غلام مصطفيٰ جمالي
ملڪ جي سياست ۾ جڏهن بيانن جو شور وڌي وڃي، هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ کي ڪاميابي سمجهيو وڃي ۽ ڳالهين جا دروازا بند ٿيڻ لڳن، تڏهن سڀ کان وڏو سوال اهو پيدا ٿئي ٿو ته هن سموري ڇڪتاڻ جي قيمت آخر ڪير ادا ڪري رهيو آهي؟ اقتدار جي ايوانن ۾ ويٺل ماڻهو پنهنجن سياسي مفادن لاءِ دليل ڏين ٿا، مخالف ڌريون پنهنجا مطالبا پيش ڪن ٿيون، جلسن ۾ تقريرون ٿين ٿيون ۽ سياسي اڳواڻ پنهنجي پنهنجي موقف تي قائم رهن ٿا، پر عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ ۾ ڪهڙي تبديلي اچي ٿي؟ سندس گهر جو خرچ گهٽجي ٿو يا وڌي ٿو؟ سندس ٻارن جي تعليم بهتر ٿئي ٿي يا وڌيڪ ڏکي بڻجي وڃي ٿي؟ بيمار کي علاج ملي ٿو يا هو اسپتالن جي دروازن تي پريشان بيٺو رهي ٿو؟ اهي ئي سوال آهن، جن جا جواب اڄ ملڪ جو عوام گهري رهيو آهي.
سياست ڪنهن به جمهوري ملڪ جي اهم ضرورت آهي. سياسي اختلاف به جمهوريت جو حصو آهن، پر جڏهن اختلاف ذاتي دشمنيءَ ۾ تبديل ٿي وڃن ۽ قومي مسئلن کان وڌيڪ اهميت اقتدار جي جنگ کي ڏني وڃي، تڏهن جمهوريت جو اصل مقصد پوئتي رهجي وڃي ٿو. سياست جو مقصد عوام جي خدمت، ملڪ جي ترقي ۽ ماڻهن جي مسئلن جو حل هجڻ گهرجي، نه ڪي اهڙو ماحول پيدا ڪرڻ، جنهن ۾ هر روز نئون تڪرار جنم وٺي ۽ اڳئين ڏينهن جا مسئلا وڌيڪ پيچيده ٿيندا وڃن.
پاڪستان هن وقت ڪيترن ئي معاشي، سماجي ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏئي رهيو آهي. مهانگائي عام خاندان جي بجيٽ کي لوڏي ڇڏيو آهي، روزگار جا موقعا ڪيترن ئي نوجوانن لاءِ محدود آهن، ننڍا واپاري وڌندڙ خرچن سبب پريشان آهن ۽ پگهاردار طبقي لاءِ آمدنيءَ اندر گهر هلائڻ ڏينهون ڏينهن ڏکيو ٿيندو پيو وڃي. اهڙي صورتحال ۾ عوام سياسي قيادت کان سنجيدگي، گڏيل حڪمت عملي ۽ عملي قدم کڻڻ جي اميد رکي ٿو، پر جڏهن سياسي بحثن جو مرڪز هڪ ٻئي کي هارائڻ بڻجي وڃي، تڏهن عوام جا بنيادي مسئلا پوئتي رهجي وڃن ٿا.
هڪ غريب مزدور صبح جو گهران نڪرندي اهو نٿو سوچي ته اڄ ڪهڙي سياسي جماعت جو بيان وڌيڪ اثرائتو رهيو. سندس پهرين ڳڻتي اها هوندي آهي ته اڄ کيس ڪم ملندو يا نه، ٻارن لاءِ ماني ڪيئن ايندي ۽ گهر جو ڪرايو ڪٿان ادا ٿيندو. هڪ پيءُ لاءِ سڀ کان وڏو سياسي مسئلو اهو آهي ته هو پنهنجي ٻار جي اسڪول جي فيس ڀري سگهي. هڪ بيمار ماءُ جي اولاد لاءِ سڀ کان اهم ڳالهه اها آهي ته علاج لاءِ پئسا موجود هجن. هڪ نوجوان لاءِ وڏي اميد اها آهي ته کيس سفارش کان سواءِ عزت وارو روزگار ملي. انهن ماڻهن لاءِ سياسي ڪاميابيءَ جو معيار تقريرن جو تعداد نه، پر زندگيءَ ۾ ايندڙ آساني آهي.
