غلام مصطفيٰ جمالي
پاڪستان جي سياست ۾ اڄ سڀ کان اهم سوال اهو ناهي ته اقتدار ڪنهن وٽ آهي ۽ ڪير اقتدار حاصل ڪرڻ لاءِ بيچين آهي، پر اصل سوال اهو آهي ته اقتدار جي هن ڇڪتاڻ ۾ ملڪ جو مستقبل ڪٿي گم ٿي ويو آهي؟ عوام پنهنجي ٻارن جي تعليم، روزگار، علاج، بجليءَ جي بلن ۽ روزمرهه جي زندگيءَ جي وڌندڙ خرچن سبب پريشان آهي، جڏهن ته سياسي ميدان ۾ حڪمرانن جي بقا، مخالفن کي پوئتي ڌڪڻ ۽ پنهنجي طاقت ثابت ڪرڻ جي جنگ جاري آهي. اقتدار جي هن ڊوڙ ۾ آخر عام شهريءَ جو آواز ڪير ٻڌندو؟
جمهوريت جو اصل حسن اهو آهي ته سياسي جماعتون اختلافن باوجود هڪ ٻئي جي وجود کي تسليم ڪن، پارليامينٽ ۾ بحث ڪن، عوامي مسئلن تي گڏ ويهن ۽ آئيني رستن ذريعي اختلافن جو حل ڳولين. پر جڏهن سياست جو مقصد عوامي خدمت بدران مخالف کي شڪست ڏيڻ ۽ هر قيمت تي اقتدار حاصل ڪرڻ بڻجي وڃي ٿو ته جمهوري ادارا ڪمزور ٿيڻ لڳن ٿا ۽ عوام جو اعتماد به متاثر ٿئي ٿو. پاڪستان جي موجوده سياسي فضا به اهڙا ئي بنيادي سوال پيدا ڪري رهي آهي.
خيبر پختونخوا ۾ هنگامي حالت ۽ گورنر راڄ واري معاملي سياسي بحث کي هڪ نئون رخ ڏنو آهي. وفاقي حڪومت اهڙن قدمن کي امن امان ۽ دهشتگرديءَ جي صورتحال سان ڳنڍي ٿي، جڏهن ته مخالف سياسي ڌريون انهن قدمن بابت آئيني اختيارن ۽ صوبائي خودمختياريءَ جي حوالي سان سوال اٿارين ٿيون. اهڙين حالتن ۾ ضروري آهي ته هر فيصلي کي سياسي نعرن بدران آئين، قانون ۽ مضبوط ثبوتن جي روشنيءَ ۾ پرکيو وڃي. امن امان قائم ڪرڻ حڪومت جي بنيادي ذميواري آهي، پر ان ذميواريءَ کي نڀائڻ دوران آئيني حدن ۽ عوامي نمائندگيءَ جو احترام ڪرڻ به ايترو ئي ضروري آهي.
دهشتگرديءَ خلاف اثرائتي ڪارروائي، شهرين جي جان ۽ مال جو تحفظ ۽ متاثر علائقن ۾ امن قائم ڪرڻ ڪنهن هڪ جماعت جو نه، پر سڄي ملڪ جو گڏيل مقصد هجڻ گهرجي. پر جيڪڏهن امن امان جي مسئلن کي سياسي اختلافن سان اهڙي نموني ڳنڍيو وڃي، جو هر فيصلو نئين محاذ آرائيءَ جو سبب بڻجي، ته مسئلا حل ٿيڻ بدران وڌيڪ پيچيده ٿي سگهن ٿا. حڪومت کي پنهنجن قدمن جو واضح جواز پيش ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته مخالف جماعتن کي به قومي سلامتيءَ جهڙن حساس معاملن تي ذميواريءَ جو مظاهرو ڪرڻ گهرجي.
