ڪراچي: (اسٽاف رپورٽر) سنڌ جي وڏي وزير سيد مراد علي شاهه خميس ڏينهن پنهنجي حڪومت جي 2026-27 لاءِ 3.652 ٽريلين رپين جي بجيٽ جو دفاع ڪندي ان کي هڪ مالي طور تي ذميوار دستاويز قرار ڏنو جيڪو وڏي وفاقي روينيو جي کوٽ، وڌندڙ خرچن جي دٻاءُ ۽ معاشي غير يقيني صورتحال جي وچ ۾ تيار ڪيو ويو آهي جڏهن ته ان سان گڏوگڏ وڏي پيماني تي پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ (PPP) منصوبن تي ٻڌل هڪ اميد جوڳو ڊگهي مدي وارو ترقياتي ايجنڊا پڻ پڌرو ڪيو. سنڌ اسيمبلي جي آڊيٽوريم ۾ بجيٽ کانپوءِ پريس ڪانفرنس کي خطاب ڪندي مراد علي شاهه چيو ته سنڌ قومي دفاعي ضرورتن لاءِ فنڊز فراهم ڪرڻ لاءِ پنهنجو آئيني اختيار استعمال ڪيو آهي، ۽ نوٽ ڪيو ته اهڙي سهڪار جي اجازت ڏيندڙ آئيني شق کي پهريون ڀيرو استعمال ڪيو ويو آهي. هن چيو مان شهيد ذوالفقار علي ڀٽو کي خراج تحسين پيش ڪريان ٿو جنهن هن شق کي آئين ۾ شامل ڪيو ۽ وڌيڪ چيو ته صوبن پنهنجي مالي چيلينجز کي منهن ڏيڻ جي باوجود فيڊريشن جي مدد ڪرڻ تي اتفاق ڪيو هو. صوبي جي مالي پوزيشن بابت وڌيڪ ٻڌائيندي وڏي وزير سيد مراد علي شاهه چيو ته سنڌ کي مئي تائين پيشنگوئين جي مقابلي ۾ وفاقي منتقلين ۾ 1.644 ٽريلين رپيا مليا، جنهن جي نتيجي ۾ 441 ارب رپين جي کوٽ ٿي. جيتوڻيڪ صوبي کي موجوده مالي سال (2025-26) جي پڄاڻي کان اڳ وڌيڪ 200 ارب رپيا ملڻ جي اميد آهي پر پوءِ به تقريبن 250 ارب رپين جو فاصلو باقي رهندو. هن چيو ته صوبائي حڪومت موجوده مالي سال (2025-26) لاءِ 676 ارب رپين جو ٽيڪس وصولي جو هدف مقرر ڪيو هو پر رڳو 624 ارب رپيا گڏ ٿيڻ جي اميد آهي جنهن جي نتيجي ۾ 52 ارب رپين جي کوٽ ٿيندي. وفاقي روينيو جي کوٽ سان گڏجي، مجموعي مالي خسارو تقريبن 300 ارب رپيا هجڻ جو اندازو لڳايو ويو هو. انهن مجبورين جي باوجود وڏي وزير چيو ته صوبائي حڪومت هڪ مضبوط ترقياتي پروگرام برقرار رکيو آهي. هن چيو گذريل سال اسان 1.018 ٽريلين رپين جي رڪارڊ پبلڪ سيڪٽر ڊيولپمينٽ پروگرام (PSDP) جو اعلان ڪيو هو جنهن مان 930 ارب رپيا اڳ ۾ ئي جاري ڪيا ويا آهن. ايندڙ مالي سال لاءِ سنڌ کي وفاقي ڊيوزيبل پول مان 2.263 ٽريلين رپيا ملڻ جي اميد آهي، جڏهن ته صوبائي روينيو جي وصولي جو اندازو 456 ارب رپيا لڳايو ويو آهي. هن نوٽ ڪيو ته ايڪسائيز روينيو جي هدف کي گهٽ ڪيو ويو آهي ته جيئن صنعت کي ريليف ڏئي سگهجي ۽ معاشي سرگرمين جي حوصلا افزائي ٿئي. وڏي وزير چيو ته صوبي جا پنهنجا روينيو 3.038 ٽريلين رپيا اندازو لڳايا ويا آهن. وفاقي گرانٽس، غير ملڪي امداد ۽ قرضن کي شامل ڪرڻ سان، 2026-27 لاءِ ڪل بجيٽ اوڳاڙيون 3.525 ٽريلين رپيا اڳڪٿيون ڪيون ويون آهن. هن چيو ته جاري خرچن جي بجيٽ 2.560 ٽريلين رپيا رکي وئي آهي جنهن ۾ 260 ارب رپيا شامل آهن جيڪي سنڌ وفاقي حڪومت کي قومي دفاعي مقصدن لاءِ آئيني گرانٽ طور فراهم ڪندي. ان تعاون کي خارج ڪندي، صوبي جو آپريشنل خرچ تقريبن 2.3 ٽريلين رپيا آهي. وڏي وزير چيو ته ايندڙ مالي سال دوران پگهارون ۽ ملازمن سان لاڳاپيل خرچ 1.264 ٽريلين رپيا هوندا. هن وڌيڪ چيو ته 2022 ۽ 2025 ۾ ڏنل ايڊهاڪ ريليف الائونسز کي بنيادي پگهارن جي اسڪيل ۾ ضم ڪيو ويو آهي جڏهن ته گهٽ ۾ گهٽ اجرت وڌائي 43,000 رپيا في مهينو ڪئي وئي آهي. وڏي وزير چيو ته مقامي حڪومتن کي 155 ارب رپيا ملندا جڏهن ته سرڪاري يونيورسٽين جي گرانٽس لاءِ 48 ارب رپيا رکيا ويا آهن. اسپتالن، يونيورسٽين ۽ خودمختيار ادارن سميت مختلف ادارن کي مجموعي گرانٽس 686 ارب رپيا هونديون. هن چيو ته ايندڙ مالي سال لاءِ قرضن جي ادائيگي جي ذميوارين جو اندازو 54.2 ارب رپيا لڳايو ويو آهي. پنهنجي حڪومت پاران اختيار ڪيل ڪفايت شعاري جي قدمن کي اجاگر ڪندي وڏي وزير چيو ته غير ترقياتي خرچن کي موجوده سال جي بجيٽ ۾ 61.87 ارب رپين مان گهٽائي 2026-27 ۾ 36 ارب رپيا ڪيو ويو آهي جيڪو مالي نظم و ضبط ۽ وسيلن جي موثر انتظام لاءِ حڪومت جي عزم جي عڪاسي ڪري ٿو.
