ليکڪ: نوين اَي منگي
(نوٽ: اڄ 26 سيپٽمبر تي گڏيل قومن جي آبادي بابت اداري ’يو اين ايف پي اي‘ پاران دنيا ۾ حمل روڪڻ جو عالمي ڏينهن ملهايو پيو وڃي. ان نسبت سان هي 9 سيپٽمبر تي اسان وٽ شايع ٿيل مضمون ٻيهر شايع ڪري رهيا آهيون. ادارو)
پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي. پاڪستان ۾ هر سال لڳ ڀڳ 70 لک ٻار پيدا ٿين ٿا، يعني هر ڏينهن لڳ ڀڳ 19 هزار ٻار. خانداني منصوبابندي جي اهميت کي وڌائي بيان ڪرڻ مشڪل آهي. پر بحران جي وڏي پيماني سبب ڪڏهن ڪڏهن اسان اهو سمجهڻ لڳون ٿا ته ان جو حل سادو آهي: ماڻهن ۾ آگاهي پيدا ڪئي وڃي، حمل روڪڻ وارا وسيلا فراهم ڪيا وڃن ۽ جوڙن کي گهٽ ٻار پيدا ڪرڻ لاءِ قائل ڪيو وڃي. پر پاڪستان ۾ حقيقت ان کان گهڻي وڌيڪ پيچيده آهي.
جڏهن منهنجي تنظيم لاڙڪاڻي ضلعي جي ڳوٺن ۾ خانداني منصوبابندي جون سهولتون فراهم ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ شروع ڪئي ته شروعات ۾ اسان عورتن کي لاڙڪاڻي شهر ۾ قائم حڪومت جي پيداواري صحت خدمتن واري مرڪز ڏانهن موڪليندا هئاسين. اتي هو حمل روڪڻ وارا وسيلا حاصل ڪري سگهنديون هيون يا ٽيوبل ليگيشن ڪرائي سگهنديون هيون، جيڪو هڪ مستقل طريقيڪار آهي ۽ عام طور تي ان کي عورت جون ”نس بندي“ چيو ويندو آهي. اهي خدمتون مفت هيون. هڪ وقت ته عورتن کي ٽيوبل ليگيشن ڪرائڻ لاءِ ڪجهه سئو رپيا بطور ترغيب به ڏنا ويندا هئا. ڪاغذن تي اهو نظام آساني سان پهچ وارو نظر ايندو هو، پر عملي طور ان مرحلي مان گذرڻ عورت لاءِ برداشت جو امتحان بڻجي سگهي ٿو.
هڪ عورت پنهنجي ڳوٺ مان لاڙڪاڻي سفر ڪري پهچندي، پر اتي کيس ٻڌايو ويندو ته پهريان کيس طبي ٽيسٽ ڪرائڻو پوندو. هو ٽيسٽ ڪرائي هڪ هفتي بعد ٻيهر ايندي. هن ڀيري شايد کيس ٻڌايو وڃي ته ڊاڪٽر موجود ناهي ۽ ٻيهر اچڻو پوندو. ايندڙ دوري تي وري ڪو انتظامي يا طبي رنڊڪ سامهون اچي سگهي ٿي. وچولي طبقي جي شهري مريض لاءِ ملاقات ملتوي ٿيڻ رڳو هڪ تڪليف آهي.
پر هڪ غريب ڳوٺاڻي عورت لاءِ اهو سڄو عمل اتي ئي ختم ٿي سگهي ٿو. هر دوري لاءِ سفر جا پئسا، گهر وارن جي اجازت يا سهڪار، گهر ۾ رهجي ويل ٻارن جي سنڀال جا انتظام ۽ سڄو ڪم ڪندڙ ڏينهن قربان ڪرڻو پوي ٿو. شايد کيس ڪنهن کي ساڻ وٺي وڃڻو پوي. جيڪڏهن هو يا سندس مڙس ڏهاڙي تي ڪم ڪندڙ مزدور هجن ته گهر جي آمدني پڻ گهٽجي وڃي ٿي.
خانداني منصوبابندي جا پروگرام عورت جي مڪمل سفر ۽ تجربي کي نظر ۾ رکي تيار ٿيڻ گهرجن.