حڪومت جي ذميواري آهي ته اها عوام کي سهولتون فراهم ڪري، روزگار جا موقعا وڌائي، مهانگائيءَ تي ضابطو آڻي ۽ ادارن کي بهتر نموني هلائي. ساڳئي وقت مخالف ڌر جو ڪردار به انتهائي اهم آهي. مخالف ڌر جو ڪم رڳو تنقيد ڪرڻ يا حڪومت کي ڏکيائين ۾ وجهڻ نه، پر غلط پاليسين جي نشاندهي ڪرڻ، متبادل تجويزون پيش ڪرڻ ۽ قومي معاملن تي مثبت ڪردار ادا ڪرڻ آهي. جيڪڏهن حڪومت پنهنجي هر فيصلي کي درست سمجهي ۽ مخالف ڌر هر قدم کي رد ڪرڻ کي پنهنجو فرض سمجهي، ته پوءِ مسئلن جو حل ڪيئن نڪرندو؟
جمهوري نظام ۾ حڪومت ۽ مخالف ڌر هڪ ٻئي جا دشمن نه، پر هڪ ئي ملڪ جي سياسي عمل جا حصا آهن. سندن سوچ مختلف ٿي سگهي ٿي، ترجيحون الڳ ٿي سگهن ٿيون ۽ پاليسين تي اختلاف به ٿي سگهن ٿا، پر ملڪ جي سلامتي، معيشت، عوام جي ڀلائي ۽ آئين جي بالادستي جهڙن معاملن تي گهٽ ۾ گهٽ گڏيل رستو ڳولڻ ضروري آهي. دنيا جي ڪيترن ئي ملڪن ۾ سياسي اختلافن باوجود اهم قومي معاملن تي صلاح مشورا ٿيندا آهن. اختلاف ختم ڪرڻ لازمي ناهي، پر اختلافن کي اهڙي نموني سنڀالڻ لازمي آهي، جو ملڪ جو نظام متاثر نه ٿئي.
اسان وٽ سياسي ڇڪتاڻ جو هڪ وڏو نقصان اهو به آهي ته قومي بحث جو رخ بار بار تبديل ٿي وڃي ٿو. ڪنهن ڏينهن بيانن جي جنگ شروع ٿئي ٿي، ٻئي ڏينهن احتجاج جو اعلان سامهون اچي ٿو، ٽئين ڏينهن ڪنهن اڳواڻ جي گرفتاري يا عدالتي ڪارروائي بحث جو مرڪز بڻجي وڃي ٿي. اهڙي ماحول ۾ تعليم، صحت، زراعت، پاڻي، صنعت ۽ روزگار بابت سنجيده گفتگو کي گهربل جاءِ نٿي ملي. اهي مسئلا ڪنهن هڪ جماعت يا حڪومت جا نه، پر پوري ملڪ جا مسئلا آهن، جن جو اثر لکين خاندانن تي پوي ٿو.
سياسي اڳواڻن کي اهو سمجهڻ گهرجي ته احتجاج ۽ اختلاف جو حق جمهوريت جو حصو آهي، پر ان حق سان گڏ ذميواري به لاڳاپيل آهي. احتجاج اهڙو هجڻ گهرجي، جيڪو ماڻهن جي آواز کي سگهارو بڻائي، نه ڪي عام شهرين جي روزاني زندگيءَ کي مڪمل طور مفلوج ڪري ڇڏي. رستن جي بندش، ڪاروباري سرگرمين جي معطلي ۽ آمدرفت ۾ رڪاوٽن جو نقصان اڪثر انهن ماڻهن کي برداشت ڪرڻو پوي ٿو، جن جو سياسي فيصلن ۾ ڪو سڌو ڪردار به ناهي هوندو. روزاني مزدوري ڪندڙ ماڻهوءَ جي هڪ ڏينهن جي ڪمائي بند ٿيڻ سندس گهر جي مانيءَ تي اثر وجهي سگهي ٿي. تنهن ڪري سياسي جدوجهد ۾ عوام جي تڪليفن کي به نظر ۾ رکڻ گهرجي.
ساڳئي طرح حڪومت کي به سياسي اختلافن جو جواب رڳو سخت بيانن يا طاقت جي استعمال سان ڏيڻ بدران قانون، دليل ۽ ڳالهين جي رستي سان ڏيڻ گهرجي. جتي قانون جي ڀڃڪڙي ٿئي، اتي قانون موجب ڪارروائي ٿيڻ گهرجي، پر هر اختلاف کي دشمني سمجهڻ يا هر تنقيد کي رد ڪرڻ سان سياسي فاصلا گهٽجڻ بدران وڌندا آهن. حڪومت جي مضبوطي رڳو ان ڳالهه ۾ ناهي ته اها پنهنجي مخالفن کي ڪيترو پوئتي ڌڪي ٿي، پر ان ۾ به آهي ته اها عوام جي مسئلن کي ڪيتري اثرائتي نموني حل ڪري ٿي ۽ اختلاف رکندڙ ڌرين سان ڪيتري سياسي بالغ نظريءَ جو مظاهرو ڪري ٿي.
