي مسلم ليگ (ن) جي حڪومت کي دٻاءَ هيٺ اچي معاهدو ڪرڻو پيو. ان کان پوءِ، 2020 ۽ 2021 ۾ به ٽي ايل پي طرفان فرانس ۾ ڇپيل گستاخاڻن خاڪن خلاف تشدد سان ڀرپور احتجاج ڪيا ويا، جن ۾ ڪيترائي پوليس اهلڪار مارجي ويا. ٽي ايل پي 2018 ۽ 2024 جي چونڊن ۾ حصو ورتو. پارلياماني سيٽون نه کٽي سگهڻ جي باوجود، هن پارٽي ٻنهي چونڊن ۾ ٻه ملين کان وڌيڪ ووٽ حاصل ڪيا. 2018 ۾ ٽي ايل پي سڄي ملڪ ۾ پنجين نمبر تي هئي، جڏهن ته سنڌ مان ٽي صوبائي سيٽون کٽي. 2024 ۾ چوٿين نمبر تي رهي، ۽ پنجاب مان هڪ سيٽ حاصل ڪئي. پارٽي جو باني خادم رضوي نومبر 2020 ۾ قدرتي موت مري ويو۔
ان کان پوءِ سندس پٽ سعد حسين رضوي سربراهه بڻيو، جنهن سان گڏ سندس ننڍو ڀاءُ انس حسين رضوي به اڳواڻ بڻيو.
توھينِ رسالت ۽ اقليتن تي حملن جا واقعا
توھينِ رسالت جو موضوع پاڪستان ۾ تمام حساس ۽ خطرناڪ معاملو آهي. 1990 کان پوءِ، مقامي رپورٽن مطابق، 85 کان وڌيڪ ماڻهو الزام هيٺ يا عوامي تشدد ۾ قتل ٿي چڪا آهن. 2023 تائين، گهٽ ۾ گهٽ 53 ماڻهو جيلن ۾ بند هئا جن تي توھينِ رسالت جا الزام لڳايا ويا آهن. ٽي ايل پي جي اڀار کان پوءِ، مذھبي تشدد ۽ الزامن جي تعداد ۾ تيزيءَ سان اضافو ٿيو آهي. پارٽي خاص طور تي احمدي برادري کي نشانو بڻايو آهي، جيڪي پاڻ کي مسلمان چون ٿا پر پاڪستان جي آئين مطابق 1974 ۾ “غير مسلم” قرار ڏنا ويا. ٽي ايل پي جا ڪارڪن بار بار انهن جي عبادتگاهن ۽ قبرستانن تي حملا ڪندا رهيا آهن.
رضوي ڀائر ڪٿي آهن؟
13 آڪٽوبر سومر جي صبح واري پوليس آپريشن کان پوءِ، ٽي ايل پي جا سربراهه ڀائر سعد حسين رضوي ۽ انس حسين رضوي غائب ٿي ويا. سوشل ميڊيا تي افواهه هليون ته ٻئي پوليس جي فائرنگ ۾ زخمي يا مارجي ويا آهن، پر پنجاب پوليس انهن رپورٽن کي رد ڪيو. لاهور پوليس جي سينيئر آفيسر محمد فيصل ڪامران هڪ نيوز چينل کي ٻڌايو ته: “ٻئي ڀائر پوليس جي حراست ۾ ناهن، پر اسان انهن کي ٽريس ڪري ورتو آهي ۽ جلد گرفتار ڪنداسين.” مقامي صحافي احتشام شامي چيو ته لڳي ٿو پوليس ڄاڻي واڻي ٻنهي اڳواڻن کي فوري طور تي سامهون آڻڻ نٿي چاهي، جيئن ڪارڪن وڌيڪ مشتعل نه ٿين. “پوليس شايد چاهي ٿي ته ڪجهه ڏينهن تائين صورتحال ٿڌي ٿئي، پوءِ رسمي گرفتاري ظاهر ڪري.”
احتجاج ڇو ناڪام ٿيو؟
پنجاب ۾ پوليس آپريشن کان پوءِ، ٽي ايل پي پاران سڏايل ملڪ گير احتجاج ۽ لانگ مارچ اميدن مطابق اثرائتو ثابت نه ٿيو. پنجاب ۽ سنڌ جي ڪيترن ئي ضلعن ۾ پوليس اڳواٽ ئي اهم اڳواڻن کي گرفتار ڪري چڪي هئي، جڏهن ته وڏن شهرن ۾ سخت سيڪيورٽي ۽ انٽرنيٽ بندش پڻ ڪئي وئي. لاهور، ڪراچي ۽ راولپنڊي ۾ ٽي ايل پي جا ننڍا گروهه احتجاج لاءِ نڪتا، پر انهن کي جلد ئي روڪيو ويو. ٽي ايل پي جي سوشل ميڊيا ذريعي مظاهرا منظم ڪرڻ جون ڪوششون به ناڪام رهيون، ڇاڪاڻ⁠ته ٽوئيٽر (X)، فيسبڪ ۽ ٽڪ ٽاڪ تي پارٽي سان لاڳاپيل اڪائونٽن کي بند ڪيو ويو. ان کان سواءِ، ٽي ايل پي کي هن ڀيري عوامي سطح تي به اها حمايت حاصل نه ٿي، جيڪا 2021 يا 2022 ۾ ڏٺي وئي هئي. لاهور جي هڪ سياسي مبصر ڊاڪٽر حسن جاويد موجب: “عوام هن ڀيري مذهبي نعرا ٻڌڻ بدران مهانگائي ۽ بي روزگاريءَ جي مسئلن تي ڌيان ڏئي رهيا آهن۔ ٽي ايل پي پنهنجو جذباتي اثر وڃائي چڪي آهي.”
