قاسم جسڪاڻي
ھن وشال جھان ۾ پٺتي پيل رياستن جا پاشندا ڄڻ تي ڪي ڄائي ڄم جي بدنصيب ھجن تي قدرتي توڙي مصنوئي آفتن جا انبار ڪڙڪندا رھن ٿا. چوڻي ھوندي ھئي تـ دنيا چنڊ تي پھتي پاڻ اڃان پٺ تي پيل آھيون پر ھاڻ ان چوڻي دنيا گھڻو اڳتي نڪري چڪي آھي چنڊ کان اڳتي ڪھڪشائن جي کوجنا ۽ مارس تي گھر اڏڻ کان بـ اڳتي مصنوئي ذھانت ۽ جذباتي ذھانت, روبوٽڪ ورلڊ کان بـ اڳتي جون ڳالھيون ٿي رھيون آھن پر پاڻ مسلط ڪيل جابر جي آسري بي سھارا ڇڏيل ماڻھو مصيبتن ۾ مارجون پيا. دنيا حادثن جي سائنس ذريعي اڳڪٿي کان اڳ واري لمحن تي روڪٿام ڪري پئي پر پاڻ وٽ ھر سانحي ٿيڻ جو انتظار ٿيندو آھي
روڪٿام جو مطلب سانحي جو انتظار ڪرڻ نه، پر سانحو ٿيڻ ئي نه ڏيڻ آهي. اسان وٽ هڪ عجيب روايت بڻجي وئي آهي. جڏهن ڪو حادثو ٿئي ٿو، ماڻهو مرن ٿا، عمارت سڙي ٿي، ڪارخانو تباهه ٿئي ٿو، روڊ حادثي ۾ خاندان اجڙي وڃي ٿو يا ٻوڏ شهرن ۽ ڳوٺن کي پنهنجي لپيٽ ۾ وٺي ٿي، تڏهن اوچتو اسان جي ادارن کي حفاظتي انتظام ياد اچن ٿا. پوءِ اجلاس ٿين ٿا، ڪميٽيون جوڙيون وڃن ٿيون، جاچ جا حڪم جاري ٿين ٿا، ذميوارن کي ڳولڻ جون ڳالهيون ٿين ٿيون ۽ ڪجهه ڏينهن لاءِ ميڊيا ۾ وڏا وڏا بيان اچن ٿا. جيڪو ڪم حادثي کان پوءِ ٿي سگهي ٿو، اهو حادثي کان اڳ ڇو نٿو ٿي سگهي؟
جيڪڏهن ڪنهن عمارت جا هنگامي نڪرڻ جا رستا بند آهن، جيڪڏهن باهه وسائڻ جو نظام موجود ناهي، جيڪڏهن بجليءَ جون تارون خطرناڪ آهن، جيڪڏهن ڪارخاني ۾ حفاظتي تربيت ناهي، جيڪڏهن اسپتال ۾ هنگامي صورتحال لاءِ عملي جي مشق ناهي، جيڪڏهن روڊ تي رفتار ۽ ٽريفڪ جي قانونن تي عمل نٿو ٿئي، ته پوءِ اسان ڪنهن سانحي جو انتظار ڇو ڪريون؟
حادثو اچڻ کان پوءِ ايمبولينس موڪلڻ ضروري آهي، پر ان کان وڌيڪ ضروري اهو آهي ته اهڙو ماحول ئي پيدا نه ٿيڻ ڏجي، جتي ايمبولينس جي ضرورت پوي.