عدالتون، پارليامينٽ ۽ ٻيا آئيني ادارا پنهنجي پنهنجي دائري ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. سياسي معاملن کي آئيني طريقي سان حل ڪرڻ لاءِ پارليامينٽ ۾ بحث، قانوني سوالن لاءِ عدالتن سان رجوع ڪرڻ ۽ اختلافن جي خاتمي لاءِ ڳالهين جا دروازا کليل رکڻ ضروري آهي. ڪنهن به هڪ اداري کان هر سياسي مسئلي جو حل گهرڻ يا ادارن کي سياسي ڇڪتاڻ ۾ ڇڪڻ سان مسئلا وڌيڪ ڳنڀير ٿي سگهن ٿا. ادارن جو احترام ان وقت مضبوط ٿيندو، جڏهن هر ڌر پنهنجي آئيني حدن کي تسليم ڪندي ۽ اختلافن جو حل قانوني ۽ جمهوري رستي سان ڳوليندي.
سياسي ڇڪتاڻ جو اثر رڳو اڄ جي حالتن تائين محدود ناهي رهندو. مسلسل غير يقيني صورتحال سيڙپڪاري، ڪاروبار ۽ روزگار جي موقعن تي به اثر وجهي سگهي ٿي. جڏهن واپاري ۽ سيڙپڪار مستقبل بابت غير يقيني محسوس ڪن ٿا، تڏهن نوان منصوبا شروع ڪرڻ ۾ احتياط ڪن ٿا. ان جو اثر صنعتن، دڪاندارن ۽ روزگار ڳوليندڙ نوجوانن تائين پهچي سگهي ٿو. ملڪ جي معيشت کي مستحڪم ڪرڻ لاءِ سياسي استحڪام اهم آهي، پر اهو استحڪام صرف نعرا هڻڻ سان نه، پر اعتماد، شفاف پاليسين ۽ ذميوار سياسي روين سان پيدا ٿيندو آهي.
اسان جي نوجوان نسل کي به مايوسيءَ بدران اميد ۽ عملي رستو ڏيڻ جي ضرورت آهي. نوجوان ملڪ جو مستقبل آهن، پر جيڪڏهن سندن سامهون روزگار جي کوٽ، تعليم جا مسئلا ۽ سياسي دشمنيءَ جا منظر ئي رهندا، ته سندن اعتماد ڪمزور ٿي سگهي ٿو. سياسي جماعتن کي نوجوانن کي رڳو جلسن ۾ نعرا هڻڻ يا هڪ ٻئي خلاف سوشل ميڊيا تي مهم هلائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ بدران کين تعليم، تربيت، روزگار ۽ قومي ترقيءَ جي منصوبن ۾ حقيقي حصو ڏيڻ گهرجي. نوجوانن جي توانائي جيڪڏهن مثبت رخ ۾ استعمال ٿيندي ته ملڪ کي فائدو ٿيندو، پر جيڪڏهن اها مسلسل نفرت ۽ تڪرار ۾ ضايع ٿيندي ته نقصان سڄي سماج کي ٿيندو.
سوشل ميڊيا سياسي ڇڪتاڻ کي وڌائڻ يا گهٽائڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. ڪنهن به خبر جي تصديق کان سواءِ ان کي پکيڙڻ، مخالفن لاءِ توهين آميز ٻولي استعمال ڪرڻ ۽ اختلاف رکندڙ ماڻهن کي دشمن سمجهڻ سان سماج ۾ ورهاست وڌي ٿي. سياسي جماعتن جي حامين کي به اهو سمجهڻ گهرجي ته پنهنجي اڳواڻ سان وفاداريءَ جو مطلب هر ڳالهه کي بنا سوچڻ جي صحيح قرار ڏيڻ ناهي. جمهوريت ۾ سوال ڪرڻ، دليل ڏيڻ ۽ حقيقتن جي بنياد تي راءِ قائم ڪرڻ ضروري آهي. سياسي اختلاف کي ذاتي دشمني بڻائڻ سان نه ملڪ مضبوط ٿيندو، نه عوام جا مسئلا حل ٿيندا.
هن وقت سڀ کان وڌيڪ ضرورت اهڙي سياسي ماحول جي آهي، جنهن ۾ حڪومت پنهنجي ذميوارين کان پاسو نه ڪري، مخالف ڌر پنهنجي آئيني ۽ جمهوري ڪردار کي ذميواريءَ سان ادا ڪري ۽ سڀئي ڌريون قومي مفادن کي ذاتي يا جماعتِي مفادن کان مٿي رکن. ڳالهين جي شروعات لاءِ هر ڌر کي پنهنجي موقف تي قائم رهندي به لچڪ ڏيکارڻي پوندي. ڳالهين جو مطلب ڪنهن هڪ ڌر جي هار يا ٻي جي فتح ناهي، پر اهڙو گڏيل رستو ڳولڻ آهي، جنهن سان سياسي اختلاف برقرار رهندي به ملڪ جو نظام هلي ۽ عوام جي مسئلن تي ڪم ٿي سگهي.
