اويس توحيدر
ڪافي عرصي کان پوءِ، مون ڪراچي جي علائقي عزيز آباد جو دورو ڪيو—هڪ اهڙو علائقو جتي گهڻي ڀاڱي اردو ڳالهائيندڙ وچولي طبقي جا ماڻهو آباد آهن. ڪنهن وقت، هي ملڪ جي اهم نسلي بنيادن تي قائم سياسي پارٽي، ”متحده قومي موومينٽ“ (ايم ڪيو ايم) جو مرڪز (هيڊ ڪوارٽر) هوندو هو.
تنگ گلين جي وچ ۾ هڪ ننڍڙو گهر موجود هو، جيڪو پارٽي جي باني الطاف حسين جي رهائش گاهه طور استعمال ٿيندو هو.
چاهي اڳواڻ هجن يا عام ڪارڪن، هر ڪو ان کي صرف ”مرڪز“ يا وڌيڪ عام طور تي ”نائين زيرو“ (Nine Zero) سڏيندو هو. اهو نالو الطاف حسين جي رهائش گاهه واري ٽيليفون نمبر جي آخري ٻن عددن—90—مان ورتل هو.
اهو ساڳيو گهر هو جتي 1980ع واري ڏهاڪي ۾ ايم ڪيو ايم جو بنياد پيو. ”مهاجر“ سياست جي چئن ڏهاڪن تي ٻڌل عروج ۽ زوال دوران، ”نائين زيرو“ ان تحريڪ جو مرڪزي نقطو رهيو.
چونڊن کانپوءِ ڪاميابي جي جشن کان وٺي پارٽي جي مبينا عسڪريت پسندي خلاف فوجي آپريشنن، رينجرز ۽ پوليس جي ڪريڪ ڊائون، يا باني الطاف حسين جي لنڊن ۾ خودساخته جلاوطني تائين—نائين زيرو ايم ڪيو ايم جي سياست جو مرڪزي نقطو رهيو.
وقت گذرڻ سان گڏ، ڀرپاسي وارا گهر—۽ روڊ جي ٻئي پاسي واقع جناح گرائونڊ به، جتي مون پنهنجي جوانيءَ ۾ ڪرڪيٽ ميچون کيڏيون هيون—پارٽي جي جلسن ۽ گڏجاڻين جي جڳهن ۾ تبديل ٿي ويا.
نائين زيرو جي پويان واقع عمارت جو نالو الطاف حسين جي والده، بيگم خورشيد جي نالي تي رکيو ويو هو. ٿوري فاصلي تي اهو چوڪ هو جنهن کي ”مڪا چوڪ“ (Mukka Chowk) سڏيو ويندو هو—جيڪو ايم ڪيو ايم جي حامين لاءِ طاقت جي علامت ۽ ٻين لاءِ دهشت جي علامت هو.
نائين زيرو ڏانهن ويندڙ رستو ان چوڪ مان گذرندو هو، جتي هر وقت رڪاوٽون (بيريكيڊس) لڳل هونديون هيون. پارٽي جي عروج واري دور ۾، هٿياربند نوجوان چوڌاري چوڪسي ڪندا هئا ۽ اتان گذرندڙ ماڻهن جي تلاشي ورتي ويندي هئي. وڌيڪ ڇڪتاڻ واري وقتن ۾، کليل نموني هٿيارن جي نمائش ڪرڻ بدران، نوجوان گاڏين ۾ علائقي جو گشت ڪندا هئا. روزانو هزارين ماڻهن جو اچ وڃ جو سلسلو جاري رهندو هو.
هاڻي، ان جڳهه تي هڪ سياسي ويراني ڇانيل آهي. چوڪ تي، مُڪي (fist) جو هڪ ڌاتوءَ مان ٺهيل مجسمو ٽٽل حالت ۾ پيو آهي؛ ائين لڳي ٿو ڄڻ اهو ڪنهن زوردار ڌڪ سان ٽوڙيو ويو هجي. نه اتي ڪي رڪاوٽون آهن ۽ نه ئي خودڪار هٿيارن سان ليس ڪارڪن نظر اچن ٿا. چوراهي جي ويجهو، محمد ارشد نالي هڪ گاڏين جو ميڪينڪ پنهنجي ڪم ۾ مصروف هو.
