مرتضيٰ مهر
انسان ٻاهران ڪيترو به مضبوط، مطمئن ۽ خوش نظر اچي، پر سندس اندر هڪ اهڙي دنيا آباد هوندي آهي، جنهن جا ڏک، خوف، خواهشون، پريشانيون ۽ خاموشيون هر ڪنهن کي نظر ناهن اينديون. چهري تي مرڪ، لفظن ۾ اعتماد ۽ روزمره جي معمول ۾ مصروفيت هوندي آهي، پر دل جي ڪنهن ڪنڊ ۾ اهڙو طوفان به هلي رهيو هوندو آهي، جنهن جي خبر ڪڏهن ڪڏهن ويجهن ماڻهن کي به نه هوندي آهي. ڪيترائي ماڻهو پنهنجي اندر جي تڪليف لڪائي معمول جي زندگي گذاريندا رهن ٿا، پر اندر ئي اندر هڪ اهڙي جنگ وڙهي رهيا هوندا آهن، جنهن جو اندازو ٻاهرين دنيا کي نه هوندو آهي.
اسان جسم جي تڪليف کي فوراً محسوس ڪري وٺون ٿا. بخار ٿئي، سور ٿئي يا ڪو زخم نظر اچي ته ڊاڪٽر ڏانهن وڃون ٿا، دوا وٺون ٿا ۽ علاج ڪرائڻ جي ڪوشش ڪريون ٿا. پر جڏهن ذهن ٿڪجي پوي، دل اداس ٿي وڃي، سوچن جو بار وڌي وڃي ۽ انسان اندر ئي اندر ٽٽڻ لڳي ته اسان اڪثر ان کي ايتري سنجيدگي سان نٿا وٺون. جسم جا زخم اکين سان نظر اچن ٿا، پر ذهن جا زخم نظر نٿا اچن، ان ڪري انهن جو درد به ڪيترائي ڀيرا نظرانداز ٿي وڃي ٿو.
ذهني دٻاءُ اڄ جي زندگيءَ جو هڪ اهم مسئلو بڻجي چڪو آهي. مهانگائي، بيروزگاري، معاشي تنگي، روزگار جو عدم تحفظ، تعليمي مقابلو، ناڪاميءَ جو خوف، گهريلو تڪرار، رشتن جا مسئلا ۽ مستقبل بابت غيريقيني انسان جي ذهن تي آهستي آهستي بار وڌائيندا وڃن ٿا. سنڌ جي ڪنهن عام گهر جي ان نوجوان کي تصور ڪري سگهجي ٿو، جيڪو ڊگري حاصل ڪرڻ باوجود سالن کان نوڪريءَ جي ڳولا ۾ آهي. گهر جا خرچ وڌي رهيا آهن، والدين جون اميدون ساڻس وابسته آهن ۽ هر گڏجاڻيءَ ۾ سندس مستقبل بابت سوال ٿين ٿا. هو شايد ٻاهران خاموش هجي، پر اندر ۾ هزارين سوالن سان وڙهي رهيو هجي.
ذهني دٻاءُ هميشه شور سان ظاهر نٿو ٿئي. ڪڏهن اهو خاموشي بڻجي ويندو آهي، ڪڏهن چڙچڙاپڻ، بي خوابي، اڪيلائي، ڪم ۾ دلچسپي ختم ٿيڻ يا ماڻهن کان پري رهڻ جي صورت اختيار ڪندو آهي. ڪڏهن هڪ شخص جيڪو اڳ دوستن ۽ گهرڀاتين سان خوشيءَ سان ڳالهائيندو هو، اوچتو خاموش ٿي ويندو آهي. اسان شايد ان کي مزاج جي تبديلي سمجهي اڳتي وڌي وڃون، پر ممڪن آهي ته هو ڪنهن اهڙي اندروني تڪليف مان گذري رهيو هجي، جنهن لاءِ کيس مدد جي ضرورت هجي.
