غلام مصطفي جمالي
پاڪستان ۾ مهانگائي اڳ ئي عام ماڻهو جي زندگي ڏکي بڻائي ڇڏي آهي، مٿان وري پيٽروليم شين جي اگهن ۾ هڪ ڀيرو ٻيهر واڌ عوام لاءِ نئون بار بڻجي سامهون آئي آهي. پيٽرول جي اگهه ۾ 6 رپيا 88 پيسا في ليٽر واڌ کان پوءِ نئون اگهه 391 رپيا 22 پيسا ٿي ويو آهي، جڏهن ته تيز رفتار ڊيزل 5 رپيا 62 پيسا مهانگو ٿيڻ کان پوءِ 421 رپيا 45 پيسا في ليٽر تي پهچي ويو آهي. پيٽرول هاڻي چار سئو رپين جي حد جي ويجهو پهچي چڪو آهي، جڏهن ته عام ماڻهو لاءِ سوال اهو آهي ته آخر وڌندڙ اگهن جو بار ڪيتري دير تائين برداشت ڪندو؟
پيٽرول جي قيمت وڌڻ کي جيڪڏهن رڳو پيٽرول پمپ تائين محدود معاملو سمجهيو وڃي ته اها وڏي غلطي هوندي، ڇاڪاڻ ته ٻارڻ جي قيمت سڄي معيشت سان ڳنڍيل آهي. پيٽرول مهانگو ٿيندو ته سفر جو خرچ وڌندو، سامان جي اچ وڃ مهانگي ٿيندي، مال کڻڻ واري گاڏين جا خرچ وڌندا ۽ ان جا اثر روزاني استعمال جي شين تائين پهچندا. اهڙي ريت هڪ ليٽر پيٽرول جي وڌندڙ قيمت آخرڪار عام ماڻهو جي گهر جي خرچ تائين پهچي ويندي.
ملڪ جو اهو مزدور جيڪو صبح سوير موٽر سائيڪل تي روزگار لاءِ نڪري ٿو، پيٽرول جي هر واڌ کي پنهنجي کيسي مان محسوس ڪري ٿو. جنهن وٽ روزاني اجرت محدود آهي، ان لاءِ سفر جو وڌندڙ خرچ سڌو سنئون گهر جي خرچ تي اثرانداز ٿئي ٿو. ساڳي صورتحال پگهاردار ملازم، ننڍي دڪاندار، شاگرد ۽ روزانو اچ وڃ ڪندڙ هر ماڻهو جي آهي. آمدني ساڳي رهي ٿي، پر خرچ وڌندا وڃن ٿا.
سنڌ جي بدين، ٽنڊوباگو، ماتلي، گولاڙچي ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ ماڻهن جي وڏي انگ جو گذر سفر زراعت ۽ ننڍن ڪاروبارن سان لاڳاپيل آهي. هاري کي زمين کيڙڻ لاءِ مشينري گهرجي، پاڻي لاءِ ٻارڻ گهرجي، فصل کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ کڻي وڃڻ لاءِ گاڏي گهرجي ۽ آخر ۾ پيداوار کي منڊي تائين پهچائڻ لاءِ به ٽرانسپورٽ جي ضرورت پوي ٿي. ڊيزل مهانگو ٿيندو ته انهن سڀني مرحلن جو خرچ وڌندو.
هڪ هاري اڳ ئي ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن، مزدوري ۽ پاڻي جي خرچن سان منهن ڏئي رهيو آهي. هاڻي جيڪڏهن ٻارڻ جو اگهه به وڌندو رهي ته سندس پيداواري لاڳت وڌيڪ وڌندي. هاري پنهنجي فصل جو اگهه هميشه پنهنجي مرضي سان مقرر نٿو ڪري سگهي. منڊي ۾ اگهه ڪڏهن وڌي ٿو ته ڪڏهن گهٽجي وڃي ٿو، پر سندس خرچ مسلسل وڌندا رهن ٿا. اهڙي صورتحال ۾ زرعي شعبي تي اضافي دٻاءُ پوڻ فطري ڳالهه آهي.
عام ماڻهو لاءِ هڪ ٻيو مسئلو آمدرفت جو آهي. ڪيترن ئي ننڍن شهرن ۽ ڳوٺن ۾ مناسب سفري سهولتون موجود ناهن، تنهنڪري ماڻهو موٽر سائيڪل، رکشا يا ٻين گاڏين تي ڀاڙين ٿا. جڏهن پيٽرول مهانگو ٿئي ٿو ته انهن جي روزاني اچ وڃ جو خرچ وڌي وڃي ٿو. جيڪڏهن رکشا يا گاڏي وارو ڀاڙو وڌائي ٿو ته مسافر متاثر ٿين ٿا، ۽ جيڪڏهن ڀاڙو نه وڌائي ته گاڏي هلائيندڙ جي آمدني متاثر ٿئي ٿي.