صحتِ عامه ۽ آفتن جي انتظام جي بنيادي فلسفي ۾ روڪٿام جو مطلب اهو آهي ته خطري کي واقعي کان اڳ سڃاڻجي ۽ ان کي گهٽايو يا ختم ڪيو وڃي. بنيادي روڪٿام خطري پيدا ڪندڙ حالتن کي جنم وٺڻ کان اڳ روڪڻ تي زور ڏئي ٿي، جڏهن ته ابتدائي روڪٿام بيماري، حادثي يا نقصانڪار واقعي کي ٿيڻ کان اڳ روڪڻ لاءِ قدم کڻي ٿي. يعني جيڪڏهن ڪنهن اسپتال ۾ باهه لڳڻ جو خطرو موجود آهي ته صرف باهه لڳڻ کان پوءِ فائر برگيڊ گهرائڻ روڪٿام ناهي. باهه کان اڳ بجليءَ جي نظام جي جاچ، باهه وسائڻ وارا اوزار، دونهي جا الارم، هنگامي نڪرڻ جا رستا، تربيت يافته عملي ۽ باقاعده مشقون رکڻ اصل روڪٿام آهن. ساڳيءَ طرح جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ٻوڏ جو خطرو هر سال موجود آهي ته ٻوڏ اچڻ کان پوءِ خيما، کاڌو ۽ پاڻي پهچائڻ ضروري ضرور آهي، پر اصل روڪٿام ان کان اڳ ٻوڏ جي اڳڪٿي، خبرداري، بندن ۽ نيڪال جي نظام، محفوظ هنڌن ۽ ماڻهن جي اڳواٽ منتقلي جي منصوبابندي ڪرڻ آهي.
گڏيل قومن جو سينڊائي فريم ورڪ 2015–2030 به عالمي سطح تي آفتن جي خطري کي گهٽائڻ لاءِ چار بنيادي ترجيحون مقرر ڪري ٿو: خطري کي سمجهڻ، خطري جي انتظام لاءِ مضبوط حڪمراني، خطري کي گهٽائڻ ۾ سيڙپڪاري ۽ اثرائتي هنگامي تياري. يعني دنيا جو رخ ”حادثو ٿيو، پوءِ ردعمل ڏيو“ کان اڳتي وڌي ”خطرو سڃاڻو، اڳواٽ تيار ٿيو ۽ نقصان گهٽايو“ ڏانهن آهي.
دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ وڏن سانحن کان پوءِ رڳو افسوس نه ڪيو ويو، پر انهن واقعن مان سبق وٺي حفاظتي نظام تبديل ڪيا ويا.
ھڪ اھم مثال; بنگلاديش جو رانا پلازا سانحو. ھي سانحو 24 اپريل 2013 تي بنگلاديش ۾ رانا پلازا عمارت ڪري پئي. عالمي محنت واري اداري موجب 1,138 مزدور فوت ۽ 2,500 کان وڌيڪ زخمي ٿيا. اهو دنيا جي سڀ کان خوفناڪ صنعتي سانحن مان هڪ هو.
پر اصل ڳالهه صرف انگ اکر نه آهن. هن سانحي کان پوءِ بنگلاديش ۾ ڪپڙن جي ڪارخانن جي حفاظتي معيارن تي وڏي پيماني تي ڪم ٿيو. عالمي محنت واري اداري مطابق سرڪاري مهم تحت 1,549 ڪپڙن جي ڪارخانن جو معائنو ڪيو ويو ۽ جيڪي ادارا حفاظتي گهرجون پوريون نه ڪري رهيا هئا، انهن بابت ڪارروائي ۽ حفاظتي بهتري جا قدم کنيا ويا. يعني سانحي کي صرف ماتم جو سبب نه بڻايو ويو؛ ان کي نظام جي اصلاح جو سبب بڻايو ويو.
اھڙي طرح جاپان ۽ آفتن جي تياري کي ڏسجي تـ جاپان ۾ زلزلا نوان ناهن. پر اتي سوچ اها آهي ته زلزلو اچي ته ڇا ڪنداسين، ان کان اڳ اهو سوچيو وڃي ته زلزلي جي نقصان کي ڪيترو گهٽائي سگهجي ٿو؟ عمارتن جي ڊيزائن، حفاظتي معيارن، هنگامي مشقن، عوامي آگاهي ۽ اڳواٽ تياري جو مقصد ئي اهو آهي ته قدرتي خطري کي انساني سانحي ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪيو وڃي. قدرتي آفت شايد اسان جي وس ۾ نه هجي، پر ان آفت سبب ٿيندڙ نقصان کي گهٽائڻ گهڻي حد تائين اسان جي وس ۾ آهي.