اسان جي سماج ۾ خاندان انسان لاءِ سڀ کان وڏو سهارو ٿي سگهي ٿو، پر ساڳيو خاندان جيڪڏهن مسلسل دٻاءُ جو ذريعو بڻجي وڃي ته صورتحال وڌيڪ پيچيده ٿي سگهي ٿي. ٻارن ۽ نوجوانن تي پڙهائي، نوڪري، شادي، خاندان جي عزت ۽ ٻين سان ڀيٽ جو دٻاءُ وڌو ويندو آهي. ڪنهن جا نمبر گهٽ اچن ته کيس ٻين ٻارن سان ڀيٽيو وڃي ٿو، نوڪري نه ملي ته طعنا ڏنا وڃن ٿا، شاديءَ ۾ دير ٿئي ته سوالن جي بوڇاڙ شروع ٿي وڃي ٿي ۽ جيڪڏهن نوجوان پنهنجي زندگي بابت ڪو مختلف فيصلو ڪرڻ چاهي ته خاندان جي مرضي ۽ سماجي روايتن جو بار مٿس وڌو وڃي ٿو.
اسان جي سماج ۾ هڪ جملو ڪيترن ئي ماڻهن جي ذهن تي ڳرو بار بڻجي وڃي ٿو: ”ماڻهو ڇا چوندا؟“ اهو سوال ڪڏهن ڪڏهن ايترو طاقتور ٿي وڃي ٿو، جو انسان پنهنجي خوشي، پسند ۽ ذهني سڪون کان وڌيڪ ٻين ماڻهن جي راءِ کي اهميت ڏيڻ لڳي ٿو. خاندان جي عزت جي نالي ۾ ٻارن جي پسند کي رد ڪرڻ، نوڪريءَ جي ناڪاميءَ تي طعنا ڏيڻ، تعليم بابت زبردستي ڪرڻ يا شاديءَ بابت مسلسل دٻاءُ وجهڻ سان مسئلا حل نٿا ٿين. خاندان جي حقيقي عزت ان ۾ هجڻ گهرجي ته ان جا ماڻهو هڪ ٻئي لاءِ محفوظ، پيار ڀريو ۽ اعتماد وارو ماحول پيدا ڪن.
خاص طور شاديءَ بابت والدين جو رويو نوجوانن جي ذهني حالت تي گهرو اثر وجهي سگهي ٿو. شادي زندگيءَ جو هڪ وڏو فيصلو آهي، پر اسان جي سماج ۾ ڪيترن ئي گهرن ۾ ان کي صرف ٻن ماڻهن جي زندگيءَ بدران خاندان جي عزت، برادري، رشتيدارن جي راءِ ۽ سماجي روايتن سان ڳنڍيو ويندو آهي. والدين پنهنجي تجربي جي بنياد تي اولاد لاءِ رشتو پسند ڪري سگهن ٿا، صلاح ڏئي سگهن ٿا ۽ پنهنجي خدشن جو اظهار به ڪري سگهن ٿا، پر جڏهن اولاد جي مرضي، پسند ۽ ذهني تياري کي نظرانداز ڪري شاديءَ لاءِ زبردستي ڪئي وڃي ٿي ته اها صورتحال نوجوان لاءِ شديد ذهني دٻاءُ جو سبب بڻجي سگهي ٿي.
جيڪڏهن ڪو نوجوان ڪنهن رشتي بابت صاف لفظن ۾ رضامندي نه ڏي، پنهنجي خدشن جو اظهار ڪري يا چوي ته هو ذهني طور ان فيصلي لاءِ تيار ناهي، تڏهن کيس ڌمڪائڻ، جذباتي بليڪ ميل ڪرڻ، رشتيدارن جي دٻاءَ هيٺ آڻڻ يا ”اسان جي عزت جو سوال آهي“ چئي مجبور ڪرڻ مسئلي جو حل ناهي. شاديءَ جو فيصلو جيڪڏهن ضد ۽ دٻاءَ جي بنياد تي ڪيو وڃي ته نوجوان ۾ بي وسي، خوف، ڪاوڙ، اڪيلائي ۽ والدين کان بي اعتمادي پيدا ٿي سگهي ٿي. اهڙي صورتحال ۾ هو پنهنجي گهر ۾ به پاڻ کي اڪيلو محسوس ڪري سگهي ٿو.