عوام کي رڳو اهو ٻڌڻ ۾ دلچسپي ناهي ته ڪهڙي جماعت ڪهڙي جماعت کي شڪست ڏني، ڪهڙي اڳواڻ ڪهڙو بيان ڏنو يا ڪهڙي ڌر پنهنجي موقف تان پوئتي هٽي. عوام اهو ڏسڻ چاهي ٿو ته بجليءَ جا بل گهٽائڻ لاءِ ڪهڙا قدم کنيا ويا، روزگار جا نوان موقعا ڪڏهن پيدا ٿيندا، سرڪاري اسپتالن ۾ علاج جون سهولتون ڪڏهن بهتر ٿينديون، اسڪولن ۾ معياري تعليم ڪيئن ملندي ۽ ننڍن شهرن توڙي ٻهراڙين جا بنيادي مسئلا ڪڏهن حل ٿيندا. سياسي قيادت جي اصل آزمائش انهن سوالن جا جواب ڏيڻ ۽ نتيجا ڏيکارڻ ۾ آهي.
ملڪ کي سياسي اختلافن کان خالي ڪرڻ ممڪن به ناهي ۽ ضروري به ناهي، ڇاڪاڻ ته مختلف خيالن جو موجود هجڻ جمهوريت جي سونهن آهي. پر اختلافن کي دشمنيءَ ۾ تبديل ٿيڻ کان روڪڻ، ڳالهين جا رستا کليل رکڻ ۽ قومي مسئلن تي گڏيل حڪمت عملي اختيار ڪرڻ سياسي قيادت جي ذميواري آهي. اقتدار اڄ هڪ جماعت وٽ آهي ته سڀاڻي ٻي وٽ به اچي سگهي ٿو، پر ملڪ ۽ عوام هر دور ۾ موجود رهندا. سياسي اڳواڻن جا فيصلا تاريخ جو حصو بڻجن ٿا، تنهن ڪري انهن کي اهو سوچڻ گهرجي ته سندن عملن سان ايندڙ نسلن لاءِ ڪهڙو مثال قائم ٿي رهيو آهي.
هاڻي وقت اچي ويو آهي ته سياسي بيانن کان اڳتي وڌي عملي نتيجن تي ڌيان ڏنو وڃي. حڪومت کي پنهنجي ڪارڪردگي عوام آڏو رکڻ گهرجي، مخالف ڌر کي تنقيد سان گڏ قابلِ عمل تجويزون ڏيڻ گهرجن ۽ ٻنهي ڌرين کي قومي معاملن تي ڳالهين لاءِ سنجيده قدم کڻڻ گهرجن. سياسي اختلافن جو حل ضد، الزام ۽ مسلسل محاذ آرائيءَ ۾ ناهي، پر دليل، برداشت، قانون ۽ ڳالهين ۾ آهي.
آخرڪار سوال ساڳيو آهي: سياسي ڇڪتاڻ جو نقصان ڪنهن کي ٿي رهيو آهي؟ اقتدار جي جنگ ۾ اڳواڻ پنهنجون سياسي پوزيشنون بچائڻ جي ڪوشش ڪن ٿا، پر ان جنگ جو بار اڪثر عام ماڻهوءَ جي ڪلهن تي پوي ٿو. غريب جي گهر ۾ مهانگائي گهٽجڻ، نوجوان کي روزگار ملڻ، مريض کي علاج حاصل ٿيڻ ۽ ٻار کي معياري تعليم ڏيڻ کان وڌيڪ اهم ڪابه سياسي ڪاميابي نٿي ٿي سگهي. عوام هاڻي بيانن بدران نتيجا، تڪرار بدران حل ۽ الزامن بدران ذميواري ڏسڻ چاهي ٿو. سياسي قيادت کي اهو سمجهڻ گهرجي ته عوام جي صبر کي ڪمزوري نه سمجهيو وڃي. عوام ووٽ ڏئي نمائندا چونڊي ٿو ته جيئن سندس زندگي بهتر ٿئي، نه ته هو هر روز سياسي ڇڪتاڻ جا نوان نتيجا ڀوڳيندو رهي. جيڪڏهن سياست عوام جي خدمت کان پري ٿي وئي ته پوءِ اقتدار جي ڪاميابي به بي معنيٰ رهجي ويندي، ڇاڪاڻ ته ملڪ جي حقيقي ڪاميابي ڪنهن هڪ جماعت جي فتح ۾ نه، پر عوام جي خوشحالي، امن ۽ بهتر مستقبل ۾ لڪل آهي.
