تل ابيب(ويب ڊيسڪ)اسرائيل ۾ اڱاري ڏينهن عام چونڊون ٿي رهيون آهن، جن کي ڪيترائي مبصر ملڪ جي تاريخ جي اهم ترين چونڊن مان هڪ قرار ڏئي رهيا آهن. ابتدائي ڪلاڪن ۾ پولنگ اسٽيشنز تي وڏيون قطارون نظر آيون ۽ ووٽنگ جي شرح ماضي جي 45 سالن جي ٿيل چونڊن کان وڌيڪ ڏسڻ ۾ آئي آهي. نيتن ياهو ووٽ ڪاسٽ ڪري ڇڏيو آهي.
7 آڪٽوبر 2023ع تي حماس جي اڳواڻيءَ ۾ اسرائيل تي ٿيل حملن ۽ ان کان پوءِ غزا، ايران، لبنان، شام ۽ يمن ۾ پکڙيل جنگين ۽ تڪرارن کان پوءِ هي ملڪ جون پهريون عام چونڊون آهن.
اهم اميدوار ڪير آهن؟
جمعي ڏينهن جاري ٿيل چونڊ سروي موجب، موجوده وزيراعظم بينجمن نيتن ياهو ۽ اسرائيلي فوج جي اڳوڻي سربراهه گادي آئزنڪوٽ وچ ۾ وزيراعظم بڻجڻ لاءِ سخت مقابلو آهي.
گادي آئزنڪوٽ جي مقبوليت جو هڪ سبب سندس فوجي پسمنظر ۽ سياست ۾ نسبتاً نئون هجڻ آهي. هن گذريل سال ئي پنهنجي سياسي جماعت ”ياشار پارٽي“ قائم ڪئي هئي. هو اڳوڻو آرمي چيف آهي.
غزا جنگ جي شروعاتي مهينن دوران آئزنڪوٽ جو 25 سالن جو نوجوان پٽ، جيڪو فوجي هو، مارجي ويو هو. آئزنڪوٽ نيتن ياهو جي حڪومت ۾ جنگي ڪابينا جو حصو پڻ رهيو، پر 2024ع ۾ جنگ کي منهن ڏيڻ واري حڪومتي حڪمت عمليءَ تي اختلاف ڪندي استعيفيٰ ڏنائين.
هن پنهنجي چونڊ مهم ۾ 7 آڪٽوبر جي حملن جو سبب بڻجندڙ سلامتيءَ جي ناڪامين بابت جوابدهيءَ جو مطالبو ڪيو آهي.
اپوزيشن جي ٻين اڳواڻن ۾ اڳوڻو وزيراعظم نفتالي بينيٽ ۽ ايويگڊور ليبرمين شامل آهن، جيڪي ٻئي ساڄي ڌر جا اڳواڻ آهن ۽ سلامتيءَ جي معاملن تي سخت موقف رکن ٿا. ان کان علاوه کاٻي ڌر ڏانهن لاڙو رکندڙ اڳوڻو فوجي جنرل يائر گولان پڻ شامل آهي.
پنهنجن اختلافن باوجود، اهي اڳواڻ نيتن ياهو کي اقتدار کان هٽائڻ لاءِ آئزنڪوٽ سان گڏجي ڪم ڪري سگهن ٿا.
نيتن ياهو جي موجوده حڪومت کي اسرائيل جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ ساڄي ڌر واري حڪومت قرار ڏنو وڃي ٿو. اقتدار ۾ رهڻ لاءِ کيس غالباً پنهنجي موجوده انتهاپسند ساڄي ڌر جي اتحادي جماعتن جي حمايت تي ڀاڙڻو پوندو.
انهن مان ڪجهه اتحادي انتهائي قومپرست موقف رکن ٿا. اهي اولهه ڪناري کي اسرائيل ۾ ضم ڪرڻ ۽ غزا مان فلسطينين جي ”لڏپلاڻ“ جا حامي آهن، جنهن جي نتيجي ۾ عام شهرين کي زبردستي بي گهر ڪرڻ جي صورتحال پيدا ٿي سگهي ٿي. نيتن ياهو جي پنهنجي جماعت ليڪود جا ڪجهه ميمبر پڻ غزا مان فلسطينين جي ”لڏپلاڻ“ جو مطالبو ڪري چڪا آهن.