والدين جي ضد جو اثر رڳو شاديءَ جي فيصلي تائين محدود نٿو رهي. جڏهن هڪ نوجوان کي بار بار اهو محسوس ڪرايو وڃي ته سندس ڳالهه جي ڪا اهميت ناهي ۽ سندس زندگيءَ بابت فيصلا ٻيا ڪندا، ته سندس خوداعتمادي متاثر ٿي سگهي ٿي. هو خاندان کان پري ٿيڻ، ماڻهن سان ملڻ گهٽائڻ، پڙهائي يا ڪم ۾ دلچسپي وڃائڻ، ننڊ ۽ مزاج ۾ تبديلي ۽ مسلسل مايوسي جو شڪار ٿي سگهي ٿو. جيڪڏهن شديد دٻاءُ ڊگهو ٿي وڃي ۽ ٻيا خطري وارا عنصر به موجود هجن ته ڪجهه نوجوان پاڻ کي نقصان پهچائڻ يا خودڪشي بابت سوچڻ تائين به پهچي سگهن ٿا.
هتي هڪ ڳالهه واضح ڪرڻ ضروري آهي ته خودڪشي عام طور تي ڪنهن هڪ سبب جو نتيجو ناهي هوندي. ذهني صحت جا مسئلا، گهرو تڪرار، معاشي پريشاني، سماجي اڪيلائي، تشدد، تعلقن جا مسئلا ۽ زندگيءَ جا ٻيا ڪيترائي دٻاءُ گڏجي ڪنهن شخص جي حالت کي وڌيڪ سنگين بڻائي سگهن ٿا. ان ڪري ڪنهن اهڙي واقعي کانپوءِ صرف فرد کي الزام ڏيڻ بدران خاندان ۽ سماج کي پنهنجي روين تي به نظر وجهڻ گهرجي. خاص طور تي ان وقت جڏهن نوجوان اڳ ئي مسلسل دٻاءُ، بي وسي يا نااميدي جو اظهار ڪري رهيو هجي.
والدين کي اهو فرق سمجهڻو پوندو ته اولاد کي رهنمائي ڏيڻ ۽ اولاد جي زندگيءَ جو فيصلو زبردستي مڙهڻ ٻه مختلف شيون آهن. والدين پنهنجي تجربي جي بنياد تي صلاح ڏئي سگهن ٿا، شاديءَ جي رشتي بابت خدشا بيان ڪري سگهن ٿا ۽ مستقبل جي مسئلن کان آگاهه ڪري سگهن ٿا، پر اولاد جي زندگيءَ جي اهم فيصلن ۾ سندس راءِ ۽ رضامندي کي به اهميت ملڻ گهرجي. ”اسان والدين آهيون، تنهنڪري اسان جو فيصلو آخري آهي“ وارو رويو شايد ڪجهه وقت لاءِ مسئلو دٻائي ڇڏي، پر اندر پيدا ٿيل تڪليف کي ختم نٿو ڪري.
ساڳيءَ طرح شاديءَ کان انڪار ڪرڻ يا ڪنهن رشتي بابت تحفظات ظاهر ڪرڻ کي والدين جي بي عزتي يا محبت جي کوٽ سمجهڻ به درست ناهي. نوجوان جا خدشا شخصيت، سوچ، تعليم، مستقبل، مزاج، مطابقت يا زندگيءَ جي ٻين ترجيحن سان لاڳاپيل ٿي سگهن ٿا. اهڙي وقت بحث کي عزت جي جنگ بڻائڻ بدران پرسڪون ڳالهه ٻولهه ڪرڻ گهرجي. جيڪڏهن والدين ۽ ٻار پاڻ ۾ حل تائين نه پهچي سگهن ته خاندان جي ڪنهن سمجهدار ۽ ٻنهي ڌرين جو اعتماد رکندڙ فرد يا مناسب ماهر جي مدد وٺي سگهجي ٿي.