مون اتي موجود ويرانيءَ بابت پڇيو. پنهنجي مرمت جو ڪم جاري رکندي هن جواب ڏنو، ”مان گذريل 40 سالن کان هن ئي گيراج ۾ موجود آهيان—يعني جوانيءَ کان وٺي پوڙهائپ تائين جو سفر هتي ئي گذاريو اٿم. مون ايم ڪيو ايم (MQM) جي سرگرمي ۽ ان جي سياسي طاقت جو عروج ڏٺو آهي. هاڻي، اها صرف هڪ خالي تماشو بڻجي رهجي وئي آهي.“
مقامي رهواسين جي تاثرات کي سمجهڻ لاءِ مون ڄاڻي واڻي ’نائين زيرو‘ (Nine Zero) جو رستو پڇيو. وچين عمر وارن ماڻهن ايم ڪيو ايم جي باني کي ”الطاف ڀائي“ چئي مخاطب ڪيو، جڏهن ته نوجوانن کيس صرف ”الطاف“ سڏيو.
اها ڳالهه واضح ٿي وئي ته نوجوان—جن نه ته الطاف حسين کي ڏٺو آهي ۽ نه ئي ڪنهن تحريڪ ۾ حصو ورتو آهي—پارٽي جي باني سان اهو لڳاءُ نٿا رکن جيڪو شايد سندن وڏن جو ڪڏهن هوندو هو.
بهرحال، لساني تعصب ۽ رت وهائڻ واري عمل جي بنيادن ۾ شامل ٿيڻ سبب پارٽي جو سياسي ڪردار مسخ ٿي ويو. پريس کي به ڌمڪين جو نشانو بڻايو ويو. ’نائين زيرو‘ (Nine Zero) تي، هڪ ڀيري هٿياربند ڪارڪنن هڪ صحافي کي پريس ڪانفرنس مان ٻاهر ڪڍي ڇڏيو، ڇاڪاڻ ته هن پارٽي ۾ ڦاٽ بابت لکيو هو ۽ الطاف حسين کان هڪ تيز سوال پڇيو هو. اخبارن جي ڍيرن کي باهه ڏني وئي. ٽي وي چينلن سان به اهڙو ئي رويو اختيار ڪيو ويو؛ ذري برابر به تنقيد برداشت نه ڪئي ويندي هئي. نيوز رومز ۾ خوف جو ماحول ڇانيل رهندو هو. جڏهن پارٽي ورهائجي وئي ۽ ايم ڪيو ايم هڪ حقيقي ڌڙي بڻجي وئي، ته ڪراچي جي ڀتين تي “جيڪو به اڳواڻ جو غدار آهي اهو موت جو مستحق آهي” جهڙا نعرا نظر آيا.
هن اندروني ٽڪراءَ ۾ ڪيترن ئي ڪارڪنن پنهنجون جانون وڃايون. الطاف حسين کي ايم ڪيو ايم جي چيئرمين عظيم طارق ۽ اهم اڳواڻ ڊاڪٽر عمران جي قتل بابت الزامن کي منهن ڏيڻو پيو—۽ هن انهن جي ترديد ڪئي.
مونکي 1992ع ۾ ايم ڪيو ايم خلاف فوجي آپريشن ياد آهي؛ اسان جي انگريزي اخبار جي آفيس ۾ ان ڳالهه تي بحث ٿيو ته آيا بي بي سي ۽ پرڏيهي ميڊيا جون خبرون شايع ڪيون وڃن يا نه. ماحول خوف سان ڀريل هو.
ان وقت مان هڪ جونيئر رپورٽر هئس؛ ايڊيٽر کان اجازت وٺڻ کان پوءِ، مون سڄو ڏينهن شهر ۾ فوجي آپريشن جي ڪوريج ڪئي ۽ شام جو آفيس واپس آيس. ٻئي ڏينهن، مون اخبار ڏٺي. اها منهنجي رپورٽن سان ڀريل هئي، پر منهنجو نالو (byline) ڪٿي به نظر نه آيو. شايد ايڊيٽرن کي منهنجي حفاظت جي فڪر هئي، يا شايد اهي ماضي جي انتقامي ڪارروائين جي خوف ۾ مبتلا هئا.
ايم ڪيو ايم خلاف آپريشن جاري رهيا. سالن تائين، ڪراچي تي هڙتالن ۽ تشدد جو راڄ رهيو. پوليس آفيسرن ۽ سياسي مخالفن جون ٻورين ۾ ٻڌل لاش ملندا هئا، ان سان گڏوگڏ ايم ڪيو ايم جي انهن ڪارڪنن جا گولين سان ڇاڻيل لاش به ملندا هئا جيڪي پوليس جي جعلي مقابلن ۾ ماريا ويا هئا.