پاڪستان ۾ ٿيل حادثن تي مثالن جي ڪا کوٽ ناهي. پاڪستان جي قومي آفتن واري انتظاميا پاڻ پنهنجي دستاويزن ۾ تسليم ڪري ٿي ته ملڪ ٻوڏن، زلزلن، خشڪ سالي، لينڊ سلائيڊنگ، گرمي جي لهرن، صنعتي حادثن، ٽرانسپورٽ حادثن ۽ شهري باهه جهڙن خطرن کي منهن ڏئي ٿو. قومي آفتن واري منصوبابندي ۾ انهن خطرن کي خطري ۾ گهٽتائي واري حڪمت عملي جو حصو بڻايو ويو آهي. مسئلو اهو ناهي ته اسان کي خطرا معلوم ناهن. مسئلو اهو آهي ته اسان کي خطرا معلوم هوندي به ڪيترائي ڀيرا اڳواٽ قدم کڻڻ ۾ ناڪامي ٿيندي آهي.
بلديه ٽائون، ڪراچي جو ڪارخاني وارو سانحو ھڪ وڏو مثال آھي جيڪو 11 سيپٽمبر 2012 پاڪستان جي صنعتي تاريخ جو هڪ ڪارو ڏينهن هو. ڪراچي جي بلديه ٽائون ۾ علي انٽرپرائزز جي ڪپڙن جي ڪارخاني ۾ باهه لڳي. عالمي محنت واري اداري مطابق 255 کان وڌيڪ مزدور فوت ۽ ڪيترائي زخمي ٿيا. اداري ان کي پاڪستان جي تاريخ جي سنگين ترين صنعتي حادثن مان هڪ قرار ڏنو. سانحي کان پوءِ معاوضا ڏنا ويا، جاچون ٿيون ۽ حفاظتي نظام بهتر ڪرڻ جون ڳالهيون ٿيون. پر هڪ اهم سوال هتي به ساڳيو آهي: ڇا انهن مزدورن جون زندگيون بچائڻ لاءِ ضروري حفاظتي اپاءَ انهن جي مرڻ کان اڳ يقيني نٿا بڻائي سگهجن ها؟ عالمي محنت (LO) واري اداري پاڪستان ۾ اهڙن واقعن کي روڪڻ لاءِ ڪم جي جڳهه تي حفاظت ۽ صحت بابت گڏيل عملي منصوبي ۽ حفاظتي قدمن تي زور ڏنو. يعني سانحي کان پوءِ به دنيا اسان کي اهو ئي ٻڌايو: حادثا هميشه قسمت ناهن؛ ڪيترائي حادثا روڪي سگهجن ٿا.
ڪراچي جو گل پلازا: ڇا اسان اڳواٽ خبردار نه هئاسين؟ جنوري 2026 ۾ ڪراچي جي گل پلازا ۾ لڳل باهه هڪ ڀيرو ٻيهر اسان کي اهو سوال ڪرڻ تي مجبور ڪيو ته ڇا اسان وٽ حفاظتي نظام صرف ڪاغذن تي آهي؟ رائٽرز جي تحقيق موجب گل پلازا بابت ماضي ۾ به حفاظتي خدشا موجود هئا. فائر ڊپارٽمينٽ جي 2023 ۽ 2024 جي معائنن ۾ بند نڪرڻ جا رستا، ناقص هنگامي روشني، الارم سسٽم جون کوٽون ۽ فائر سيفٽي جي مسئلن جي نشاندهي ڪئي وئي هئي. ان باوجود جنوري 2026 ۾ اتي هڪ خوفناڪ باهه لڳي، جنهن ۾ وڏي جاني نقصان جي رپورٽ ٿي.
جيڪڏهن خطرا اڳ ئي لکيل، ڏٺل ۽ رپورٽ ٿيل هئا ته پوءِ انهن کي ختم ڇو نه ڪيو ويو؟ جيڪڏهن هڪ انسپيڪٽر رپورٽ ۾ لکي ٿو ته نڪرڻ جو رستو بند آهي، ته ان رستي کي کولڻ لاءِ ڪنهن انسان جي مرڻ جو انتظار ڇو؟جيڪڏهن فائر الارم ناقص آهي ته ان کي درست ڪرڻ لاءِ باهه لڳڻ ضروري ڇو؟ جيڪڏهن عمارت حفاظتي معيارن تي پوري نٿي لهي ته ان کي محفوظ قرار ڏيڻ لاءِ سانحي جي ضرورت ڇو؟
هي سوال صرف گل پلازا جو ناهي. هي سوال اسان جي سڄي حفاظتي سوچ جو آهي.
