غلام مصطفيٰ جمالي
سنڌ ۾ عام ماڻهو اڳ ئي مهانگائيءَ جي اهڙي چڪيءَ ۾ پيسجي رهيو آهي، جتان نڪرڻ جو ڪو رستو نظر نٿو اچي. گهر جو راشن مهانگو، بجليءَ جا بل ڳرا، ٻارن جي تعليم جا خرچ وڌندڙ، دوائون عام ماڻهوءَ جي پهچ کان پري ۽ روزگار جا موقعا محدود، مٿان وري پيٽروليم شين جي قيمتن ۾ اضافو عوام جي زخمن تي لوڻ ٻرڪڻ برابر آهي. حڪومت لاءِ شايد پيٽرول جي قيمت ۾ واڌ هڪ معاشي فيصلو هجي، پر سنڌ جي غريب ماڻهوءَ لاءِ اها سندس گهر جي چلهه، ٻارن جي پڙهائي ۽ روزاني سفر سان ڳنڍيل هڪ وڏي پريشاني آهي.
پيٽرول جي قيمت وڌڻ سان رڳو موٽر سائيڪل جي ٽانڪي ڀرڻ مهانگو نٿو ٿئي، پر ان سان گڏ زندگيءَ جو هر اهو شعبو متاثر ٿئي ٿو، جيڪو سفر ۽ آمدرفت سان لاڳاپيل آهي. سنڌ جي ڪنهن به شهر يا ڳوٺ ۾ صبح جو منظر ڏسجي ته اندازو ٿي وڃي ٿو ته ٻارڻ جي قيمتن ۾ واڌ جو اصل بار ڪير کڻي رهيو آهي.
هڪ مزدور صبح سوير پنهنجي پراڻي موٽر سائيڪل تي گهران نڪري ٿو. سندس منزل ڪڏهن تعميراتي سائيٽ هوندي آهي، ڪڏهن ڪنهن دڪان تي مزدوري، ڪڏهن ڪنهن ڪارخاني ۾ ڪم ته ڪڏهن شهر جي بازار. سڄو ڏينهن محنت ڪرڻ کان پوءِ کيس جيڪا مزدوري ملي ٿي، ان مان گهر جو راشن، ٻارن جا خرچ، بجليءَ جو بل ۽ ٻين ضرورتن لاءِ رقم ڪڍڻي آهي. جڏهن پيٽرول مهانگو ٿئي ٿو ته سندس آمدنيءَ جو هڪ وڏو حصو سفر تي خرچ ٿيڻ لڳي ٿو. نتيجي ۾ گهر لاءِ بچندڙ رقم گهٽجي وڃي ٿي.
سنڌ جي ٻهراڙيءَ ۾ مسئلو اڃا وڌيڪ سنگين آهي. بدين، ٺٽو، سجاول، ٿرپارڪر، ميرپورخاص ۽ ٻين ضلعن جي ڪيترن ئي ڳوٺن مان ماڻهو روزگار، تعليم ۽ علاج لاءِ شهرن ڏانهن اچن وڃن ٿا. ڪيترن ئي ڳوٺن ۾ وڏو اسپتال موجود ناهي، ڪاليج پري آهي، روزگار جا موقعا محدود آهن ۽ سرڪاري آفيسن تائين پهچڻ لاءِ به سفر ڪرڻو پوي ٿو. اهڙي ماحول ۾ پيٽرول جي قيمت ۾ اضافو غريب ماڻهوءَ لاءِ اختيار نه پر مجبوريءَ جو خرچ بڻجي وڃي ٿو.
هڪ ماءُ کي جيڪڏهن پنهنجي ٻار کي علاج لاءِ ضلعي اسپتال وٺي وڃڻو هجي ته هوءَ پيٽرول جي قيمت کي نظرانداز نٿي ڪري سگهي. هڪ شاگرد کي اعليٰ تعليم لاءِ شهر وڃڻو هجي ته روزاني سفر جو خرچ سندس والدين جي بجيٽ جو حصو بڻجي وڃي ٿو. هڪ نوجوان کي نوڪري جي ڳولا ۾ روزانو شهر وڃڻو هجي ته کيس اهو به سوچڻو پوي ٿو ته سفر تي خرچ ٿيڻ کان پوءِ سندس ڪمائيءَ مان آخر بچندو ڪيترو؟
اهو ئي سبب آهي ته پيٽرول جي قيمت ۾ اضافو صرف گاڏين جي مالڪن جو مسئلو ناهي. اهو هر ان ماڻهوءَ جو مسئلو آهي، جيڪو پنهنجي زندگيءَ ۾ ڪنهن نه ڪنهن صورت ۾ آمدرفت تي ڀاڙي ٿو.