چونڊن ۾ عرب جماعتن جا ٻه اتحاد پڻ حصو وٺي رهيا آهن. اسرائيل جي آباديءَ جو لڳ ڀڳ پنجون حصو عربن تي مشتمل آهي، جن مان ڪيترائي پاڻ کي اسرائيل جا فلسطيني شهري سڏائين ٿا.
نظرياتي طور تي اهي جماعتون حڪومت ٺاهڻ ۾ فيصلائتو ڪردار ادا ڪري سگهن ٿيون، پر يهودين جي اهم سياسي جماعتن مان هڪ کان سواءِ باقي سڀني انهن سان گڏجي حڪومت ٺاهڻ کان انڪار ڪيو آهي.
چونڊون ڪيئن ٿينديون؟
اسرائيل جي پارليامينٽ کي ”ڪنيست“ چيو ويندو آهي، جنهن ۾ ڪل 120 سيٽون آهن. حڪومت ٺاهڻ ۽ اڪثريت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪنهن به اتحاد کي گهٽ ۾ گهٽ 61 سيٽون حاصل ڪرڻيون پونديون آهن.
اسرائيل ۾ متناسب نمائندگيءَ وارو چونڊ نظام رائج آهي، جنهن تحت پارليامينٽ ۾ پارٽين کي حاصل ٿيندڙ ووٽن جي تناسب سان سيٽون ملنديون آهن. ان ڪري ملڪ ۾ حڪومتون هميشه ڪيترين ئي سياسي جماعتن جي اتحاد سان ٺهنديون رهيون آهن.
جمعي ڏينهن جاري ٿيل سروي موجب، نه آئزنڪوٽ ۽ نه ئي نيتن ياهو جي اتحاد کي واضح اڪثريت ملڻ جو امڪان آهي. ان ڪري حڪومت ٺاهڻ لاءِ ڪيترن ئي هفتن يا مهينن تائين سياسي ڳالهين ۽ سوديبازيءَ جو سلسلو جاري رهي سگهي ٿو.
جيڪڏهن ڪو به اتحاد اڪثريت حاصل نه ڪري سگهيو ته اقليتي حڪومت به اقتدار ۾ اچي سگهي ٿي. جيڪڏهن اهو امڪان به ڪامياب نه ٿيو ته ٻيهر چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ٿي سگهي ٿو. ان وقت تائين نيتن ياهو عبوري وزيراعظم طور ڪم ڪندو رهندو.
چونڊن جا اهم مسئلا ڪهڙا آهن؟
چونڊ مهم ۾ سڀ کان وڌيڪ بحث سلامتيءَ جي صورتحال تي ٿيو آهي. نيتن ياهو جي مخالفن 7 آڪٽوبر جي حملن جو سبب بڻجندڙ سلامتيءَ جي ناڪامين تي سخت تنقيد ڪئي آهي. انهن حملن ۾ لڳ ڀڳ 1,200 ماڻهو مارجي ويا هئا ۽ 251 ماڻهن کي يرغمال بڻائي غزا منتقل ڪيو ويو هو.
ان جي باوجود نيتن ياهو پاڻ کي هڪ ڀيرو ٻيهر ”مسٽر سيڪيورٽي“ طور پيش ڪري رهيو آهي ۽ 2023ع کان پوءِ اسرائيل جي جنگين ۾ حاصل ڪيل اهم ڪاميابين کي پنهنجي حق ۾ دليل طور پيش ڪري ٿو.
