غلام مصطفي جمالي
دنيا جي موجوده سياسي صورتحال تي نظر وجهون ته صاف محسوس ٿئي ٿو ته عالمي طاقت جو پراڻو توازن تيزيءَ سان تبديل ٿي رهيو آهي. وڏين طاقتن جي وچ ۾ وڌندڙ ڇڪتاڻ، وچ اوڀر ۾ مسلسل بحران، مختلف علائقن ۾ جنگين جو وڌندڙ خطرو ۽ عالمي سلامتي کي درپيش نوان چئلينج ڪيترن ئي ملڪن کي مجبور ڪري رهيا آهن ته هو پنهنجي دفاعي صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ سان گڏ هڪ ٻئي سان سهڪار جا نوان رستا ڳولين. اهڙي صورتحال ۾ پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وچ ۾ دفاعي ۽ سلامتي جي معاملن تي ٿيندڙ اعليٰ سطحي مشاورت کي هڪ اهم اڳڀرائي طور ڏٺو پيو وڃي.
ٽنهي ملڪن جي اعليٰ قيادت ۽ دفاعي اختيارين جي اجلاس ۾ عالمي سلامتي، دفاعي صلاحيتن کي وڌيڪ مضبوط بڻائڻ، دفاعي صنعت ۾ گڏيل پيداوار ۽ جديد ٽيڪنالاجي جي استعمال بابت غور ويچار ڪيو ويو. پاڪستان جي وفد ۾ نائب وزيراعظم ۽ پرڏيهي وزير اسحاق ڊار، دفاع وارو وزير خواجا آصف ۽ فيلڊ مارشل سيد عاصم منير شامل هئا. سعودي عرب طرفان دفاع وارو وزير شهزادو خالد بن سلمان ۽ پرڏيهي وزير شهزادو فيصل بن فرحان شريڪ ٿيا، جڏهن ته ترڪي جي پرڏيهي وزير حاقان فيدان ۽ ٻنهي ملڪن جا ٻيا اعليٰ فوجي اختيارين به اجلاس جو حصو هئا.
هي ملاقات رڳو ٽنهي ملڪن جي وچ ۾ هڪ معمولي سفارتي سرگرمي نه آهي، پر ان کي موجوده عالمي حالتن جي پسمنظر ۾ ڏسڻ جي ضرورت آهي. اڄ جي دنيا ۾ ڪنهن ملڪ جي طاقت جو اندازو صرف ان ڳالهه مان نٿو لڳايو وڃي ته ان وٽ ڪيترا هٿيار يا ڪيتري فوج آهي، پر جديد ٽيڪنالاجي، دفاعي صنعت، تحقيق، تربيت، سائبر سلامتي، فضائي دفاع ۽ مقامي سطح تي دفاعي سامان تيار ڪرڻ جي صلاحيت به ڪنهن ملڪ جي طاقت جو اهم حصو بڻجي چڪي آهي.
پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وٽ پنهنجي پنهنجي شعبن ۾ مختلف صلاحيتون موجود آهن. پاڪستان وٽ ڊگهي عرصي کان دفاعي پيداوار ۽ فوجي تربيت جو تجربو آهي. ملڪ اندر مختلف قسم جا دفاعي سامان تيار ڪرڻ جون صلاحيتون موجود آهن ۽ پاڪستان ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پنهنجي دفاعي ضرورتن ۾ خودڪفالت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪندو رهيو آهي. ترڪي جديد دفاعي ٽيڪنالاجي، ڊرون نظام، جنگي گاڏين، بحري ۽ فضائي دفاعي نظام ۽ ٻين شعبن ۾ تيزيءَ سان اڳتي وڌيو آهي. سعودي عرب وٽ مالي وسيلا، وڏي دفاعي منڊي ۽ دفاعي صنعت کي مقامي بڻائڻ لاءِ وڏي پيماني تي سيڙپڪاري ڪرڻ جي صلاحيت موجود آهي.
جيڪڏهن انهن ٽنهي ملڪن جون صلاحيتون هڪ ٻئي سان ڳنڍجن ٿيون ته هڪ اهڙو دفاعي تعاون پيدا ٿي سگهي ٿو، جيڪو مستقبل ۾ رڳو هٿيارن جي خريد ۽ وڪري تائين محدود نه رهي، پر گڏيل تحقيق، گڏيل پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي جي منتقلي تائين پهچي سگهي ٿو.
دفاعي صنعت ۾ گڏيل پيداوار وارو معاملو خاص اهميت رکي ٿو. دنيا جا ڪيترائي ملڪ هاڻي رڳو ٻين ملڪن کان دفاعي سامان خريد ڪرڻ بدران پنهنجي ملڪ اندر ان جي پيداوار کي ترجيح ڏئي رهيا آهن. ان جو سبب اهو آهي ته جنگ جي صورت ۾ ٻاهرين فراهمي متاثر ٿي سگهي ٿي ۽ اهڙي صورتحال ۾ مقامي دفاعي صنعت قومي سلامتي لاءِ انتهائي اهم بڻجي وڃي ٿي. پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي جيڪڏهن گڏيل دفاعي منصوبن تي ڪم ڪن ٿا ته ٽنهي ملڪن کي پنهنجي پنهنجي ضرورتن مطابق فائدو حاصل ٿي سگهي ٿو.