والدين لاءِ سڀ کان اهم عملي قدم اهو آهي ته ٻار سان ڳالهائڻ لاءِ وقت ڪڍيو وڃي. روزانو ڪجهه وقت اهڙي نموني ٻار سان گذارڻ گهرجي، جنهن ۾ موبائل، ٽي وي ۽ ٻين مصروفيتن کان پري رڳو ڳالهه ٻولهه هجي. ان وقت صرف پڙهائي، نمبرن، نوڪري يا مستقبل بابت سوال ڪرڻ بدران سندس احساسن بابت به پڇيو وڃي: ”اڄ تنهنجو ڏينهن ڪيئن گذريو؟“، ”ڪنهن ڳالهه توکي پريشان ڪيو؟“، ”مان تنهنجي لاءِ ڇا ڪري سگهان ٿو؟“ اهڙا ننڍا سوال ٻار کي اهو احساس ڏياري سگهن ٿا ته سندس ڳالهه ٻڌڻ وارو ڪو موجود آهي.
ٻار ڳالهائي ته فوراً فيصلو، ڇڙٻ يا نصيحت شروع نه ڪئي وڃي. پهرين سندس ڳالهه مڪمل ٻڌي وڃي ۽ پوءِ سمجهڻ جي ڪوشش ڪئي وڃي ته هو اصل ۾ ڇا محسوس ڪري رهيو آهي. جيڪڏهن ٻار غلطي ڪري ته غلطيءَ کي رد ڪيو وڃي، ٻار کي نه. ”هي ڪم غلط ٿيو آهي“ چوڻ ۽ ”تون ئي خراب آهين“ چوڻ ۾ وڏو فرق آهي. شخصيت تي حملو ڪرڻ بدران مسئلي تي ڳالهائڻ ٻار جي خوداعتمادي کي بچائي سگهي ٿو.
ٻارن جي ڀيٽ به والدين جي روين جو اهم حصو آهي. ڀاءُ، ڀيڻ، پاڙي يا رشتيدارن جي ٻارن سان بار بار مقابلو ڪرڻ سان حوصلا وڌڻ بدران احساسِ ڪمتري پيدا ٿي سگهي ٿي. ٻار جي ڪوشش کي به اهميت ڏيڻ گهرجي، رڳو نتيجي کي نه. جيڪڏهن نتيجو خراب اچي ته پهريان اهو سمجهڻ گهرجي ته مسئلو ڪٿي پيش آيو ۽ پوءِ گڏجي ان جو حل ڳولڻ گهرجي.
والدين کي پنهنجي ٻارن جي پسند ۽ راءِ کي به اهميت ڏيڻ گهرجي. هر فيصلو ٻار جي مرضيءَ مطابق ڪرڻ ضروري ناهي، پر هر فيصلي ۾ سندس ڳالهه ٻڌڻ ضروري آهي. تعليم، ڪيريئر، دوستي، شادي يا مستقبل بابت ڳالهائيندي حڪم ڏيڻ بدران ڳالهه ٻولهه ڪرڻ گهرجي. والدين جو تجربو قيمتي آهي، پر ٻار جي زندگي بابت سندس احساس، خواهشون ۽ خدشا به اهم آهن.
گهر ۾ اهڙو ماحول پيدا ڪرڻ ضروري آهي، جتي ٻار کي اهو خوف نه هجي ته پنهنجي پريشاني ٻڌائڻ سان کيس طعنا، بي عزتي يا سخت سزا ملندي. جيڪڏهن ٻار ڪنهن ذهني پريشاني، خوف يا ذاتي مسئلي بابت ڳالهائي ته سندس اعتماد کي ٽوڙڻ بدران احتياط سان ساڻس گڏ بيهڻ گهرجي. جيڪڏهن صورتحال سنگين هجي ته ذهني صحت جي ماهر يا ڊاڪٽر کان مدد وٺڻ ۾ دير نه ڪرڻ گهرجي.