فوج ۾ لازمي ڀرتي پڻ هڪ اهم مسئلو آهي. تاريخي طور تي، يهودين جي انتهائي مذهبي فرقي سان تعلق رکندڙ اهي مرد، جيڪي مڪمل وقت مذهبي تعليم حاصل ڪندا آهن، فوجي خدمتن کان ڇوٽ حاصل ڪندا رهيا آهن. پر جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ اها پاليسي وڌيڪ تڪراري بڻجي وئي آهي.
عدالتي سڌارا پڻ چونڊ مهم جو اهم موضوع رهيا آهن. نيتن ياهو جي حڪومت اڃا تائين عدالتي نظام ۾ تڪراري سڌارن جي منصوبن تي عمل ڪرڻ چاهي ٿي. انهن منصوبن خلاف 7 آڪٽوبر کان اڳ وڏي پيماني تي احتجاج ٿيا هئا.
مخالفن جو چوڻ آهي ته انهن سڌارن سان عدليه جي آزادي متاثر ٿيندي ۽ جمهوريت لاءِ خطرا پيدا ٿيندا.
ٻين ڪيترن ئي ملڪن وانگر اسرائيل ۾ پڻ مهانگائي ۽ رهڻي ڪهڻيءَ جا خرچ اهم مسئلا آهن. گذريل ڪجهه سالن دوران خوراڪ ۽ رهائش جا خرچ مسلسل وڌيا آهن.
غزا ۽ اولهه ڪناري جي فلسطينين لاءِ چونڊن جي اهميت
غزا ۾ جنگبنديءَ کي هڪ سال گذرڻ باوجود اسرائيل تقريباً روزانو غزا تي حملا جاري رکيو پيو اچي. اسرائيل جو چوڻ آهي ته انهن حملن ۾ حماس جي ڪارڪنن کي نشانو بڻايو وڃي ٿو. اسرائيل غزا جي اڌ کان وڌيڪ علائقي تي پڻ ڪنٽرول برقرار رکيو آهي.
حماس جي انتظام هيٺ صحت واري وزارت موجب، 7 آڪٽوبر 2023ع کان غزا تي اسرائيلي حملن ۾ 74 هزار کان وڌيڪ ماڻهو مارجي چڪا آهن. گڏيل قومن جا ادارا انهن انگن اکرن کي قابل اعتماد سمجهن ٿا.
قبضي هيٺ اولهه ڪناري ۾ يهودي آبادڪارن جا فلسطيني شهرين تي حملا گڏيل قومن جي رڪارڊ موجب تاريخ جي بلند ترين سطح تي پهچي ويا آهن. ساڳئي وقت، عالمي قانون تحت غيرقانوني قرار ڏنل اسرائيلي آباديون تيزيءَ سان وڌي رهيون آهن.
ان ڪري اسرائيل ۾ حڪومت جي جوڙجڪ فلسطينين جي زندگيءَ تي سڌو اثر وجهي ٿي.
غزا بابت آئزنڪوٽ جو موقف: هن معاملي تي آئزنڪوٽ ۽ نيتن ياهو جي موقف ۾ وڏو فرق نظر نٿو اچي. آئزنڪوٽ تازو واعدو ڪيو آهي ته هو آمريڪا جي اڳواڻيءَ ۾ امن منصوبي ذريعي، يا ضرورت پوڻ تي فوجي طاقت استعمال ڪندي، 18 مهينن اندر غزا ۾ حماس جي حڪمراني ختم ڪندو.
اولهه ڪناري بابت موقف: نيتن ياهو جو اتحاد اتي اسرائيلي آبادين کي تيزيءَ سان وڌائڻ واري پاليسي جاري رکڻ جو گهڻو ڪري حامي آهي.
آئزنڪوٽ عام طور اسرائيلي آبادين جي حمايت ڪري ٿو، پر تڪراري ”اي ون“ آباديءَ واري منصوبي جي مخالفت ڪري ٿو. اهو منصوبو عملي طور اولهه ڪناري کي ٻن حصن ۾ ورهائي سگهي ٿو.