صنعتن ۾ حادثا: مزدور جي زندگي به هڪ حفاظتي ذميواري آهي. 2025 ۾ فيصل آباد ۾ گلو ٺاهڻ واري ڪارخاني ۾ بوائلر ڌماڪي ۾ گهٽ ۾ گهٽ 18 ماڻهو فوت ۽ 21 زخمي ٿيڻ جي رپورٽ ٿي. رپورٽن موجب ڪارخانو رهائشي علائقي ۾ موجود هو ۽ واقعي کان پوءِ عمارت ۽ حفاظتي معيارن بابت سوال اٿيا.
اسان وٽ اڪثر حادثي کان پوءِ سوال ٿيندو آهي: ”ڌماڪو ڪيئن ٿيو؟“ منهنجي خيال ۾ ان سان گڏ هڪ ٻيو سوال به لازمي ٿيڻ گهرجي: ”ڌماڪو ٿيڻ کان اڳ خطري کي ڪنهن ڏٺو هو؟ ۽ ڏسڻ باوجود ان کي ختم ڇو نه ڪيو ويو؟“ حفاظتي جاچ، بوائلر جي باقاعده چڪاس، گئس جي ليڪيج جي نگراني، بجليءَ جي نظام جي جاچ، مناسب وينٽيليشن، باهه وسائڻ جو انتظام ۽ عملي جي تربيت اهڙا قدم آهن جيڪي حادثي کان اڳ کڻڻ گهرجن.
عالمي محنت واري اداري پاڪستان بابت واضح طور تي چيو آهي ته ڪيترائي ڪم سان لاڳاپيل حادثا منظم پيشاورانه حفاظت ۽ صحت جي قدمن ذريعي روڪي سگهجن ٿا.
روڊ حادثا به قسمت ناهن. اسان وٽ روڊ حادثي کان پوءِ عام جملو ٻڌڻ ۾ اچي ٿو: ”قسمت ۾ ائين ئي لکيل هو.“ پر ڇا هر حادثو قسمت آهي؟ عالمي صحت واري اداري جي مطابق 2021 ۾ دنيا ۾ تقريباً 1.19 ملين ماڻهو روڊ حادثن سبب فوت ٿيا. پاڪستان لاءِ عالمي صحت واري اداري جي 2023 واري روڊ سيفٽي پروفائيل ۾ به ملڪ جي روڊ حادثن بابت صورتحال ۽ حفاظتي نظام جو جائزو ڏنو ويو آهي. سيٽ بيلٽ، هيلمٽ، رفتار تي ضابطو، نشي ۾ ڊرائيونگ خلاف سخت ڪارروائي، گاڏين جي فٽنيس، محفوظ روڊ، مناسب روشني، ٽريفڪ قانونن تي عمل ۽ ڊرائيورن جي تربيت—اهي سڀ حادثي کان اڳ واري روڪٿام جا حصا آهن. حادثي کان پوءِ زخمي کي اسپتال پهچائڻ ضروري آهي. پر جيڪڏهن هڪ ماڻهو بغير هيلمٽ جي موٽر سائيڪل هلائي رهيو آهي ۽ اسان پوليس، سماج ۽ ادارن جي حيثيت سان کيس حادثي کان اڳ محفوظ نه ڪيو، ته پوءِ حادثي کان پوءِ صرف افسوس ڪرڻ ڪافي ناهي.
پاڪستان ۾ ٻوڏ ڪو نئون واقعو ناهي. قومي آفتن واري انتظاميا جي دستاويزن موجب ٻوڏ ملڪ کي بار بار متاثر ڪندڙ سڀ کان اهم قدرتي خطرن مان آهي. 2022 جي ٻوڏ کان پوءِ قومي آفتن واري انتظاميا پاڻ هڪ جائزي واري ڪانفرنس ۾ مستقبل جي ٻوڏن لاءِ وسيلن جي اڳواٽ موجودگي، آفتن جي خطري کي ترقياتي منصوبن ۾ شامل ڪرڻ ۽ نظام کي ردعمل واري طريقي کان وڌيڪ اڳواٽ تياري واري طريقي ڏانهن وٺي وڃڻ تي زور ڏنو.