پاڪستاني سياست جو هڪ وڏو مسئلو اهو آهي ته هر جماعت پنهنجن فيصلن کي ملڪي مفاد جو نالو ڏئي ٿي، جڏهن ته مخالف جي هر قدم کي ذاتي يا سياسي مفادن سان ڳنڍي ٿي. اهڙي ماحول ۾ حقيقتن ۽ الزامن جي وچ ۾ فرق ڪرڻ ڏکيو ٿي پوي ٿو. عوام کي اهڙي سياست نه گهرجي، جنهن ۾ هر صبح نئون الزام، هر شام نئون بيان ۽ هر روز اقتدار جي جنگ جو نئون ميدان سجايو وڃي. عوام اهڙي قيادت چاهي ٿو، جيڪا اختلاف ضرور ڪري، پر ملڪ جي گڏيل مفاد کي ذاتي ۽ جماعتي مفادن کان مٿانهون رکي.
سياسي جماعتن لاءِ اهو سمجهڻ به ضروري آهي ته عوامي حمايت رڳو جلسن ۾ نعرن، سماجي رابطن جي ذريعن تي مقبوليت ۽ مخالفن خلاف بيانن سان قائم نٿي رهي. سياسي اعتماد ان وقت پيدا ٿئي ٿو، جڏهن جماعتون پنهنجن واعدن تي عمل ڪن، عوام جي مسئلن کي سنجيدگيءَ سان وٺن ۽ پنهنجي اندر به صلاح مشوري ۽ جوابدهيءَ جو نظام مضبوط بڻائين. جيڪڏهن اهم فيصلا رڳو ڪجهه ماڻهن تائين محدود رهن ۽ اختلافِ راءِ کي ڪمزوري سمجهيو وڃي ته اندروني جمهوريت متاثر ٿئي ٿي. جيڪا جماعت پنهنجي اندر اختلاف برداشت نٿي ڪري سگهي، تنهن لاءِ سڄي ملڪ ۾ جمهوري روايتن کي مضبوط بڻائڻ به وڏو چئلينج بڻجي وڃي ٿو.
حڪومت لاءِ به اها حقيقت سمجهڻ ضروري آهي ته اقتدار حاصل ڪرڻ ۽ عوام جو اعتماد کٽڻ ٻه الڳ شيون آهن. پارليامينٽ ۾ اڪثريت ڪنهن حڪومت کي قانون سازي ۽ انتظامي فيصلا ڪرڻ جو اختيار ضرور ڏئي ٿي، پر سياسي استحڪام رڳو اڪثريت جي زور تي قائم نٿو رهي. ان لاءِ عوامي اعتماد، آئيني حدن جو احترام، مخالفن سان مناسب سياسي رويو ۽ عام شهريءَ جي زندگي بهتر بڻائڻ لاءِ عملي قدم کڻڻ ضروري آهن.
جيڪڏهن حڪومت پنهنجي طاقت رڳو مخالفن کي دٻائڻ لاءِ استعمال ڪندي ۽ مخالف جماعتون هر حڪومتي قدم کي رد ڪرڻ کي پنهنجي سياسي ڪاميابي سمجهنديون ته ملڪ ۾ ڇڪتاڻ گهٽجڻ بدران وڌندي رهندي. اهڙي صورتحال ۾ ڪنهن هڪ ڌر کي عارضي فائدو ته ملي سگهي ٿو، پر نقصان سياسي ادارن تي اعتماد، معيشت ۽ عوام جي اميدن کي پهچندو. سياسي استحڪام جو مطلب اهو ناهي ته مخالف جماعتون خاموش ٿي وڃن يا حڪومت تي تنقيد بند ڪري ڇڏين. استحڪام جو اصل مطلب اهو آهي ته اختلافن باوجود نظام هلندو رهي، آئين جي بالادستي برقرار رهي ۽ شهرين جا حق محفوظ رهن.
پاڪستان جا نوجوان هن سياسي ڇڪتاڻ جا سڀ کان اهم، پر اڪثر نظرانداز ٿيندڙ ڌر آهن. اهي تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ روزگار جي ڳولا ۾ نڪرن ٿا، ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ وسيلا ڳولين ٿا ۽ بهتر مستقبل جا خواب ڏسن ٿا. جڏهن کين پنهنجن مسئلن جي حل بدران مسلسل سياسي محاذ آرائي نظر اچي ٿي ته مايوسي وڌڻ لڳي ٿي. ڪنهن به ملڪ جو مستقبل ان جي نوجوان نسل سان لاڳاپيل هوندو آهي. جيڪڏهن نوجوانن کي تعليم، هنر، روزگار ۽ ترقيءَ جا موقعا فراهم نه ڪيا وڃن ته سياسي نعرن ذريعي سندن اعتماد گهڻي وقت تائين برقرار نٿو رکي سگهجي.