پاڪستان لاءِ ترڪي سان دفاعي تعاون نئون معاملو ناهي. ٻنهي ملڪن وچ ۾ دفاعي، سفارتي ۽ معاشي لاڳاپا ڪيترن ئي شعبن ۾ موجود آهن. پر موجوده عالمي حالتن ۾ انهن لاڳاپن کي وڌيڪ منظم ۽ جديد شڪل ڏيڻ جي ضرورت وڌي وئي آهي. ترڪي جي جديد دفاعي ٽيڪنالاجي ۽ پاڪستان جي دفاعي صنعت جي تجربن کي گڏ ڪرڻ سان ڪيترائي نوان منصوبا شروع ٿي سگهن ٿا.
سعودي عرب جي شموليت هن تعاون کي وڌيڪ اهم بڻائي ٿي. سعودي عرب پنهنجي دفاعي صلاحيتن کي مضبوط ڪرڻ ۽ دفاعي صنعت کي مقامي سطح تي ترقي ڏيڻ لاءِ اڳ ئي وڏي دلچسپي ڏيکاري رهيو آهي. جيڪڏهن سعودي عرب پنهنجي مالي ۽ صنعتي وسيلن کي پاڪستان ۽ ترڪي جي دفاعي تجربن سان ڳنڍي ٿو ته ٽنهي ملڪن لاءِ هڪ نئون دفاعي صنعتي ماڊل وجود ۾ اچي سگهي ٿو.
پر هتي هڪ بنيادي سوال به پيدا ٿئي ٿو ته ڇا اهڙو تعاون عملي طور تي ڪنهن وڏي دفاعي اتحاد ۾ تبديل ٿيندو يا رڳو دفاعي مشاورت تائين محدود رهندو؟ ان جو جواب ايندڙ وقت ۾ سامهون ايندو. في الحال ايترو ضرور چئي سگهجي ٿو ته ٽنهي ملڪن وچ ۾ دفاعي صنعت، گڏيل پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي بابت ڳالهه ٻولهه هڪ اهم قدم آهي.
دفاعي تعاون جو مطلب لازمي طور تي ڪنهن ملڪ خلاف اتحاد نه هوندو آهي. جيڪڏهن اهڙو تعاون قومي سلامتي، دفاعي خودمختياري ۽ علائقائي استحڪام لاءِ استعمال ٿئي ته ان جا مثبت نتيجا نڪري سگهن ٿا. دنيا کي هن وقت وڌيڪ جنگين جي نه، پر اهڙي طاقت جي ضرورت آهي جيڪا جنگ کي روڪڻ جي صلاحيت رکي. مضبوط دفاع ڪيترن ئي حالتن ۾ جنگ جو سبب نه، پر جنگ کان بچاءَ جو ذريعو به بڻجي سگهي ٿو.
پاڪستان لاءِ هڪ ٻيو اهم پاسو معاشي آهي. دفاعي صنعت صرف فوجي ضرورتن کي پورو ڪرڻ جو نالو ناهي، پر ان سان روزگار، انجنيئرنگ، تحقيق، يونيورسٽين، فني تعليم ۽ جديد صنعتن کي به هٿي ملي ٿي. جيڪڏهن ٽنهي ملڪن وچ ۾ گڏيل دفاعي ڪارخانا، تحقيق جا مرڪز ۽ ٽيڪنالاجي جا منصوبا شروع ٿين ٿا ته ان جا اثر عام صنعتي شعبن تائين به پهچي سگهن ٿا.
اڄ جي جنگ جو ميدان به تبديل ٿي چڪو آهي. هاڻي جنگ رڳو زمين، سمنڊ ۽ هوا تي نٿي وڙهي وڃي، پر سائبر دنيا، مصنوعي ذهانت، خلائي نگراني، جديد مواصلاتي نظام ۽ غير انساني جنگي نظام به دفاعي حڪمت عملي جو حصو بڻجي چڪا آهن. تنهن ڪري پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي لاءِ ضروري آهي ته سندن تعاون صرف روايتي هٿيارن تائين محدود نه هجي، پر مستقبل جي ٽيڪنالاجي تي به گڏيل تحقيق ڪئي وڃي.
هن تعاون جو سفارتي پاسو پڻ نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي ٽنهي جا ڪيترن ئي عالمي ۽ علائقائي معاملن بابت مفاد هڪ ٻئي سان جڙيل آهن. ٽنهي ملڪن جي وچ ۾ مضبوط رابطا نه رڳو دفاعي شعبن ۾ پر سفارتڪاري، معيشت ۽ علائقائي سلامتي ۾ به گڏيل موقف پيدا ڪرڻ ۾ مددگار ٿي سگهن ٿا.