هيءَ ڳالهه تمام اهم آهي. جيڪڏهن اسان کي خبر آهي ته مون سون اچڻو آهي، برساتون ٿيڻيون آهن، درياهن ۾ پاڻي وڌي سگهي ٿو ۽ ڪجهه علائقا هر سال ٻوڏ جو شڪار ٿين ٿا، ته پوءِ خيما ۽ راشن ٻوڏ اچڻ کان پوءِ موڪلڻ کان وڌيڪ اهم ڪم اهو آهي ته:
– اڳواٽ خبرداري جو نظام فعال هجي؛
– خطرناڪ علائقن جي نشاندهي ٿيل هجي؛
– محفوظ هنڌ تيار هجن؛
– ايمبولينس ۽ بچاءَ جون ٽيمون تيار هجن؛
– دوائون ۽ خوراڪ اڳواٽ موجود هجن؛
– ماڻهن کي بروقت منتقل ڪرڻ جو منصوبو هجي؛
– اسڪولن، اسپتالن ۽ سرڪاري عمارتن لاءِ هنگامي منصوبا موجود هجن.
آفت کي شايد روڪي نه سگهجي، پر آفت کي انساني الميي ۾ تبديل ٿيڻ کان گهڻو حد تائين روڪي سگهجي ٿو.
اسپتال اهڙي جاءِ آهي جتي ماڻهو پنهنجي زندگي بچائڻ لاءِ اچن ٿا. ان ڪري اسپتال ۾ حفاظتي غفلت جي قيمت وڌيڪ خطرناڪ ٿي سگهي ٿي. هڪ اسپتال ۾ باهه جو الارم ڪم نه ڪري، هنگامي نڪرڻ جا رستا واضح نه هجن، آڪسيجن جي نظام جي باقاعده جاچ نه ٿئي، بجليءَ جو نظام ناقص هجي، عملي کي باهه لڳڻ جي صورت ۾ تربيت نه هجي يا هنگامي مشقون نه ڪرايون وڃن، ته پوءِ اسان حادثي کي دعوت ڏئي رهيا آهيون. ۽ جڏهن سانحو ٿئي ته اسان چوندا آهيون: ”جاچ ڪميٽي ٺاهي وئي آهي.“ پر مريض جي زندگي جاچ ڪميٽي کان اڳتي آهي. اسان کي اسپتالن ۾ اڳواٽ خطري جي سڃاڻپ، باقاعده حفاظتي جاچ، هنگامي مشق، عملي جي تربيت ۽ حفاظتي سامان جي دستيابي کي معمول بڻائڻو پوندو.
اسان وٽ اڪثر نظام جو رخ هن ريت هوندو آهي:
حادثو → نقصان → افسوس → جاچ → ڪميٽي → بيان → ڪجهه ڏينهن جي سرگرمي → خاموشي
اسان کي هن رخ کي تبديل ڪري هي بڻائڻو پوندو:
خطري جي سڃاڻپ → حفاظتي قدم → نگراني → تربيت → مشق → احتياط → حادثي جي روڪٿام
اهو فرق صرف لفظن جو ناهي. اهو فرق انساني زندگين ۽ موت جو فرق آهي.
هر اداري، اسپتال، ڪارخاني، اسڪول، بازار ۽ سرڪاري عمارت لاءِ ڪجهه بنيادي سوال لازمي ٿيڻ گهرجن:
پهريون: هتي سڀ کان وڏو خطرو ڪهڙو آهي؟
ٻيو: جيڪڏهن اهو خطرو پيدا ٿيو ته ڪيترو نقصان ٿي سگهي ٿو؟
ٽيون: ان خطري کي حادثي کان اڳ ڪيئن گهٽائي سگهجي ٿو؟
چوٿون: هنگامي حالت ۾ ماڻهن کي محفوظ طريقي سان ٻاهر ڪيئن ڪڍبو؟
پنجون: ڇا عملي کي ان صورتحال جي عملي تربيت ڏني وئي آهي؟
ڇهون: ڇا حفاظتي سامان واقعي موجود ۽ ڪم ڪندڙ حالت ۾ آهي؟
ستون: آخري حفاظتي معائنو ڪڏهن ٿيو؟
اٺون: جيڪڏهن رپورٽ ۾ نقص مليو ته ان کي درست ڪرڻ جي آخري تاريخ ڪهڙي آهي؟
۽ سڀ کان اهم جيڪو نقص ملي، ان کي درست ڪرائڻ لاءِ ڇا ڪنهن سانحي جو انتظار ته نه پيو ڪيو وڃي؟
قانون صرف ڪتاب ۾ نه، عملي زندگي ۾ به هجڻ گهرجي. پاڪستان جي قومي آفتن واري انتظاميا پنهنجي دستاويزن ۾ ملڪ جي عمارتن لاءِ باهه ۽ انساني زندگي جي حفاظت بابت حفاظتي ضابطن کي مضبوط ڪرڻ جي ضرورت تي ڪم جو ذڪر ڪيو آهي، ۽ قومي فائر ۽ حفاظتي ضابطن جي تياري لاءِ پاڪستان انجنيئرنگ ڪائونسل سان گڏ ڪم ڪرڻ جا قدم پڻ کنيا ويا پر ڪنهن به قانون جي اصل طاقت ان وقت ظاهر ٿيندي آهي جڏهن ان تي عمل ڪرائڻ جو نظام مضبوط هجي.