والدين کي پنهنجي ٻارن جي خاموشيءَ کي به سنجيدگيءَ سان ڏسڻ گهرجي. جيڪڏهن ٻار جي رويي ۾ اوچتو ۽ مسلسل تبديلي اچي، هو ماڻهن کان الڳ رهڻ لڳي، ننڊ يا کاڌي جي عادتن ۾ واضح تبديلي اچي، پڙهائي يا ڪم ۾ دلچسپي ختم ٿي وڃي يا بار بار نااميديءَ جون ڳالهيون ڪري ته ان کي صرف ضد يا بدتميزي سمجهي نظرانداز نه ڪيو وڃي. اهڙي وقت محبت سان ڳالهه ٻولهه شروع ڪرڻ ۽ ضرورت پوڻ تي ماهر کان مدد وٺڻ وڌيڪ ذميواراڻو رويو آهي.
جيڪڏهن ڪو نوجوان خودڪشي يا پاڻ کي نقصان پهچائڻ بابت ڳالهائي ته ان کي ڊرامو، ڌمڪي يا جذباتي بليڪ ميل سمجهي خاموش نه ڪرائڻ گهرجي. کيس اڪيلو نه ڇڏيو وڃي، پرسڪون انداز ۾ ٻڌو وڃي ۽ فوري طور ڊاڪٽر، ذهني صحت جي ماهر يا مقامي هنگامي مدد سان رابطو ڪيو وڃي. اهڙي صورتحال ۾ مقصد بحث کٽڻ نه، پر انسان کي محفوظ رکڻ هجڻ گهرجي.اڄ جي دور ۾ سوشل ميڊيا به نوجوانن جي نفسياتي دنيا تي اثرانداز ٿي رهي آهي. فيس بڪ، انسٽاگرام، ٽڪ ٽاڪ ۽ ٻين پليٽ فارمن تي ٻين جون ڪاميابيون، مهانگيون گاڏيون، سفر ۽ خوشيون ڏسي ماڻهو پنهنجي زندگيءَ جو مقابلو انهن تصويرن سان ڪرڻ لڳن ٿا. مسئلو اهو آهي ته اسان ٻين جي زندگيءَ جو چونڊيل حصو پنهنجي مڪمل زندگيءَ سان ڀيٽيون ٿا. سوشل ميڊيا تي هر مرڪ جي پويان خوشي هجي، اهو ضروري ناهي. ان ڪري ڊجيٽل دنيا سان گڏ حقيقي انساني رشتن، ڳالهه ٻولهه ۽ گڏ ويهڻ جي روايت کي به زنده رکڻ ضروري آهي.
ذهني صحت بابت شعور اسڪولن، ڪاليجن، يونيورسٽين ۽ ڪم جي هنڌن تائين به پهچڻ گهرجي. شاگردن لاءِ ڪائونسلنگ جون سهولتون هجڻ گهرجن ۽ استادن کي اهو سمجهڻ گهرجي ته هر ڪمزور نتيجو سستي يا نااهليءَ جو ثبوت ناهي. شايد شاگرد ڪنهن اهڙي ذهني يا گهريلو دٻاءَ مان گذري رهيو هجي، جنهن جي استاد کي خبر ئي نه هجي. ساڳيءَ طرح ڪم جي هنڌن تي ملازمن لاءِ عزت، مناسب ڪم جو ماحول ۽ انساني رويو به ضروري آهي.
خاندان کان ٻاهر سماج جي ذميواري به گهٽ ناهي. اسان کي ڪنهن جي ذاتي زندگي، معاشي حالت، شادي، اولاد، نوڪري، پڙهائي يا ناڪاميءَ بابت غيرضروري سوال ڪرڻ کان پاسو ڪرڻ گهرجي. هر ماڻهوءَ جي زندگيءَ جي رفتار مختلف آهي. ڪنهن جي خاموشيءَ کي غرور، غربت کي ناڪامي، بيروزگاريءَ کي سستي ۽ ذهني پريشانيءَ کي ڪمزوري سمجهڻ بدران انسان کي انسان سمجهڻ ضروري آهي. اسان شايد هر ماڻهوءَ جا مسئلا حل نه ڪري سگهون، پر ڪنهن جي تڪليف ۾ اضافو نه ڪرڻ اسان جي هٿ ۾ ضرور آهي.