اهڙيءَ طرح ننڍا واپاري، مزدور، هاري ۽ گهٽ آمدنيءَ وارا خاندان به حڪومتي ڌيان جا منتظر آهن. بجليءَ جا وڌندڙ خرچ، روزمرهه جي استعمال وارين شين جون قيمتون، علاج معالجي جا مسئلا ۽ روزگار جي کوٽ سندن روزاني زندگي ڏکي بڻائي ڇڏين ٿا. انهن شهرين لاءِ سڀ کان اهم سوال اهو ناهي ته سياسي ميدان ۾ ڪنهن ڪنهن کي شڪست ڏني، پر اصل سوال اهو آهي ته گهر جو خرچ ڪيئن پورو ٿيندو، ٻارن جي تعليم ڪيئن جاري رهندي ۽ بيماريءَ جي صورت ۾ علاج جا خرچ ڪٿان پورا ٿيندا؟
جڏهن سياسي قيادت عوام جي حقيقي مسئلن کان پري ٿي وڃي ٿي ته نظام بابت مايوسي پيدا ٿئي ٿي. جمهوريت کي مضبوط ڪرڻ لاءِ ضروري آهي ته عوام کي رڳو چونڊن واري ڏينهن ياد نه ڪيو وڃي، پر سندن ضرورتن کي حڪومتي پاليسين جو مرڪز بڻايو وڃي. سياسي جماعتن کي پنهنجن منشورن ۾ روزگار، تعليم، صحت، مهانگائيءَ ۾ گهٽتائي ۽ مقامي ترقيءَ جا واضح هدف شامل ڪرڻ گهرجن ۽ پوءِ عوام کي ٻڌائڻ گهرجي ته انهن هدفن تي ڪيتري اڳڀرائي ٿي آهي.
پاڪستان جي سياسي تاريخ ان حقيقت جي شاهد آهي ته طاقت جي زور تي پيدا ڪيل خاموشي هميشه پائيدار استحڪام جي ضمانت نٿي بڻجي. حقيقي استحڪام ان وقت پيدا ٿئي ٿو، جڏهن سياسي جماعتون هڪ ٻئي کي جمهوري عمل جو حصو تسليم ڪن، پارليامينٽ پنهنجو اثرائتو ڪردار ادا ڪري، عدالتي ادارا قانون موجب فيصلا ڪن ۽ انتظامي اختيارن جو استعمال شفاف هجي. ملڪ ڪنهن هڪ جماعت، هڪ اڳواڻ يا هڪ سياسي اتحاد جي ملڪيت ناهي. ان جي اصل طاقت عوام ۽ اهو آئيني نظام آهي، جيڪو هر شهريءَ کي حق ۽ هر اداري کي حدون فراهم ڪري ٿو.
حڪومت ۽ مخالف ڌرين ٻنهي کي اهو سمجهڻو پوندو ته ڳالهين جا دروازا بند ڪرڻ مسئلي جو حل ناهي. اختلافن کي طاقت، ڌمڪين ۽ مسلسل محاذ آرائيءَ ذريعي ختم ڪرڻ جي ڪوشش اڪثر نون تڪرارن کي جنم ڏئي ٿي. حڪومت کي سنجيده سياسي ڳالهه ٻولهه لاءِ سازگار ماحول پيدا ڪرڻ گهرجي، جڏهن ته مخالف جماعتن کي به پنهنجن مطالبن ۽ احتجاجي حڪمت عمليءَ بابت واضح ۽ ذميواراڻو موقف اختيار ڪرڻ گهرجي. ڳالهين جو مطلب اصولن تان هٿ کڻڻ ناهي، پر اختلافن کي اهڙي طريقي سان حل ڪرڻ آهي، جنهن سان ملڪ جو نظام، عوام جا حق ۽ قومي مفاد محفوظ رهن.