’نائين زيرو‘ تي ڇاپا وقفي وقفي سان جاري رهيا؛ ڪڏهن پارٽي جا سينئر اڳواڻ انتظام سنڀاليندا هئا، ته ڪڏهن وري عورتون واڳون سنڀالينديون هيون. اڄڪلهه، مونکي زاهده بيگم—اها ڪارڪن جيڪا نائين زيرو تي انتظام هلائيندي هئي—۽ حڪيم جي، جيڪو الطاف حسين جو پراڻو وفادار ساٿي هو، جا چهرا ياد اچي رهيا آهن. زاهده بيگم ڪنهن کي به ان صوفي ۽ تخت تي ويهڻ نه ڏيندي هئي جيڪي الطاف حسين ”نائين زيرو“ (Nine Zero) اندر استعمال ڪندو هو؛ کيس اها اميد هئي ته پارٽي اڳواڻ هڪ ڏينهن ضرور واپس ايندو.
واسع جليل—جيڪو هن وقت آمريڪا ۾ آهي ۽ ڊگهي وقفي کانپوءِ ٻيهر الطاف حسين جي اڳواڻي واري ايم ڪيو ايم (MQM) ۾ شامل ٿي چڪو آهي—هاڻي نائين زيرو کي ڇڏڻ ۽ پارٽي تي پابنديءَ کي هڪ سازش قرار ڏئي ٿو.
جڏهن مان ان گلي مان نڪري رهيو هئس جتي نائين زيرو واقع آهي، ته پراڻيون يادون تازيون ٿي ويون. 2013 جي چونڊن دوران، عمران خان جي حمايت ڪندڙ ووٽرن جي وڌندڙ تعداد الطاف حسين ۽ پارٽي لاءِ پريشانيءَ جو سبب بڻجي پيو هو. الطاف حسين هڪ ڪاوڙ ڀري پريس ڪانفرنس ڪئي.
ڪرن خان هڪ صحافي جنهن سالن تائين ايم ڪيو ايم جي سرگرمين جي ڪوريج ڪئي هئي، ان رات نائين زيرو تي موجود هئي. ”رات جا اٽڪل 12:30 وڳي رهيا هئا. الطاف ڀائي چونڊ نتيجن بابت قيادت مان ناراض هئا—خاص طور تي ان ڳالهه تي ته نائين زيرو واري گلي ۽ ڀرپاسي وارن علائقن مان تحريڪ انصاف جي ’بيٽ‘ (Bat) واري نشان تي ڪيئن ووٽ ڪاست ڪيا ويا هئا.
هو ايترو ته ڪاوڙجي پيا جو هنن نوجوان ڪارڪنن کي حڪم ڏنو ته پارٽي اڳواڻن کي پنهنجي بوٽن سان مارين. اتي ڌڪا مڪي ۽ جهيڙو شروع ٿي ويو. صحافين کان سندن فون کسي ورتا ويا، ۽ لائيو ڪوريج گاڏين جا رابطا ڪٽي ڇڏيا ويا ته جيئن ڪا به فوٽيج ٽي وي چينلن تي نشر نه ٿي سگهي.“
ان واقعي کانپوءِ، انيس قائم خاني ۽ مصطفيٰ ڪمال جهڙا سينيئر اڳواڻ مايوس ٿي ملڪ ڇڏي ويا؛ ٻن يا ٽن سالن کانپوءِ واپسيءَ تي، هنن هڪ نئين پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو.
الطاف حسين جا تقريباً سمورا سياسي ساٿي کانئس ڌار ٿي چڪا آهن. پارٽي ڌڙا بندي ۽ اندروني اختلافن جو شڪار آهي.
الطاف حسين جي تقريرن تي پابندي آهي. هڪ وقت هو جڏهن هو پنهنجي تقريرن سان لکين مداحن کي مسحور ڪري ڇڏيندو هو ۽ لنڊن مان صرف پنهنجي ڪارڪنن کي اشارو ڏئي ڪراچي تي ڪنٽرول رکندو هو. ايم ڪيو ايم ۽ ’نائين زيرو‘ جو سفر—دهشت جي مرڪز کان وٺي خوف جي علامت بڻجڻ تائين—شايد هاڻي پنهنجي پڄاڻيءَ تي پهچي چڪو آهي.
نوٽ: هي مضمون ليکڪ جي راءِ تي ٻڌل آهي، اداري جو هن سان متفق هجڻ ضروري ناهي