ان جو مطلب صاف آهي ته پيٽرول جي قيمت ۾ واڌ جو اثر معاشري جي هڪ طبقي تائين محدود نٿو رهي. ان جا اثر هڪ کان ٻئي طبقي تائين منتقل ٿيندا رهن ٿا. واپاري جو خرچ وڌي ٿو ته سامان مهانگو ٿئي ٿو، سامان مهانگو ٿئي ٿو ته خريد ڪندڙ متاثر ٿئي ٿو ۽ خريد ڪندڙ متاثر ٿئي ٿو ته گهر جو بجيٽ وڌيڪ تنگ ٿي وڃي ٿو.
اڄ عام ماڻهو اڳ ئي بجلي جي بل، راشن، ٻارن جي تعليم، علاج ۽ گهر جي ٻين ضرورتن کي پورو ڪرڻ لاءِ پريشان آهي. اهڙي صورتحال ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ هر نئون اضافو سندس ماهوار بجيٽ کي وڌيڪ خراب ڪري ٿو. پگهار وڌڻ جي رفتار ۽ خرچ وڌڻ جي رفتار ۾ فرق عام ماڻهو لاءِ سڀ کان وڏو مسئلو بڻجي چڪو آهي.
حڪومت پاران پيٽروليم شين جي اگهن ۾ واڌ لاءِ عالمي منڊي، درآمدي خرچ، ڪرنسي جي قدر ۽ ٻين معاشي سببن جو حوالو ڏنو ويندو آهي. اهي سڀ عنصر پنهنجي جاءِ تي اهم آهن، پر عوام جو سوال به جائز آهي ته جيڪڏهن عالمي حالتن جو بار عوام برداشت ڪري ٿو ته عوام کي رليف ڏيڻ جي ذميواري ڪنهن جي آهي؟
رياست جو ڪم رڳو محصول گڏ ڪرڻ ۽ قيمتون مقرر ڪرڻ تائين محدود نٿو ٿي سگهي. حڪومت کي اهو به ڏسڻو پوندو ته سندس فيصلن جو عام ماڻهو تي ڪهڙو اثر پئجي رهيو آهي. جيڪڏهن هڪ فيصلو معاشي ضرورت سبب ڪيو وڃي ٿو ته ان سان گڏ اهڙا قدم به کڻڻ گهرجن، جن سان گهٽ آمدني وارن ماڻهن تي ان فيصلي جو بار گهٽجي سگهي.
پيٽرول جي قيمت 391 رپيا 22 پيسا في ليٽر تائين پهچڻ ۽ ڊيزل جي قيمت 421 رپيا 45 پيسا ٿيڻ عام ماڻهو لاءِ معمولي ڳالهه ناهي. خاص طور تي ان وقت جڏهن مهانگائي اڳ ئي گهريلو بجيٽ کي متاثر ڪري رهي هجي. حڪومت کي عوام کي اهو اعتماد ڏيارڻو پوندو ته وڌندڙ قيمتن سان گڏ رليف جا رستا به موجود آهن.
هتي هڪ اهم سوال ناجائز منافع خوري جو به آهي. پيٽرول جي قيمت وڌڻ سان جيڪڏهن ڪنهن شيءِ جي ٽرانسپورٽ جو خرچ ڪجهه وڌي ٿو ته ان بنياد تي ان شيءِ جو اگهه ڪيترائي ڀيرا وڌائڻ مناسب ناهي. انتظاميا کي بازار جي نگراني ڪرڻي پوندي ته جيئن پيٽرول جي قيمتن ۾ واڌ کي بنياد بڻائي واپاري عوام کان غيرضروري رقم وصول نه ڪن.
سنڌ جي ننڍن شهرن ۾ رهندڙ ماڻهو اڳ ئي محدود آمدني ۽ محدود سهولتن سان زندگي گذارين ٿا. بدين ۽ ٽنڊوباگو جهڙن علائقن مان ڪيترن ماڻهن کي علاج، تعليم، روزگار ۽ سرڪاري ڪم لاءِ ٻين شهرن ڏانهن وڃڻو پوي ٿو. جڏهن سفر مهانگو ٿئي ٿو ته انهن لاءِ هر اهڙو ڪم وڌيڪ ڏکيو ٿي وڃي ٿو، جيڪو شهر کان ٻاهر وڃڻ سان لاڳاپيل هجي.
حڪومت جيڪڏهن واقعي عوام کي رليف ڏيڻ چاهي ٿي ته رڳو اعلانن بدران عملي قدم کڻڻا پوندا. گهٽ آمدني وارن ماڻهن لاءِ رليف، بهتر سفري سهولتون، هارين لاءِ زرعي خرچ گهٽائڻ جا قدم ۽ بازار ۾ اگهن جي نگراني اهڙا قدم آهن، جيڪي عام ماڻهو کي سڌو فائدو ڏئي سگهن ٿا.