سنڌ جو هاري به هن وڌندڙ مهانگائيءَ کان محفوظ ناهي. بدين ۽ سنڌ جي ٻين زرعي علائقن ۾ هاري اڳ ئي ٻج، ڀاڻ، زرعي دوائن، پاڻي، بجلي ۽ مزدوريءَ جي وڌندڙ خرچن کي منهن ڏئي رهيو آهي. زمين کيڙڻ لاءِ ٽريڪٽر گهرجي، فصل لاءِ پاڻي گهرجي، فصل کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ منتقل ڪرڻ لاءِ گاڏي گهرجي ۽ آخرڪار پيداوار کي منڊيءَ تائين پهچائڻ لاءِ ڊيزل خرچ ٿئي ٿو. جڏهن ڊيزل مهانگو ٿئي ٿو ته هاريءَ جي پيداواري لاڳت وڌي وڃي ٿي.
پر هاريءَ جو الميو اهو آهي ته هو پنهنجي فصل جو اگهه پاڻ مقرر نٿو ڪري سگهي. هو مهانگو ٻج خريد ڪري ٿو، مهانگو ڀاڻ وٺي ٿو، مهانگو ڊيزل استعمال ڪري ٿو ۽ پنهنجي زمين تي محنت ڪري ٿو، پر فصل تيار ٿيڻ کان پوءِ منڊيءَ ۾ کيس پنهنجي پيداوار جي مناسب قيمت ملڻ جي ضمانت ناهي. اهڙي صورتحال ۾ ٻارڻ جي قيمت ۾ واڌ هاريءَ لاءِ ٻيڻو نقصان بڻجي وڃي ٿي.
ساڳيءَ طرح مڇي مارڻ سان لاڳاپيل ماڻهو به ٻارڻ جي قيمتن کان متاثر ٿين ٿا. سامونڊي پٽيءَ سان لاڳاپيل ڪيترن ئي خاندانن جو روزگار ٻيڙين ۽ سفر سان ڳنڍيل آهي. ٻارڻ مهانگو ٿيڻ سان سندن خرچ وڌن ٿا، پر مڇيءَ جي قيمت هميشه ان حساب سان نٿي وڌي. نتيجي ۾ ننڍو مڇي مار پنهنجي محدود آمدنيءَ مان وڌيڪ خرچ برداشت ڪرڻ تي مجبور ٿئي ٿو.
شهرن ۾ رکشا ۽ موٽر سائيڪل هلائيندڙن جي حالت به ڏکي آهي. هڪ رکشا ڊرائيور سڄو ڏينهن روڊن تي مسافر کڻي پنهنجي خاندان جو پيٽ پاليندو آهي. پيٽرول مهانگو ٿئي ته هو ڪرايو وڌائڻ چاهي ٿو، پر مسافر اڳ ئي مهانگائيءَ کان پريشان آهن. جيڪڏهن ڪرايو وڌائي ٿو ته مسافر ناراض، جيڪڏهن نٿو وڌائي ته سندس پنهنجي گهر جو بجيٽ متاثر. هو ٻنهي پاسن کان ڦاسي وڃي ٿو.
ٽرانسپورٽ جي خرچن ۾ واڌ جو اثر بازار تائين به پهچي ٿو. مثال طور، جيڪڏهن ڪنهن واپاري کي حيدرآباد يا ڪراچيءَ مان سامان بدين، ٽنڊوباگو يا ڪنهن ٻئي شهر تائين آڻڻو آهي ته گاڏيءَ جو ٻارڻ، ڊرائيور جي اجرت ۽ مال برداريءَ جا خرچ سندس مجموعي لاڳت جو حصو بڻجن ٿا. خرچ وڌڻ کان پوءِ دڪاندار به پنهنجي سامان جا اگهه وڌائڻ تي مجبور ٿئي ٿو. اهڙيءَ ريت پيٽرول جي قيمت ۾ اضافو آخرڪار ان ماڻهوءَ جي کيسي تائين پهچي ٿو، جيڪو شايد پنهنجي گهر لاءِ ٿورو اٽو، چانور، سبزيون يا ٻيو ضروري سامان وٺڻ بازار آيو هجي.