هو انتهاپسند يهودي آبادڪارن خلاف سخت ڪارروائيءَ جو پڻ حامي آهي. ان کان علاوه، هن فلسطينين لاءِ ”خودمختياري يا محدود رياست“ جهڙي بندوبست جون حالتون پيدا ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي آهي، جنهن ۾ آخري اختيار اسرائيل جي سلامتيءَ جي ڪنٽرول هيٺ رهندو.
ڪيترن ئي ڏهاڪن تائين اسرائيل جا ڪيترائي مکيه ڌارا جا سياستدان ٻن رياستن واري حل جا حامي رهيا آهن. ان تصور تحت هڪ آزاد فلسطيني رياست قائم ڪرڻ ۽ ان کي اسرائيل سان گڏ امن سان رهڻ جو موقعو ڏيڻ شامل آهي.
پر گذريل ڪيترن سالن کان ان حل جي حمايت گهٽجندي رهي آهي. هن چونڊ ۾ يهودين جي اهم سياسي جماعتن مان ڪا به جماعت ٻن رياستن واري حل کي پنهنجي چونڊ مهم جو بنيادي حصو نه بڻائي رهي آهي، جڏهن ته ڪيترين ئي جماعتن ان کي کليل نموني رد ڪيو آهي. نيتن ياهو به ڊگهي عرصي کان اهڙي حل کي روڪڻ جو عزم ظاهر ڪندو رهيو آهي.
چونڊن جا نتيجا ڪڏهن معلوم ٿيندا؟
چونڊن واري ڏينهن اسرائيلي وقت موجب رات 10 وڳي، يعني گرينچ معياري وقت موجب رات 8 وڳي، اسرائيلي نشرياتي ادارا ايگزٽ پول جاري ڪندا. انهن مان ووٽن جي امڪاني رخ بابت اندازو لڳائي سگهجي ٿو، پر انهن جا نتيجا ڪڏهن ڪڏهن اصل نتيجن کان گهڻو مختلف به ٿي سگهن ٿا.
جمعي ڏينهن جي سروي موجب، ڪنهن هڪ ڌر جي واضح ڪاميابيءَ جو امڪان گهٽ نظر اچي ٿو.
ابتدائي نتيجا ايندڙ ڏينهن اچڻ جي اميد آهي، جڏهن ته سرڪاري نتيجا 4 نومبر تي جاري ڪرڻ جو شيڊيول آهي.
سياسي جماعتن جي اڳواڻن سان صلاح مشوري کان پوءِ اسرائيل جو صدر اسحاق هرزوگ ان اڳواڻ کي حڪومت ٺاهڻ جي دعوت ڏيندو، جنهن بابت کيس لڳندو ته اهو سڀ کان وڌيڪ امڪان سان اڪثريت حاصل ڪري سگهي ٿو.
اهو عمل هڪ مهيني کان وڌيڪ وقت وٺي سگهي ٿو. جيڪڏهن پهريون اڳواڻ حڪومت ٺاهڻ ۾ ناڪام ٿيو ته صدر ڪنهن ٻئي اڳواڻ کي موقعو ڏئي سگهي ٿو.
جيڪڏهن ٻيو اڳواڻ به ناڪام ٿيو ته ڪنيست جا ميمبر صدر کان درخواست ڪري سگهن ٿا ته ٽئين اڳواڻ کي حڪومت ٺاهڻ جو موقعو ڏنو وڃي. جيڪڏهن اهو عمل به ڪامياب نه ٿيو ته نيون چونڊون ڪرايون وينديون.
2019ع کان 2022ع جي وچ ۾ اسرائيل ۾ پنج ڀيرا الڳ الڳ چونڊون ڪرايون ويون هيون، ڇاڪاڻ ته سياسي جماعتون بار بار گڏجي حڪومت ٺاهڻ تي متفق ٿيڻ ۾ ناڪام رهيون هيون.
هن اليڪشن ۾ ووٽ ڏيڻ لاءِ دنيا جي مختلف ملڪن ۾ رهندڙ 70 هزار اسرائيلي وطن موٽيا آهن، جڏهن ته 5 لک نوان ووٽر پهريون ڀيرو ووٽ ڏيندا.