اسان جي ٻارن ۽ نوجوانن کي صرف ڪامياب ٿيڻ جي تربيت نه، پر انسان رهڻ جي تربيت به گهرجي. کين سيکارڻ گهرجي ته ٻين جي عزت ڪن، پر پنهنجي عزت به محفوظ رکن؛ ناڪاميءَ کان نه ڊڄن، مدد گهرڻ کان شرمائن نه ۽ پنهنجي احساسن کي لفظ ڏيڻ سکن. والدين، استاد ۽ سماج جيڪڏهن ٻارن کي صرف مقابلي جي دنيا ۾ اڳتي وڌڻ سيکاريندا رهندا ته شايد هو ڪامياب ته ٿي وڃن، پر اندر کان ٿڪجي به سگهن ٿا. ان ڪري زندگيءَ ۾ ڪاميابيءَ سان گڏ ذهني سڪون، انساني قدر، همدردي ۽ رشتن جي اهميت به سمجهائڻ ضروري آهي.
آخرڪار سوال اهو آهي ته اسان پنهنجي ٻارن لاءِ ڇا چاهيون ٿا؟ صرف اهو ته هو ماڻهن جي نظر ۾ ڪامياب نظر اچن، يا اهو به ته هو اندر کان خوش، محفوظ ۽ مطمئن هجن؟ والدين جي محبت صرف ضرورتون پوري ڪرڻ، خرچ کڻڻ يا مستقبل جا فيصلا ڪرڻ جو نالو ناهي؛ محبت ۾ ٻار کي ٻڌڻ، سندس راءِ جي عزت ڪرڻ، غلطيءَ ۾ ساٿ ڏيڻ ۽ ڏکي وقت ۾ سندس هٿ مضبوط ڪرڻ به شامل آهي.
هر چهري جي پويان هڪ ڪهاڻي آهي ۽ هر خاموشيءَ جي پويان ڪو نه ڪو سبب آهي. نوجوانن کان صرف اهو نه پڇون ته ”ڇا حاصل ڪيئي؟“، ڪڏهن اهو به پڇون ته ”تون اندر کان ڪيئن آهين؟“ شايد هڪ نرم لفظ ڪنهن جو بار گهٽائي ڇڏي، شايد ڪنهن جي ڳالهه ڌيان سان ٻڌڻ کيس اڪيلائيءَ مان ٻاهر ڪڍي اچي.
زندگيءَ جي قيمت ڪنهن امتحان، نوڪري، شادي، رشتو، ملڪيت يا سماجي حيثيت کان وڏي آهي. خاندان جي عزت به ان ۾ ناهي ته اولاد کي پنهنجي مرضيءَ خلاف زندگي گذارڻ تي مجبور ڪيو وڃي؛ اصل عزت ان ۾ آهي ته والدين پنهنجي ٻار جي ڳالهه ٻڌن، سندس اهم فيصلن ۾ سندس راءِ ۽ رضامندي کي اهميت ڏين ۽ اختلاف جي باوجود کيس اهو يقين ڏيارين ته گهر سندس خلاف نه، پر سندس ساٿ ۾ بيٺل آهي.
اسان کي اهڙو سماج ٺاهڻو پوندو، جتي ماڻهو پنهنجي درد کي لڪائڻ تي مجبور نه هجن، جتي مدد گهرڻ کي ڪمزوري نه سمجهيو وڃي ۽ جتي خاندان انسان لاءِ دٻاءُ نه، پر سهارو بڻجي. ڇو ته ڪڏهن ڪڏهن ڪنهن انسان کي بچائڻ لاءِ وڏي تبديلي جي ضرورت ناهي هوندي؛ هڪ ٻڌندڙ ڪن، هڪ همدرد دل ۽ هڪ اهڙو گهر ڪافي هوندو آهي، جتي هو پاڻ کي محفوظ محسوس ڪري. ذهني صحت جو سفر سمجهه، همدردي ۽ ٻڌڻ سان شروع ٿئي ٿو، ۽ هڪ بهتر سماج جي شروعات اتي ئي ٿئي ٿي، جتي اسان هڪ ٻئي کي بدلائڻ کان اڳ سمجهڻ جي ڪوشش ڪريون ٿا.