اڄ پاڪستان کي اهڙي سياست جي ضرورت آهي، جنهن ۾ ڪاميابيءَ جو معيار تبديل ڪيو وڃي. ڪنهن مخالف اڳواڻ کي سياسي طور ڪمزور ڪرڻ، ڪنهن جلسي ۾ وڌيڪ ماڻهن کي گڏ ڪرڻ يا ڪنهن اداري تي وڌيڪ اثر قائم ڪرڻ حقيقي ڪاميابي ناهي. اصل ڪاميابي اها آهي ته ملڪ ۾ ڪيتريون نيون نوڪريون پيدا ٿيون، ڪيترا ٻار معياري تعليم حاصل ڪري سگهيا، صحت جي سهولتن ۾ ڪيتري بهتري آئي، مهانگائيءَ جي بار ۾ ڪيتري گهٽتائي ٿي ۽ عام شهريءَ جي زندگي ڪيتري آسان بڻجي.
اقتدار عارضي هوندو آهي، پر سياسي فيصلن جا اثر ڊگهي عرصي تائين باقي رهندا آهن. اڄ جا حڪمران سڀاڻي مخالف ڌر ۾ ويهي سگهن ٿا ۽ اڄ جا مخالف سڀاڻي حڪومت جو حصو بڻجي سگهن ٿا. تنهن ڪري ضروري آهي ته اهڙا جمهوري اصول قائم ڪيا وڃن، جيڪي هر جماعت ۽ هر حڪومت لاءِ هڪجهڙا هجن. جيڪڏهن سياسي جماعتون پنهنجي سهولت موجب اصول تبديل ڪنديون رهنديون ته ملڪ مسلسل سياسي بحرانن جو شڪار رهندو ۽ عوام جو اعتماد ڪمزور ٿيندو ويندو.
پاڪستان جو مستقبل ڪنهن هڪ سياسي اڳواڻ جي ڪاميابي يا ناڪاميءَ سان ڳنڍيل نه هجڻ گهرجي. ملڪ جو مستقبل مضبوط ادارن، ذميوار قيادت، آئيني حڪمراني، عوامي اعتماد ۽ معاشي موقعن سان وابسته آهي. اقتدار حاصل ڪرڻ سياست جو هڪ حصو ٿي سگهي ٿو، پر ان کي عوام جي خدمت لاءِ استعمال ڪرڻ اصل ذميواري آهي. جيڪا قيادت هن فرق کي سمجهي وٺندي، سا ئي عوام جي دلين ۾ جاءِ ٺاهي سگهندي.
هاڻي سوال اهو ناهي ته اقتدار جي هن جنگ ۾ ڪير کٽيندو ۽ ڪير هارائيندو، پر سوال اهو آهي ته جڏهن سياسي جماعتون پنهنجي ڪاميابيءَ جون دعوائون ڪنديون، تڏهن عام پاڪستانيءَ جي زندگيءَ ۾ ڪهڙي تبديلي آئي هوندي؟ جيڪڏهن عوام جا مسئلا جيئن جو تيئن رهندا، نوجوانن جون اميدون ٽٽنديون رهنديون ۽ ادارا سياسي ڇڪتاڻ جو شڪار رهندا ته ڪنهن به ڌر جي فتح کي ملڪ جي فتح قرار نٿو ڏئي سگهجي.
پاڪستان کي اهڙي سياست جي ضرورت آهي، جنهن ۾ ڪرسي مقصد نه، پر عوامي خدمت جو ذريعو هجي. سياسي قيادت کي هاڻي اقتدار جي جنگ کان مٿانهون ٿي ملڪ جي مستقبل بابت سوچڻو پوندو، ڇاڪاڻ ته اقتدار جا تخت تبديل ٿيندا رهندا آهن، پر قومي مستقبل سان ٿيندڙ غفلت جو نقصان ڪيترين ئي نسلن کي ڀوڳڻو پوندو آهي.