ان کان پوءِ اسان پنهنجو طريقو تبديل ڪيو. عورتن کي رڳو حوالو ڏئي ۽ انهن کان پاڻ نظام سان منهن ڏيڻ جي اميد رکڻ بدران، اسان کين سڄي عمل مان گذارڻ شروع ڪيو. اسان جي ٽيم عورت کي پنهنجي گاڏي ۾ سندس ڳوٺ مان وٺي صحت مرڪز تائين پهچائي ٿي. اسان دستاويزي ڪارروائي ۽ مشاورت ۾ مدد ڪندا آهيون ته جيئن طريقيڪار گهٽ خوفناڪ لڳي ۽ ساڳئي ڏينهن مڪمل ٿي وڃي. اسان غذائي مدد پڻ فراهم ڪندا آهيون ۽ پوءِ عورت کي واپس گهر پهچائيندا آهيون. ٽيم جو هڪ ميمبر ايندڙ ڏينهن عورت سان ملاقات ڪري سندس صحتيابي معلوم ڪندو آهي ۽ پڪ ڪندو آهي ته کيس ڊاڪٽر جي تجويز ڪيل درد گهٽائڻ واريون دوائون، اينٽي بايوٽڪس يا ٻيون دوائون ملي وڃن. ان کان پوءِ زخم جي سنڀال ۽ ٽانڪا ڪڍڻ لاءِ پڻ وڌيڪ دورا ڪيا ويندا آهن.
ڳوٺاڻي ماحول ۾ حقيقي رسائي اهڙي نظر اچي ٿي. طريقيڪار ڀلي مفت هجي، پر ان تائين پهچ مفت ناهي. ڪنهن کي ڳوٺ ۽ اسپتال جي وچ وارو فاصلو ختم ڪرڻو پوندو، عورت کي اداري جي نظام سان منهن ڏيڻ ۾ مدد ڏيڻي پوندي ۽ علاج کان پوءِ سندس سنڀال جي ذميواري پڻ کڻڻي پوندي. اسان کي هڪ ڀيرو ٻڌايو ويو ته پاپوليشن ويلفيئر کاتي وٽ عورتن کي ٽرانسپورٽ فراهم ڪرڻ لاءِ گاڏيون موجود آهن. پر اسان جي مريضن لاءِ اهو انتظام ڪڏهن به قابل اعتماد طريقي سان ڪم نه ڪيو. ڪڏهن ٻڌايو ويندو هو ته گاڏي ڪنهن ٻئي هنڌ موڪلي وئي آهي، ڪڏهن چيو ويندو هو ته گاڏي مرمت هيٺ آهي، يا وري اها تڏهن ايندي جڏهن ڪيتريون ئي عورتون هڪ هنڌ گڏ ٿين. جيڪڏهن ڪنهن کاتي جي فهرست ۾ درج گاڏي تي عورت ان ڏينهن ڀروسو نه ڪري سگهي، جنهن ڏينهن کيس ان جي ضرورت آهي، ته اهڙي گاڏي جو موجود هجڻ بي معنيٰ آهي.
پر ٽرانسپورٽ ۽ بيوروڪريسي رڳو مسئلي جو هڪ حصو آهن. وڌيڪ گهريون رڪاوٽون سماجي آهن. اسان اهڙا واقعا ڏٺا، جن ۾ ڊاڪٽرن انهن عورتن جو ٽيوبل ليگيشن ڪرڻ کان انڪار ڪيو، جن کي ڪو پٽ نه هو، رڳو هڪ پٽ هو، يا جن جو پٽ 10 سالن کان ننڍو هو. جڏهن ڊاڪٽرن کان ان بابت پڇيو ويو ته انهن اهڙا مثال بيان ڪيا، جن ۾ عورت مستقل نس بندي ڪرائڻ کان پوءِ پنهنجو اڪيلو پٽ بيماري يا حادثي ۾ وڃائي ويٺي. پوءِ سندس خاندان کانئس هڪ ٻيو پٽ پيدا ڪرڻ جي اميد رکندو هو. جيڪڏهن هو ٻيهر حامله نه ٿي سگهي ته سندس مڙس ٻي شادي ڪري سگهي ٿو، جنهن سان گهر ۾ سندس حيثيت ۽ تحفظ متاثر ٿي سگهي ٿو. ڪجهه عورتون بعد ۾ واپس آيون، جيڪي بيحد پريشان هيون ۽ نس بندي وارو عمل واپس ڪرائڻ چاهينديون هيون. پر ان عمل کي واپس ڪرڻ پيچيده ۽ مهانگو آهي، اهو رڳو مخصوص ماهر مرڪزن تي موجود آهي ۽ ان ڳالهه جي ڪا ضمانت به ناهي ته عورت جي ٻار پيدا ڪرڻ واري صلاحيت ٻيهر بحال ٿي ويندي.