ذهني دٻاءُ ۽ سماجي روين بابت عالمي تحقيق
ذهني صحت بابت عالمي ادارن جون تحقيقون به ان ڳالهه کي واضح ڪن ٿيون ته انسان جي ذهني حالت کي رڳو سندس ذاتي مسئلو سمجهڻ درست ناهي. ورلڊ هيلٿ آرگنائيزيشن موجب ذهني صحت تي فرد سان گڏ خاندان، ڪميونٽي، معاشي حالتون ۽ وسيع سماجي ماحول اثرانداز ٿين ٿا. ڊبليو ايڇ او جي تحقيق مطابق غربت، اڻبرابري، تشدد ۽ ناموافق سماجي حالتون ذهني صحت لاءِ خطرا وڌائي سگهن ٿيون، جڏهن ته مضبوط سماجي لاڳاپا، مثبت رويا، محفوظ ماحول ۽ ڪميونٽي سان ڳانڍاپو ذهني صحت لاءِ حفاظتي ڪردار ادا ڪن ٿا.ڊبليو ايڇ او خاص طور تي ٻارن جي حوالي سان سخت والدين واري روين ۽ جسماني سزا کي ذهني صحت لاءِ نقصانڪار عنصرن ۾ شمار ڪري ٿو، جڏهن ته مثبت سماجي لاڳاپن ۽ مضبوط ڪميونٽي رابطن کي تحفظ ڏيندڙ عنصر قرار ڏئي ٿو. ان مان اهو سمجهڻ ۾ مدد ملي ٿي ته ٻار جي پرورش صرف کاڌو، لباس ۽ تعليم فراهم ڪرڻ جو نالو ناهي، پر کيس محفوظ، عزت ڀريو ۽ ٻڌڻ وارو ماحول فراهم ڪرڻ به ذهني صحت جو اهم حصو آهي.ساڳيءَ طرح ڊبليو ايڇ او ۽ انٽرنيشنل ليبر آرگنائيزيشن جي تحقيقن موجب ڪم جي جڳهه تي ڊگها ڪم جا ڪلاڪ، نوڪريءَ جو عدم تحفظ، ڪم تي اختيار جي کوٽ، خراب رابطي، بدمعاشي، امتيازي سلوڪ ۽ ساٿين يا مينيجرز جي سهڪار جي کوٽ ذهني دٻاءُ وڌائي سگهن ٿا. عالمي ادارا ان ڳالهه تي زور ڏين ٿا ته ذهني صحت جي تحفظ لاءِ صرف فرد کي دٻاءُ برداشت ڪرڻ سيکارڻ ڪافي ناهي، پر اهڙيون سماجي ۽ اداري جون حالتون به بهتر ڪرڻيون پونديون، جيڪي دٻاءُ پيدا ڪن ٿيون.ان ڪري ذهني صحت جو سوال رڳو اسپتالن ۽ نفسياتي ماهرن تائين محدود نه ٿو رهي. اهو سوال گهر، اسڪول، يونيورسٽي، ڪم جي جڳهه، خاندان ۽ سڄي سماج سان لاڳاپيل آهي. جيڪڏهن اسان ذهني دٻاءُ گهٽائڻ چاهيون ٿا ته ماڻهن کي صرف ”مضبوط ٿيڻ“ جو مشورو ڏيڻ بدران انهن حالتن تي به نظر وجهڻي پوندي، جيڪي مسلسل دٻاءُ پيدا ڪري رهيون آهن. عالمي تحقيق جو بنيادي پيغام به اهو ئي آهي ته ذهني صحت جي حفاظت فرد، خاندان، ادارن ۽ سماج جي گڏيل ذميواري آهي.