قانون هجي پر معائنو نه هجي؛ معائنو هجي پر رپورٽ تي عمل نه هجي؛ رپورٽ هجي پر ذميواري مقرر نه هجي ۽ ذميواري هجي پر سزا نه هجي ته پوءِ حفاظتي قانون صرف فائيلن جو حصو بڻجي وڃي ٿو.
روڪٿام لاءِ قانون، نگراني ۽ عملدرآمد ٽئي گڏ ضروري آهن. اسان کي سانحي کان پوءِ بهادر ٿيڻ بدران سانحي کان اڳ ذميوار ٿيڻ گهرجي. حادثي کان پوءِ فائر فائٽر جو پهچڻ بهادري آهي. زخمي کي ايمبولينس ۾ اسپتال پهچائڻ خدمت آهي. مريض جو علاج ڪرڻ انسانيت آهي. پر انهن سڀني کان اڳ جيڪڏهن ڪنهن انجنيئر عمارت جو خطرو سڃاتو، ڪنهن آفيسر حفاظتي نقص تي ڪارروائي ڪئي، ڪنهن اداري باقاعده مشق ڪرائي، ڪنهن استاد ٻارن کي حفاظتي تربيت ڏني، ڪنهن ڊرائيور ٽريفڪ قانون تي عمل ڪيو ۽ ڪنهن ذميوار شخص هڪ ممڪن خطري کي وقت تي ختم ڪري ڇڏيو ته اهو روڪٿام آهي. ۽ روڪٿام جي سڀ کان وڏي ڪاميابي اها هوندي آهي ته اخبار ۾ خبر ئي نه اچي. ڪو ماڻهو نه مري. ڪو خاندان نه اجڙي. ڪو ٻار يتيم نه ٿئي. ڪو مزدور پنهنجي گهر واپس وڃڻ کان محروم نه ٿئي. ڪو مريض اسپتال ۾ باهه جو شڪار نه ٿئي.
اسان هر سانحي کان پوءِ چوندا آهيون ”ذميوارن خلاف سخت ڪارروائي ڪئي ويندي.“ پر ڇا اسان ڪڏهن اهو به چئون ٿا ”جن ماڻهن کي خطرو اڳواٽ معلوم هو، انهن ان کي ختم ڪرڻ لاءِ ڇا ڪيو؟“ منهنجي نظر ۾ اصل احتساب اهو آهي. ڇو ته حادثو ٿيڻ کان پوءِ ذميوار ڳولڻ ضروري آهي، پر حادثو ٿيڻ کان اڳ خطري کي سڃاڻڻ ۽ ختم ڪرڻ ان کان به وڌيڪ ضروري آهي. اسان کي اهڙو نظام نه گهرجي جيڪو هر سانحي کان پوءِ جاڳي. اسان کي اهڙو نظام گهرجي جيڪو سانحي کان اڳ جاڳيل هجي. حادثي کان پوءِ ردعمل ضروري آهي، پر حادثي کان اڳ روڪٿام ان کان وڌيڪ ضروري آهي. ڇو ته بهترين ايمرجنسي اها آهي، جنهن جي ضرورت ئي نه پوي.