خاص طور تي وچ اوڀر جي موجوده صورتحال، فلسطين جو مسئلو، علائقائي ڇڪتاڻ ۽ عالمي طاقتن جي مقابلي واري سياست اهڙي وقت ۾ ٽنهي ملڪن لاءِ نوان سوال پيدا ڪري رهي آهي. اهڙي صورتحال ۾ هڪ ٻئي سان مشاورت ۽ گڏيل حڪمت عملي ٺاهڻ ٽنهي ملڪن جي اهميت وڌائي سگهي ٿي.
پر ڪنهن به دفاعي سهڪار جي ڪاميابي جو دارومدار صرف وڏين گڏجاڻين ۽ بيانن تي نه هوندو. اصل ڪاميابي تڏهن ٿيندي، جڏهن گڏيل منصوبن جا معاهدا ٿين، ٽيڪنالاجي منتقل ٿئي، دفاعي سامان گڏيل طور تي تيار ٿئي، تحقيق جا ادارا قائم ٿين ۽ ٽنهي ملڪن جي نوجوان انجنيئرن ۽ ماهرن کي جديد تربيت جا موقعا ملن.
پاڪستان کي به هن موقعي مان فائدو وٺندي پنهنجي دفاعي صنعت کي وڌيڪ جديد بڻائڻ گهرجي. رڳو تيار ٿيل دفاعي سامان خريد ڪرڻ بدران گڏيل پيداوار ۽ ٽيڪنالاجي جي منتقلي تي زور ڏيڻ گهرجي. اهڙي پاليسي نه رڳو دفاعي خودڪفالت وڌائيندي پر ملڪ جي صنعتي ۽ ٽيڪنالاجي ترقي ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿي.
سعودي عرب لاءِ به هي تعاون دفاعي صنعت جي مقامي بڻائڻ واري پاليسي کي اڳتي وڌائڻ جو موقعو آهي، جڏهن ته ترڪي لاءِ پاڪستان ۽ سعودي عرب سان گڏيل منصوبن ذريعي پنهنجي دفاعي صنعت کي نيون مارڪيٽون ۽ نوان ساٿي ملي سگهن ٿا. اهڙي طرح ٽنهي ملڪن جا مفاد هڪ ٻئي سان ڳنڍجي سگهن ٿا.
دنيا ۾ طاقت جو توازن هميشه هڪ جهڙو نه رهندو آهي. جيڪي ملڪ وقت جي تبديلي کي سمجهي پنهنجي دفاع، معيشت، ٽيڪنالاجي ۽ سفارتڪاري کي گڏجي مضبوط ڪن ٿا، اهي مستقبل جي عالمي سياست ۾ وڌيڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪندا آهن. پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وٽ به اهڙي شراڪتداري جو موقعو موجود آهي.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته هن تعاون کي ڪنهن جذباتي نعري بدران عملي حڪمت عملي بڻايو وڃي. ٽنهي ملڪن کي پنهنجي خودمختياري برقرار رکندي هڪ ٻئي جي صلاحيتن مان فائدو وٺڻ گهرجي. جيڪڏهن دفاعي صنعت ۾ گڏيل پيداوار، ٽيڪنالاجي جي منتقلي ۽ جديد تحقيق جا منصوبه حقيقت بڻجن ٿا ته ان جا فائدا ايندڙ ڪيترن ئي سالن تائين حاصل ڪري سگهجن ٿا.
آخرڪار، پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي وچ ۾ دفاعي تعاون کي صرف ٽن ملڪن جي فوجي طاقت وڌائڻ واري عمل طور نه ڏسڻ گهرجي. هي تعاون جيڪڏهن دانشمندي، متوازن سفارتڪاري ۽ امن جي اصولن تحت اڳتي وڌايو وڃي ته علائقائي استحڪام لاءِ به اهم ڪردار ادا ڪري سگهي ٿو. مضبوط دفاع، مضبوط معيشت، جديد ٽيڪنالاجي ۽ مؤثر سفارتڪاري گڏجي ئي ڪنهن ملڪ کي عالمي سطح تي مضبوط بڻائين ٿا.
اڄ جي دنيا ۾ طاقت جو مطلب صرف هٿيارن جي تعداد نه، پر پنهنجي مستقبل جا فيصلا پاڻ ڪرڻ جي صلاحيت آهي. جيڪڏهن پاڪستان، سعودي عرب ۽ ترڪي پنهنجي دفاعي ۽ ٽيڪنالاجي صلاحيتن کي گڏيل مفادن سان ڳنڍڻ ۾ ڪامياب ٿين ٿا ته ايندڙ وقت ۾ هي تعاون ٽنهي ملڪن لاءِ هڪ اهم اسٽريٽجڪ قوت بڻجي سگهي ٿو. هاڻي ڏسڻو اهو آهي ته اجلاس جي ميز تي ٿيل ڳالهه ٻولهه ڪيتري تيزيءَ سان عملي منصوبن ۾ تبديل ٿئي ٿي، ڇاڪاڻ ته اصل طاقت اعلانن ۾ نه، پر عملدرآمد ۾ هوندي آهي.