حڪومت جو موقف ۽ حڪمتِ عملي
پنجاب حڪومت جو چوڻ آهي ته آپريشن مڪمل طور تي قانوني ۽ ضروري هو، ڇاڪاڻ⁠ته ٽي ايل پي جا ڪارڪن “رياستي ادارن تي حملا ڪرڻ ۽ هٿيار کڻڻ” جا قصوروار هئا. گهرو وزيرمحسن نقوي هڪ پريس ڪانفرنس ۾ چيو: “اسان ڪنهن به مذهبي تنظيم سان دشمني نٿا رکون، پر قانون کان مٿانهون ڪو به نه آهي. جيڪو هٿيار کڻندو، ان کي جواب ڏيڻو پوندو.” پوليس ذريعن موجب، آپريشن دوران ٽي ايل پي جا 350 کان وڌيڪ ڪارڪن گرفتار ڪيا ويا، جن مان ڪيترن وٽان غير قانوني هٿيار ۽ بم ٺاهڻ جو سامان مليو. مرڪزي حڪومت جي ترجمان موجب، ٽي ايل پي تي ٻيهر پابندي لڳائڻ جو امڪان غور هيٺ آهي، جيڪڏهن پارٽي تشدد کي ڇڏي نٿي ڏئي. اهڙي پابندي اڳ ۾ به اپريل 2021 ۾ لڳائي وئي هئي، جڏهن ٽي ايل پي ڪارڪنن پاران فرانسيسي سفارتخاني ڏانهن مارچ دوران پوليس اهلڪارن کي ماريو ويو هو. ان وقت حڪومت سان معاهدي بعد پابندي ختم ڪئي وئي هئي، پر هن ڀيري وفاقي سطح تي سخت قدم کنيا وڃڻ جا امڪان وڌي ويا آهن.
ماهرن جو تجزيو
اسلام آباد جي سيڪيورٽي ماهر رضوان نصير موجب: “رياست هن ڀيري ٽي ايل پي سان نرم رويي بدران سختي اختيار ڪئي آهي، ڇو⁠ته ماضي ۾ نرميءَ سبب پارٽي وڌيڪ طاقتور ٿي وئي هئي.” هو وڌيڪ چوي ٿو: “جيڪڏهن حڪومت انساني حقن جو خيال ڪندي منصفاڻو طريقيڪار اختيار ڪري، ته هي قدم مستقبل ۾ دهشتگردي ۽ مذهبي انتهاپسندي کي گهٽائڻ ۾ مددگار ٿي سگهي ٿو.” ٻئي طرف، سياسي تجزيه ڪار فرحان صديقي جو خيال آهي ته: “رياستي ادارا مذهبي ڌرين سان مڪمل محاذ آرائيءَ جو خطرو نه کڻندا، ڇاڪاڻ⁠ته ٽي ايل پي کي مڪمل ختم ڪرڻ سياسي طور ڏکيو ڪم آهي.” هو چوي ٿو ته جيڪڏهن ٽي ايل پي جا سربراهه سعد ۽ انس رضوي جلد سامهون نه آندا ويا، ته پارٽي ۾ وڌيڪ ڌڙا بندي ۽ انتشار پيدا ٿي سگهي ٿو.
مستقبل جو امڪان
ماهرن جي خيال ۾، جيڪڏهن ٽي ايل پي پنهنجو تشدد وارو رويو تبديل ڪري، ته اها انتخابي سياست ۾ پنهنجو ڪردار وڌائي سگهي ٿي. پر جيڪڏهن پارٽي اڳوڻي طريقي سان پر تشدد احتجاج تي ڀروسو ڪندي رهي، ته حڪومت جي پابندي يا ڪريڪ ڊائون جي پاليسي سخت ٿيندي ويندي. سياسي مبصر ڊاڪٽر عارف خان چوي ٿو: “ٽي ايل پي وٽ موقعو آهي ته هو مذهبي جذبات کان ٻاهر نڪري، سماجي مسئلن جهڙوڪ تعليم، مهانگائي ۽ انصاف تي ڌيان ڏئي۔ اهو ئي ان جو سياسي بقا جو رستو آهي.”
نتيجو
مريدڪي ۾ ٿيل آپريشن پاڪستان ۾ رياست ۽ مذهبي تنظيم جي وچ ۾ طاقت جي نئين راند جي علامت بڻجي ويو آهي. ٽي ايل پي لاءِ هي شايد سڀ کان وڏو چيلينج آهي، ڇو⁠ته هن ڀيري حڪومت پوئتي هٽڻ لاءِ تيار نظر نٿي اچي. اندروني اختلاف، عوامي ٿڪاوٽ، ۽ رياستي سختيءَ سبب ٽي ايل پي جو مستقبل غير يقيني بڻيل آهي. هاڻي ڏسڻو اهو آهي ته پارٽي سياست جو رستو چونڊي ٿي يا ٻيهر محاذ آرائيءَ جو. (نوٽ، هي مضمون الجزيره جي انگريزي ويب سائيٽ تي شايع ٿيو، جيڪو اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو).