اسلام آباد)بيورو)چيف جسٽس آف پاڪستان جسٽس عمر عطا بنديال پنجاب اسيمبلي جي ڊپٽي اسپيڪر پرويز الاهي جي درخواست تي ٻڌڻي دوران رمارڪس ڏيندي چيو ته سپريم ڪورٽ بار جي اڳوڻي صدرن جي لفظن تي فيصلو نٿي ڏئي سگهي، سڀني کي ٻڌڻ کانپوءِ فيصلو ڪندي.چيف جسٽس آف پاڪستان جسٽس عمر عطا بنديال، جسٽس اعجاز الاحسن ۽ جسٽس منيب اختر تي ٻڌل 3 رڪني بينچ پنجاب اسيمبلي جي ڊپٽي اسپيڪر پرويز الاهي جي وڏي وزير جي چونڊ بابت فيصلي خلاف درخواست تي ٻڌڻي ڪئي.ٻڌڻي جي شروعات تي سپريم ڪورٽ بار جو اڳوڻو صدر لطيف آفريدي روسٽرم تي آيو ۽ موقف اختيار ڪيو ته موجوده صورتحال ۾ سمورين بار ڪائونسلن کي فل ڪورٽ ٺاهڻ جو مطالبو ڪري رهيا آهيون.لطيف آفريدي چيو ته بحران تمام گهڻا آهن، نظام خطري ۾ آهي، آرٽيڪل 63 اي جي تشريح تي نظرثاني درخواست داخل ڪئي وڃي ۽ آئيني بحران کي منهن ڏيڻ لاءِ فل ڪورٽ جوڙڻ گهرجي.
هڪ طرفو فيصلو نٿو ڪري سگهجي: چيف جسٽس آف پاڪستان
چيف جسٽس عمر عطا بنديال رمارڪس ڏيندي چيو ته اوهان سڀني جي وڏي عزت آهي، اسان اوهان جا شڪر گذار آهيون جو معاملو اسان جي سامهون رکيو ويو، آفريدي صاحب، هي ڪيس آرٽيڪل 63 اي جي اسان جي راءِ تي ٻڌل آهي، اسان چاهيون ٿا ته ڌرين کي ٻڌڻ کانپوءِ فيصلو ڪري سگهون.جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته 10 اڳوڻن صدرن جي ڳالهين تي فيصلو نٿا ڪري سگهون، ٻئي طرف ٻڌڻ به ضروري آهي.اڳوڻي صدر سپريم ڪورٽ بار چيو ته موجود ججن تي مشتمل فل ڪورٽ ٺاهي سمورن ڪيسن کي گڏ ٻڌڻ گهرجي.
سيٽ ته ڪجهه اچڻي آهي، سيٽ جو مسئلو ڇا آهي: فاروق ايڇ نائيڪ
فاروق ايڇ نائيڪ عدالت ۾ چيو ته ڪيس ۾ ڌر بڻجڻ لاءِ درخواستون به داخل ڪيون ويون آهن، جنهن تي چيف جسٽس چيو ته شروعاتي ڪيس کي هاڻي ٻڌو، باقي معاملو بعد ۾ ڏسنداسين. توکي ٻڌو پر ترتيب سان. هلڻو پوندو.چيف جسٽس آف پاڪستان فاروق ايڇ نائيڪ کي مخاطب ٿيندي چيو ته توهان ويهجو، اميد آهي ته توهان جي سيٽ اڃا به خالي هوندي، جنهن تي فاروق ايڇ نائيڪ چيو ته سيٽ اچڻي آهي، سيٽ سان ڪهڙو مسئلو آهي.سپريم ڪورٽ بار جي صدر احسن ڀونر چيو آهي ته هو عدليه تي دٻاءُ وجهڻ جو سوچي به نٿا سگهن، مناسب هوندو ته آرٽيڪل 63 اي جي تشريح تي نظرثاني درخواست تي پهرين ٻڌڻي ڪئي وڃي.چيف جسٽس آف پاڪستان رمارڪس ڏيندي چيو ته جلدي ڪهڙي آهي، ڀان صاحب، پهرين ڪيس جي ٻڌڻي ڪريو.درخواستگذار جي وڪيل بئريسٽر علي ظفر چيو ته مان به بار جو اڳوڻو صدر آهيان، بار جي صدرن کي ان معاملي ۾ ملوث نه ٿيڻ گهرجي، پهريان عدالت جيڪي جواب طلب ڪيا اهي ٻڌي وٺن.چيف جسٽس عمر عطا بنديال پڇاڻو ڪيو ته ڊپٽي اسپيڪر جو وڪيل ڪٿي آهي؟ جنهن تي دوست محمد مزاري جو وڪيل عرفان قادر عدالت ۾ پيش ٿيو ۽ هن معاملي تي فل ڪورٽ جوڙڻ جي به درخواست ڪئي.
جنهن سوال جي ٻڌڻي ٿي رهي آهي ان کي ٻڌائڻ منهنجو ڪم ناهي، عدالت فيصلو ڪري: عرفان قادر
عرفان قادر چيو ته اهو اهم آئيني معاملو آهي، سمورا ابهام ختم ڪرڻ لاءِ فل ڪورٽ جوڙڻ جو صحيح وقت آهي، جن ججن پهريون فيصلو ڏنو اهي ڪيس جي ٻڌڻي ڪري رهيا آهن، جنهن سبب پريشاني آهي، عدالتي فيصلي تي پهچڻ لاءِ. صحيح فيصلو، مان عدالت جي حمايت ڪندس.ڊپٽي اسپيڪر پنجاب اسيمبلي جي وڪيل عرفان قادر به عدالت جو 23 جولاءِ جو فيصلو پڙهي ٻڌايو.چيف جسٽس چيو ته توهان جو سوال آهي ته توهان کي آرٽيڪل 63 اي جي حوالي سان تاثر ڪيئن پيو ته ڪنهن پارلياماني پارٽي يا سربراهه جي ڳالهه ٿي آهي، جنهن تي عرفان قادر چيو ته اهو سوال توهان جو آهي جنهن تي خاص بينچ جوڙي وئي آهي، قانوني سوال آهي. اهو آهي ته جيڪڏهن پارلياماني پارٽي جو موقف مختلف ۽ پارٽي سربراهه جو موقف مختلف آهي ته پوءِ ڇا ٿيندو؟
ايندڙ وقت عدالت مداخلت ڪندي پنهنجي سيٽ تي ويهندي: چيف جسٽس جو عرفان قادر سان ڳالهه ٻولهه
عرفان قادر چيو ته اهو واضح ٿيڻ گهرجي ته ڪهڙو قانوني سوال آهي جنهن تي ٻڌڻي ٿي رهي آهي، اهو منهنجو ڪم ناهي ته ٻڌايان ته سوال ٻڌو پيو وڃي، عدالت کي فيصلو ڪرڻ گهرجي پر معاملو شايد پارلياماني پارٽي جي اختيارن جو آهي ۽ پارٽي سربراهه.چيف جسٽس عرفان قادر کي آئين جي آرٽيڪل 63 اي پڙهڻ جي هدايت ڪندي چيو ته آرٽيڪل 63 اي ۾ پارٽي سربراهه ۽ پارلياماني پارٽي جو ذڪر آهي.وڪيل عرفان قادر چيو ته مان ڏاڍو پريشان آهيان ته هي سوال ڇا آهي، سمجهه ۾ نٿو اچي ته سوال ڇا آهي.جسٽس اعجاز الاحسن چيو ته توهان عدالت کي ٻڌو، جنهن تي عرفان قادر چيو ته اسان ان معاملي کي آساني سان سمجهي سگهون ٿا. جسٽس اعجاز الحسن چيو ته توهان پهريان ٻڌو ته اسان ڇا چئي رهيا آهيون، جڏهن ته چيف جسٽس عرفان قادر کي مخاطب ٿيندي چيو ته مان سمجهان ٿو توهان کي ٻڌڻ ۾ مشڪل ٿي رهي آهي، ايندڙ وقت عدالت مداخلت ڪري ته توهان پنهنجي ڪرسي تي واپس وڃو.
توهان ناراض هئا، عدالت ڪاوڙ ۾ نه آيو: ايڊووڪيٽ دوست مزاري
عرفان قادر چيو ته توهان مون کي ڪيتري به گاريون ڏيو، مان نه ڏيندس، آئين جو آرٽيڪل 14 ذاتي وقار ۽ جج جي وقار جي ڳالهه ڪري ٿو، جج کي وڪيلن کي ڇنڊڇاڻ ڪرڻ جو حق آهي.جسٽس اعجاز الحسن رمارڪس ڏيندي چيو ته اسان توهان سان عزت جي ڳالهه ڪري رهيا آهيون، توهان اسان سان آرٽيڪل 63 اي پڙهو، اسان ڪنهن کي گاريون نه ڏئي رهيا آهيون، توهان کي عزت وارو خطاب ڪري رهيا آهيون، جنهن تي عرفان قادر چيو ته توهان معزز چوندا ته مان به چوندس. وڌيڪ احترام سان، عدالت جيڪو به سوال پڇي ان جو جواب ڏيندس، توهان ناراض آهيو، مان عدالت کي ناراض ڪرڻ نه آيو آهيان.چيف جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته ناراض ناهيون، توهان دليل ڏيو. جسٽس اعجاز الاحسن پڇاڻو ڪيو ته ڇا اعلان ۽ پارلياماني پارٽي هڪ ئي شخص جي هدايت ڪري سگهي ٿي؟ عدالتي فيصلي ۾ ڪو به ابهام ناهي.عرفان قادر چيو ته آئين ۾ سياسي پارٽين جا حق آهن، جنهن تي جسٽس منيب اختر چيو ته ڊپٽي اسپيڪر چيو ته سپريم ڪورٽ جي فيصلي موجب پارٽي ليڊر هدايت ڏيندو آهي، ڊپٽي اسپيڪر حڪم ڏنو ته آئين ۾ سياسي پارٽين جا حق آهن. سپريم ڪورٽ جو فيصلو، اسان سمجهون ٿا ته توهان جيڪو نقطو اٿارڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهيو، اهو مناسب هوندو ته ڪنهن ٻئي وڪيل کي موقعو ڏنو وڃي.
حمزه شهباز جي وڪيل جا دليل
جسٽس اعجاز الاحسن پڇاڻو ڪيو ته ڊپٽي اسپيڪر عدالتي فيصلي جي نقطي جو ذڪر ڪيو، جنهن تي پنجاب جي وڏي وزير حمزه شهباز جي وڪيل منصور عثمان اعواڻ دليل ڏيندي چيو ته پارٽي پاليسي خلاف ووٽ رد ڪيو ويندو، اهو نقطو آهي.جسٽس اعجاز الحسن رمارڪس ڏيندي چيو ته پارٽي هدايت ۽ اعلان ٻه الڳ شيون آهن، ڇا پارٽي اڳواڻ پارلياماني پارٽي جو سربراهه ٿي سگهي ٿو؟وڪيل منصور اعواڻ چيو ته سپريم ڪورٽ جي فيصلن ۾ چيو ويو آهي ته پارٽي سربراهه جو ڪردار پارٽي کي هدايت ڏيڻ آهي، جنهن تي جسٽس اعجاز الاحسن حمزه شهباز جي وڪيل کان سوال جو سڌو سنئون جواب طلب ڪيو.
چوٿين ترميم جو آرٽيڪل 63 اي پارلياماني پارٽي کي هدايت ڪرڻ جو اختيار ڏئي ٿو: جسٽس منيب
جسٽس منيب اختر رمارڪس ڏيندي چيو ته آرٽيڪل 63 اي ۾ 14هين ترميم کانپوءِ ترميم ڪئي وئي، ترميم ٿيل آرٽيڪل 63 اي پڙهو، آرٽيڪل 63 اي جي اصل ورزن جا ٻه يا ٽي زاويا آهن.وڪيل حمزا شهباز منصور اعواڻ چيو ته آرٽيڪل 63 اي ۾ پارٽي سربراهه جو ذڪر آهي، جسٽس عظمت سعيد جي فيصلي موجب پارٽي سربراهه سمورا فيصلا ڪندو آهي.جسٽس منيب اختر رمارڪس ڏنا ته پارٽي پاليسي ۾ ووٽ ڪاسٽ ڪرڻ جا ٻه مختلف اصول آهن، پهريون پارلياماني پارٽي ۽ پارٽي ليڊر جي اختيارن ۾ مونجهارو هو، چوٿين ترميم کانپوءِ آرٽيڪل 63 اي تحت پارلياماني پارٽي کي هدايت ڪرڻ جو اختيار آهي.جسٽس اعجاز الحسن پڇاڻو ڪيو ته ڊپٽي اسپيڪر سپريم ڪورٽ جي فيصلي جي ڪهڙي حصي تي ڀروسو ڪيو؟ جنهن تي حمزا شهباز جي وڪيل چيو ته ڊپٽي اسپيڪر سپريم ڪورٽ جي آرٽيڪل 63 اي جي فيصلي جي پيرا 3 تي ڀروسو ڪيو.
لارجر بينچ جو فيصلو اسان تي پابند ناهي: جسٽس منيب
وڪيل منصور اعواڻ چيو ته جسٽس عظمت سعيد جي بينچ 8 رڪني هئي جنهن پارٽي سربراهه جي اختيارن تي فيصلو ڏنو، جنهن تي جسٽس منيب چيو ته منهنجي ذاتي راءِ ۾ سپريم ڪورٽ جي لارجر بينچ جو فيصلو اسان تي پابند ناهي.چيف جسٽس آف پاڪستان چيو ته اوهان چوڻ جي ڪوشش ڪري رهيا آهيو ته پارلياماني پارٽي به پارٽي ليڊر جي هدايتن تي هلندي آهي.وڪيل حمزا شهباز چيو ته آرٽيڪل 63 اي تي فيصلو ماضي جي مثالن جي خلاف آهي، سپريم ڪورٽ آرٽيڪل 63 اي جي معاملي تي فل ڪورٽ جوڙي سگهي ٿي.جسٽس منيب اختر چيو ته عدالتي فيصلي کي غير آئيني قرار ڏيڻ واري نقطي تي ضابطا موجود آهن، جڏهن ته چيف جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته سندس چوڻ آهي ته سپريم ڪورٽ جي آرٽيڪل 63 اي جي مختصر حڪم سان ابهام پيدا ٿيو، آرٽيڪل 63 اي خلاف نظرثاني درخواستن ۾ ٻڌڻي ٿي. جسٽس عمر بنديال وڌيڪ چيو ته پارلياماني پارٽي هدايتون ڪيئن ڏيندي اهو الڳ سوال آهي، هدايتون ڏيڻ جو طريقو پارٽي اجلاس يا خط ذريعي ٿي سگهي ٿو.منصور عثمان اعواڻ چيو ته مون وٽ 4 سياسي پارٽين جا مثال آهن جن جو سربراهه اسيمبلي جو حصو ناهي، پارلياماني پارٽي پنهنجي پارٽي جي سربراهه سان لاڳاپيل هوندي آهي، مان حڪمرانن کي ڏيڻ جا سبب بيان ڪرڻ چاهيان ٿو.جسٽس منيب اختر چيو ته پارلياماني پارٽي کي ووٽنگ جو اختيار ڏيڻ جو ڪو سبب هوندو.
عوام پارلياماني پارٽي جو نه پر پارٽي ليڊر کي جوابده آهي: وڪيل حمزا شهباز
جسٽس اعجاز الاحسن رمارڪس ڏيندي چيو ته پارلياماني پارٽي جي اختيار کي نظرانداز نه ٿو ڪري سگهجي، آرٽيڪل 63 اي چوي ٿو ته جيڪو ميمبر پارلياماني پارٽي جي هدايتن تي عمل نه ڪندو ان خلاف ڪارروائي ڪئي ويندي، منهنجي ذهن ۾ ڪو به ابهام ناهي ته ڪير ڏي. اعلان، ها، ڪنهن هدايت ڏني آهي؟ هن وڌيڪ چيو ته سياسي پارٽي پاڻ ئي پارلياماني پارٽي هوندي آهي، پارٽي ليڊر جو ڪردار تمام اهم هوندو آهي، پارٽي ليڊر ئي منحرف ميمبر خلاف ريفرنس موڪلڻ جو فيصلو ڪندو آهي، پارلياماني پارٽي هدايت ڪندي ته ووٽ ڪنهن کي ڏنو وڃي. لاءِ. ريفرنس هيڊ موڪليندو. منصور عثمان اعواڻ چيو ته جي يو آءِ ف پارٽي سربراهه جي نالي تي آهي، مولانا فضل الرحمان پارلياماني پارٽي جو حصو ناهي، پارٽي ليڊر عوام کي جوابده هوندو آهي، پارلياماني پارٽي جو ناهي.
آئيني ترميم ذريعي پارلياماني پارٽي مضبوط ٿي آهي: جسٽس عمر عطا بنديال
چيف جسٽس آف پاڪستان رمارڪس ڏنا ته صدارتي ريفرنس جي ٻڌڻي ۾ واضح ٿي ويو ته پارٽي سربراهه جي آمريت ختم ٿيڻ گهرجي، هڪ سينيئر پارلياماني اڳواڻ صدارتي ريفرنس دوران پارٽين ۾ آمريت جي شڪايت ڪئي هئي. جسٽس عمر عطا بنديال چيو ته سياسي پارٽين جي سربراهن کي پنهنجن ميمبرن کي ٻڌڻو پوندو، پرڏيهه ۾ ويٺل سياسي اڳواڻ پارلياماني ميمبرن کي هدايتون ڏيندا هئا، پارلياماني پارٽي کي آئيني ترميم ذريعي مضبوط ڪيو ويو، پارلياماني پارٽي جو به پنهنجو مقصد هوندو آهي. .
پارٽي سربراهه جي آمريت جو تسلسل موروثي سياست جو رستو نه روڪيندو: چيف جسٽس
جسٽس اعجاز الحسن چيو ته ڊپٽي اسپيڪر اسان جي پنهنجي فيصلي تي ڀروسو ڪندي ووٽن کي رد ڪيو، جيڪڏهن توهان ڊپٽي اسپيڪر جي فيصلي جو دفاع ڪري رهيا آهيو ته پوءِ توهان آرٽيڪل 63 اي جي فيصلي کي قبول ڪيو، سپريم ڪورٽ جي فيصلي کي مڃيندي ان تي ڀروسو ڪيو. هاڻي اهو طئي ڪرڻو آهي ته ڊپٽي اسپيڪر سپريم ڪورٽ جي فيصلي کي صحيح سمجهي ٿو يا نه. چيف جسٽس رمارڪس ڏيندي چيو ته پارلياماني پارٽي کي پارلياماني معاملن ۾ بااختيار بڻائڻو پوندو، پارٽي سربراهه جي آمريت برقرار رکڻ سان موروثي سياست جو رستو بند نه ٿيندو. جسٽس اعجاز الحسن پڇاڻو ڪيو ته ق ليگ ميمبرن ڪنهن جي هدايتن خلاف ووٽ ڏنو؟ جن ميمبرن کي عوام چونڊي اسيمبليءَ ۾ موڪليو آهي، انهن کي مينڊيٽ حاصل آهي. جڏهن ته قانون وارو وفاقي وزير سينيٽر اعظم نذير تارڙ روسٽرم تي آيو ته عدالت کيس ويهڻ جي هدايت ڪئي. اعظم نذير تارڙ چيو ته هو کين ٻڌائڻ چاهين ٿا ته اهم هدايتون مليون آهن، جنهن تي جسٽس اعجاز الاحسن چيو ته هو پنهنجي وڪيل کي هدايتن کان آگاهه ڪن.
آئين واضح آهي، پارلياماني پارٽي ميمبرن کي هدايتون ڏيندي: جسٽس اعجاز الاحسن
جسٽس اعجاز الاحسن چيو ته سمورا اختيار برطانيا ۾ پارلياماني پارٽي وٽ آهن، پارٽي ليڊر جو برطانيا ۾ پارليامينٽ ۾ ڪو به ڪردار ناهي، آئين ۾ واضح آهي ته پارلياماني پارٽي ميمبرن کي هدايتون ڏيندي. هن سوال ڪيو ته توهان سمجهو ٿا ته ڊپٽي اسپيڪر جو بيان درست آهي؟ جيڪڏهن عدالت جو فيصلو غلط آهي ته ووٽ رد نه ٿو ڪري سگهجي.
منصور اعواڻ تمام سٺو دليل ڏئي رهيو آهي: چيف جسٽس آف پاڪستان
قانون وارو وفاقي وزير نذير تارڙ ٻيهر روسٽرم تي آيو ۽ دليل ڏيندي چيو ته منصور اعواڻ نوجوان وڪيل آهي، سندس ڪلهن تي تمام گهڻو بار آهي، اجلاس کان اڳ سمورن پارٽي ميمبرن چوڌري شجاعت جو خط وصول ڪيو هو. چيف جسٽس عمر عطا بنديال رمارڪس ڏيندي چيو ته منصور اعواڻ تمام سٺو دليل ڏئي رهيو آهي. جسٽس منيب منظور اعواڻ کي قانون واري وزير کان هدايتون وٺڻ کان روڪيندي چيو ته توهان پنجاب جي وڏي وزير جا وڪيل آهيو، وفاقي قانون واري وزير کان هدايتون ڪيئن وٺي سگهو ٿا؟ چيف جسٽس منصور عثمان اعواڻ کي مخاطب ٿيندي چيو ته سوالن جي پرواهه نه ڪريو، پنهنجا دليل جاري رکو. وڪيل منصور اعواڻ چيو ته عمران خان پنجاب جي وڏي وزير جي پهرين چونڊ ۾ پي ٽي آءِ کي هدايتون ڏنيون هيون، اليڪشن ڪميشن عمران خان جي هدايت تي ميمبرن کي منحرف قرار ڏنو، منصور اعواڻ به عمران خان جي ايم پي ايز کي هدايتون ڏنيون آهن ته هو پي ٽي آءِ کي ڊيوٽي جمع ڪرائين.جسٽس اعجاز الاحسن چيو ته پنجاب اسيمبلي جي ميمبرن جي منحرف ٿيڻ جو ڪيس مختلف هو، هتي سمورن 10 ميمبرن هڪ ئي اميدوار کي ووٽ ڏنو، (ق) ليگ جي ڪنهن ميمبر شڪايت نه ڪئي ته پارلياماني پارٽي جي اجلاس ۾ ڪجهه ٻيون هدايتون ڏنيون ويون، اليڪشن ڪميشن ۾ ميمبرن جو موقف هو ته کين پارٽي هدايتون ناهن مليون، جڏهن ته موجوده صورتحال ۾ ميمبرن جو چوڻ آهي ته پارلياماني پارٽي پرويز الاهي کي ووٽ ڏيڻ جو فيصلو ڪيو هو.