اسان جي بازارن ۾ اڪثر اهو ڏسڻ ۾ اچي ٿو ته پيٽرول يا ڊيزل جي قيمت وڌڻ کان پوءِ شين جا اگهه جلدي وڌي وڃن ٿا، پر جڏهن ٻارڻ جي قيمت گهٽجي ٿي ته ساڳي رفتار سان شين جا اگهه گهٽ ٿيندا نظر نٿا اچن. اهو تضاد حڪومت لاءِ سنجيده سوال هجڻ گهرجي. جيڪڏهن قيمتن جي نگراني لاءِ ادارا موجود آهن ته پوءِ عوام کي هر واڌ جو بار ايتري تيزيءَ سان ڇو کڻڻو پوي ٿو؟
اصل مسئلو اهو آهي ته اسان وٽ مهانگائيءَ جو بار اڪثر انهن ماڻهن تي وڌو وڃي ٿو، جن وٽ ان کي برداشت ڪرڻ جي صلاحيت سڀ کان گهٽ آهي. هڪ وڏي آمدني رکندڙ ماڻهوءَ لاءِ پيٽرول جي قيمت ۾ ڪجهه رپين جو اضافو شايد وڏي ڳالهه نه هجي، پر هڪ روزاني اجرت تي ڪم ڪندڙ مزدور لاءِ هر ڏينهن جو اضافي سفر خرچ مهيني جي آخر ۾ وڏي رقم بڻجي سگهي ٿو.
حڪومت کي اهو به سوچڻو پوندو ته عوام جي آمدنيءَ ۾ ڪيترو اضافو ٿيو آهي ۽ خرچ ڪيترا وڌيا آهن. جيڪڏهن هڪ خاندان جي آمدني ساڳي رهي، پر راشن، تعليم، علاج، بجلي، گئس ۽ سفر جا خرچ مسلسل وڌندا رهن ته ان خاندان جي زندگيءَ ۾ معاشي بحران پيدا ٿيڻ لازمي آهي.
سنڌ جي وچولي طبقي جي حالت به هاڻي وڌيڪ پريشان ڪندڙ آهي. اهو طبقو نه ايترو غريب آهي جو کيس هر هنڌ سرڪاري مدد ملي ۽ نه ايترو امير جو هر قيمت برداشت ڪري سگهي. گهر جي قسط، ٻارن جي اسڪول فيس، بجليءَ جا بل، موٽر سائيڪل يا گاڏيءَ جو خرچ، والدين جي علاج ۽ روزاني راشن جي وچ ۾ هو مسلسل حساب ڪتاب ڪندو رهي ٿو. پيٽرول جي هر واڌ سندس بجيٽ ۾ هڪ نئون سوراخ پيدا ڪري ٿي.
اهڙي صورتحال ۾ حڪومت کي رڳو اهو چوڻ ڪافي ناهي ته عالمي منڊيءَ ۾ تيل مهانگو ٿي ويو آهي. عوام اهو به ڄاڻڻ چاهي ٿو ته حڪومت پنهنجي شهرين کي عالمي معاشي بحران جي اثرن کان بچائڻ لاءِ ڇا ڪري رهي آهي؟ ڇا گهٽ آمدني وارن ماڻهن لاءِ ڪو خاص رليف آهي؟ ڇا عوامي ٽرانسپورٽ سستي ڪئي پئي وڃي؟ ڇا هارين جي زرعي خرچن کي گهٽ ڪرڻ لاءِ قدم کنيا پيا وڃن؟ ڇا ضروري شين جي اگهن تي سخت نگراني ٿي رهي آهي؟
جيڪڏهن حڪومت کي آمدني وڌائڻي آهي ته رڳو پيٽروليم شين کي آسان هدف بڻائڻ بدران ٽيڪس نظام کي وسيع ڪرڻ گهرجي. ٽيڪس چوري روڪڻ، غير دستاويزي معيشت کي دستاويزي بڻائڻ ۽ وڏي آمدني وارن شعبن کان مناسب ٽيڪس وصول ڪرڻ تي ڌيان ڏيڻ گهرجي. آخرڪار ملڪ جو بار رڳو ان ماڻهوءَ تي ڇو وڌو وڃي، جيڪو پنهنجي موٽر سائيڪل ۾ ڪجهه ليٽر پيٽرول وجهرائي ڪم تي وڃي ٿو؟
پاڪستان کي ڊگهي مدي ۾ درآمدي ٻارڻ تي انحصار گهٽ ڪرڻو پوندو. سنڌ سميت سڄي ملڪ ۾ شمسي توانائي ۽ ٻين متبادل توانائيءَ جي ذريعن کي هٿي ڏيڻ گهرجي. جيڪڏهن اسان پنهنجي توانائيءَ جون ضرورتون مقامي ذريعن سان پوريون ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي وڃون ته عالمي منڊيءَ ۾ تيل جي قيمتن جي تبديليءَ جو اثر به گهٽجي سگهي ٿو.
حڪومت کي سنڌ جي پري وارن علائقن لاءِ عوامي ٽرانسپورٽ جي بهتر نظام تي به ڌيان ڏيڻ گهرجي. اهڙو نظام جنهن سان ڳوٺ جو شاگرد شهر جي ڪاليج تائين مناسب خرچ ۾ پهچي سگهي، مريض اسپتال تائين آسانيءَ سان وڃي سگهي ۽ مزدور پنهنجي ڪم واري هنڌ تائين مناسب ڪرايي ۾ پهچي سگهي. جڏهن رياست بنيادي سهولتون فراهم ڪندي ته عام ماڻهوءَ جو ذاتي ٻارڻ تي انحصار به گهٽ ٿيندو.
عوام کان بار بار قرباني گهرڻ آسان آهي، پر قرباني ڏيڻ وارن جي زندگي ڏسڻ وڌيڪ ضروري آهي. حڪمرانن کي ڪڏهن انهن روڊن تي به بيهڻ گهرجي، جتي صبح سوير مزدور موٽر سائيڪلن تي ڪم لاءِ نڪرندا آهن. کين ڪڏهن ڪنهن ڳوٺ جي هاريءَ سان ويهي پڇڻ گهرجي ته فصل پوکڻ کان وٺي منڊيءَ تائين پهچائڻ ۾ سندس خرچ ڪيترو ٿيو. کين ڪنهن رکشا ڊرائيور کان پڇڻ گهرجي ته سڄو ڏينهن گاڏي هلائڻ کان پوءِ سندس گهر ۾ ڪيتري رقم وڃي ٿي.
عوام کي هاڻي رڳو صبر جي تلقين نه، پر عملي رليف گهرجي. مهانگائيءَ جي ماريل ماڻهن وٽ صبر ضرور آهي، پر سندن آمدني لامحدود ناهي. سندن ضرورتون به حقيقت آهن ۽ سندن ٻار به مستقبل جا خواب رکن ٿا.
پيٽرول بم وري وسايو ويو آهي، پر ان جي باهه رڳو پيٽرول پمپ تي نظر نٿي اچي. اها باهه هاريءَ جي وڌندڙ لاڳت ۾، مزدور جي گهٽ ٿيندڙ آمدنيءَ ۾، شاگرد جي وڌندڙ سفري خرچ ۾، رکشا ڊرائيور جي پريشانيءَ ۾، دڪاندار جي وڌندڙ خرچ ۾ ۽ غريب جي باورچی خاني ۾ نظر اچي ٿي.
هاڻي ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته حڪومت هر معاشي فيصلي کان اڳ اهو سوال پاڻ کان پڇي ته ان فيصلي جو بار سڀ کان وڌيڪ ڪنهن تي پوندو؟ جيڪڏهن جواب غريب ۽ وچولي طبقي جي صورت ۾ سامهون اچي ته پوءِ پاليسيءَ تي ٻيهر غور ٿيڻ گهرجي.
ڇو ته ملڪ صرف خزاني جا انگ اکر وڌائڻ سان خوشحال نٿو ٿئي. ملڪ ان وقت خوشحال ٿيندو آهي، جڏهن بدين جو هاري پنهنجي فصل مان مناسب آمدني حاصل ڪري، ٽنڊوباگو جو مزدور پنهنجي روزاني ڪمائي مان گهر جو چلهو آسانيءَ سان ٻاري سگهي، سنڌ جو شاگرد مناسب خرچ ۾ تعليم حاصل ڪري سگهي ۽ عام خاندان مهيني جي آخر ۾ خالي کيسي سان ويهڻ بدران پنهنجي ٻارن جي مستقبل لاءِ ڪجهه بچائي سگهي.
پيٽرول جي قيمت وڌائڻ شايد حڪومتي حساب ڪتاب ۾ هڪ انگ هجي، پر عوام لاءِ اهو انگ روزاني زندگيءَ جي هڪ نئين تڪليف بڻجي ٿو. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته عوام کان مسلسل قرباني وٺڻ بدران حڪمرانيءَ ۾ به قرباني جو اصول لاڳو ڪيو وڃي. عوام کي وڌيڪ بار نه، ساهه کڻڻ جي جاءِ گهرجي؛ وڌيڪ واعدا نه، عملي رليف گهرجي.