اهي خدشا پٽ کي ترجيح ڏيڻ واري سوچ ۽ شادي اندر عورتن جي انحصاري حيثيت جا بي رحم نتيجا ظاهر ڪن ٿا. پر اهي هڪ ڏکيو سوال پڻ پيدا ڪن ٿا: ڇا ڊاڪٽر کي عورت کي مستقبل ۾ ممڪن ناانصافي کان بچائڻ لاءِ اڄ سندس پنهنجي جسم تي اختيار کان محروم ڪرڻ گهرجي؟ يقيناً ان جو جواب رڳو ان بنياد تي مڪمل انڪار نه هجڻ گهرجي ته عورت جا ڪيترا پٽ آهن يا انهن جي عمر ڪيتري آهي.
مناسب طريقو محتاط، ذاتي ۽ مڪمل معلومات تي ٻڌل مشاورت آهي. عورت کي اهو سمجهڻ گهرجي ته ٽيوبل ليگيشن مستقل طريقيڪار لاءِ ڪيو ويندو آهي. کيس ڊگهي عرصي تائين اثر ڪندڙ، پر واپس ٿيندڙ حمل روڪڻ جي طريقن بابت پڻ معلومات ڏني وڃي. ڪميونٽي هيلٿ ورڪرن ۽ ڊاڪٽرن کي پڪ ڪرڻ گهرجي ته عورت جو فيصلو مڪمل رضا هجي ۽ ڪنهن به قسم جي دٻاءَ کان آزاد هجي. جڏهن هڪ بالغ عورت سڀني نتيجن کي سمجهي ۽ مڪمل ڄاڻ سان رضامندي ڏئي، ته سندس پيداواري چونڊ ان ڳالهه تي منحصر نه هجڻ گهرجي ته هن پٽ پيدا ڪيو آهي يا نه.
پاڪستان ۾ شادي شده عورتن ۾ جديد حمل روڪڻ وارن طريقن جو استعمال اڃا تائين گهٽ آهي، جڏهن ته لڳ ڀڳ هر ڇهن مان هڪ عورت کي خانداني منصوبابندي جي سهولتن جي ضرورت هجڻ باوجود اهي سهولتون حاصل ناهن. فاصلو، خرچ، غير قابل اعتماد خدمتون، اجازت يا ڪنهن کي ساڻ وٺي وڃڻ جي ضرورت ۽ فيصلو ڪرڻ جو محدود اختيار، سڀئي عنصر حمل روڪڻ وارن طريقن جي استعمال کي گهٽ ڪن ٿا.
اسين رڳو آگاهي مهمن ذريعي انهن رڪاوٽن تي غالب نٿا اچي سگهون. خانداني منصوبابندي جا پروگرام عورت جي مڪمل سفر کي نظر ۾ رکي تيار ٿيڻ گهرجن. ڪير عورت کي اهڙي ٻولي ۽ انداز ۾ مشورو ڏيندو، جيڪو هو سمجهي سگهي؟ ڪير کيس اسپتال وٺي ويندو؟ ڪير پڪ ڪندو ته ڊاڪٽر موجود آهي، ٽيسٽ مڪمل ٿين ٿا ۽ عورت جي پسند جو طريقو موجود آهي؟ ڪير کيس واپس گهر پهچائيندو ۽ جيڪڏهن کيس ڪا پيچيدگي پيدا ٿئي ته ڪير مدد ڪندو؟
جيستائين انهن سوالن جا قابل اعتماد جواب موجود ناهن، تيستائين اسان وٽ حقيقي معنيٰ ۾ ڪم ڪندڙ خانداني منصوبابندي جو پروگرام ناهي. اسان وٽ رڳو ڪاغذن تي خدمتون موجود آهن ۽ انهن خدمتن کان ڪيترائي ميل پري عورتون بي يارومددگار بيٺل آهن.
پاڪستان کي آبادي جي حوالي سان هڪ انتهائي اهم ۽ تڪڙو چئلينج درپيش آهي. پر تڪڙ کي عورتن تي زبردستي يا انهن جي جسمن سان ڪارخاني جي پيداوار وانگر ورتاءَ جو سبب نه بڻجڻ گهرجي. خانداني منصوبابندي جو آخري ۽ اهم مرحلو تڏهن مڪمل ٿيندو، جڏهن عورت مڪمل معلومات سان پنهنجو فيصلو ڪري سگهي، قابل اعتماد علاج تائين پهچي سگهي ۽ محفوظ طريقي سان واپس پنهنجي گهر وڃي سگهي. جيستائين اسان اهو پل تعمير نٿا ڪريون، تيستائين اسان کي حيران نه ٿيڻ گهرجي ته عورتون ان کي پار ڪرڻ ۾ ناڪام ڇو ٿين ٿيون. (نوٽ، هي مضمون 9 سيپٽمبر 2026 تي ڊان اخبار ۾ شايع ٿيو، جيڪو سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪريون ٿا. ادارو)
ليکڪ جي اِي ميل naween.a.mangi@gmail.com