ساڳئي وقت ملڪ کي ڊگهي مدي واري توانائي پاليسي جي ضرورت آهي. هر ڀيري عالمي منڊي ۾ تبديلي اچي ۽ ان جو سڄو بار پاڪستاني عوام جي ڪلهن تي اچي، اها صورتحال ڊگهي عرصي تائين هلڻ ڏکي آهي. ملڪ اندر متبادل توانائي جا وسيلا وڌائڻ، شمسي توانائي کي هٿي ڏيڻ، پبلڪ ٽرانسپورٽ بهتر ڪرڻ ۽ توانائي جي بچت کي هٿي ڏيڻ سان ٻارڻ تي دارومدار گهٽ ڪري سگهجي ٿو.
عام ماڻهو کي سڀ کان وڌيڪ تڪليف ان وقت ٿيندي آهي، جڏهن کيس محسوس ٿئي ته سندس مسئلو ٻڌڻ وارو ڪو ناهي. هو حڪومت کان رڳو اهو نٿو گهري ته پيٽرول سستو ڪيو وڃي؛ هو اهو به چاهي ٿو ته سندس آمدني ۽ خرچن جي وچ ۾ فرق گهٽ ٿئي، روزگار جا موقعا وڌن، بازار ۾ ناجائز مهانگائي روڪي وڃي ۽ بنيادي سهولتون بهتر ٿين.
پيٽرول مهانگو ڪرڻ شايد معاشي حساب ڪتاب ۾ هڪ فيصلو هجي، پر ان فيصلي جو اثر هڪ غريب خاندان لاءِ روزاني زندگي جو مسئلو بڻجي وڃي ٿو. جنهن گهر ۾ مهيني جي آمدني محدود هجي، اتي ڪجهه رپين جو روزانو اضافي خرچ به مهيني جي آخر ۾ وڏي رقم بڻجي وڃي ٿو.
هاڻي سوال اهو ئي آهي ته پيٽرول مهانگو ڪرڻ آسان آهي ته عوام کي رليف ڏيڻ ڏکيو ڇو؟ جيڪڏهن حڪومت عوام کان مشڪل فيصلا برداشت ڪرڻ جي اميد رکي ٿي ته عوام به حڪومت کان مشڪل وقت ۾ سهارو ڏيڻ جي اميد رکي ٿو. عوام کي رڳو قيمتن جا نوان انگ نه، پر رليف جا عملي قدم به ڏسڻ گهرجن.
پيٽروليم شين جي اگهن ۾ واڌ جو سلسلو عام ماڻهو لاءِ هڪ سنجيده معاشي مسئلو بڻجي چڪو آهي. حڪومت کي گهرجي ته عالمي حالتن ۽ ملڪي معاشي ضرورتن کي نظر ۾ رکندي اهڙي پاليسي اختيار ڪري، جنهن ۾ عوام جي برداشت جي حد کي به اهميت ڏني وڃي. ملڪ جي معيشت مضبوط ڪرڻ ضروري آهي، پر ان سان گڏ عوام کي معاشي تحفظ ڏيڻ به اوترو ئي ضروري آهي.
آخرڪار ملڪ جي اصل معيشت انگن اکرن ۾ نه، پر عام ماڻهو جي گهر ۾ نظر اچي ٿي. جڏهن هڪ مزدور پنهنجي روزاني ڪم مان گهر جو راشن خريد ڪري ٿو، جڏهن هڪ هاري پنهنجي فصل کي منڊي تائين پهچائي ٿو، جڏهن هڪ شاگرد سفر ڪري تعليمي اداري تائين پهچي ٿو ۽ جڏهن هڪ پگهاردار پنهنجي مهيني جي آمدني مان گهر جا خرچ پورا ڪري ٿو، تڏهن ئي معاشي پاليسين جو اصل اثر سامهون اچي ٿو.
پيٽرول جي قيمت جيڪڏهن چار سئو رپين جي حد ڏانهن وڌي رهي آهي ته عوام لاءِ رليف جون ڪوششون به ان ئي رفتار سان وڌڻ گهرجن. ڇو ته مهانگائي جو بار رڳو انگن ۾ نه، پر لکين خاندانن جي روزاني زندگي ۾ محسوس ٿئي ٿو. حڪومت کي هاڻي اهو ثابت ڪرڻو پوندو ته پيٽرول مهانگو ڪرڻ سان گڏ عوام جي تڪليف گهٽائڻ لاءِ به قدم کڻي سگهجي ٿو، ڇاڪاڻ ته عام ماڻهو کي هاڻي رڳو واڌ جا اعلان نه، پر رليف جي اميد به گهرجي.