مالي دٻاءُ ۽ ترقياتي خرچن ۾ گهٽتائي
وڏي وزير چيو ته صوبائي خرچن جو سڀ کان وڏو حصو پگهارون ۽ پينشنون ئي رهيون آهن. هن اعلان ڪيو ته 2022 ۽ 2025 ۾ ڏنل ايڊهاڪ ريليف الائونسز (ARA) کي بنيادي پگهارن جي اسڪيل ۾ ضم ڪيو ويو آهي جڏهن ته گهٽ ۾ گهٽ اجرت وڌائي 43,000 رپيا في مهينو ڪئي وئي آهي. هن چيو ته ايندڙ مالي سال دوران اسپتالن، يونيورسٽين ۽ ٻين سرڪاري ادارن کي گرانٽس 686 ارب رپيا هونديون. وسيلن جي کوٽ سبب ساليانو ترقياتي پروگرام (ADP) گذريل سال جي 1.018 ٽريلين رپين مان گهٽائي 2026-27 لاءِ 720 ارب رپيا ڪيو ويو آهي. پر هن ان ڳالهه تي زور ڏنو ته حڪومت نيون اسڪيمون شروع ڪرڻ بجاءِ جاري منصوبن کي مڪمل ڪرڻ کي اوليت ڏني آهي. اسان ايندڙ سال 2,056 جاري اسڪيمون مڪمل ڪرڻ وارا آهيون. هن بجيٽ ۾ ڪا به نئين ترقياتي اسڪيم ناهي، هن ياد ڏياريندي چيو ته گذريل سالن ۾ به اهڙا فيصلا حڪومت لاءِ عوامي حمايت کي متاثر ڪرڻ کان سواءِ ڪيا ويا هئا. وڏي وزير وڌيڪ چيو ته ضلعي سطح جي ترقياتي الائونسن کي 15 ارب رپين تائين محدود ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پي پي پي فريم ورڪ تحت منصوبن لاءِ 109 ارب رپيا رکيا ويا آهن.
ڪيٽي بندر پورٽ فليگ شپ پي پي پي منصوبن ۾ شامل
حڪومت جي مستقبل جي ترقياتي حڪمت عملي کي اجاگر ڪندي وڏي وزير چيو ته پي پي پي قيادت، جنهن ۾ آصف علي زرداري ۽ بلاول ڀٽو زرداري شامل آهن، صوبائي حڪومت کي ننڍي پيماني جي منصوبن کان اڳتي وڌڻ ۽ تبديل ڪندڙ انفراسٽرڪچر جي قدمن تي ڌيان ڏيڻ جي هدايت ڪئي هئي. هڪ اهم منصوبو جنهن تي غور ڪيو پيو وڃي، اهو ساحلي ضلعي ٺٽي ۾ ڪافي وقت کان انتظار ۾ رهيل ڪيٽي بندر گهري سمنڊ جو پورٽ آهي. وڏي وزير چيو ته صدر زرداري اڳ ۾ ہی چيني اسٽيڪ هولڊرز سان ان منصوبي تي خيالن جي ڏي وٺ ڪري چڪو آهي ۽ امڪاني سيڙپڪارن ۽ ڪمپنين سان مشاورت شروع ٿي چڪي آهي. هن چيو ته بندرگاهه کي پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ جي انتظام تحت ترقي ڏني ويندي، ۽ وفاقي حڪومت کي پڻ شرڪت جي دعوت ڏني ويندي. هن چيو اسان کي اسان جي قيادت پاران ڪيٽي بندر پورٽ اڏڻ جي هدايت ڪئي وئي آهي. اهو سنڌ ۽ پاڪستان جي سامونڊي معيشت لاءِ گيم چينجنگ منصوبو هوندو. وڏي وزير هن خواب کي اڳوڻي وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جي ورثي سان ڳنڍيو، جنهن پورٽ قاسم قائم ڪيو هو ۽ تجويز ڪيل بندرگاهه کي ان اسٽريٽجڪ سوچ جو تسلسل قرار ڏنو.
بين الاقوامي فنانشل سينٽر ۽ گرين ڊيٽا انفراسٽرڪچر
وڏي وزير ڪراچي ۾ سنڌ انٽرنيشنل فنانشل سينٽر قائم ڪرڻ جي منصوبن جو پڻ اعلان ڪيو، چيو ته ڪم اڳ ۾ ئي شروع ٿي چڪو آهي ۽ ٽن امڪاني سائيٽن جي سڃاڻپ ڪئي وئي آهي. هن چيو اسان موجوده حڪومت جي مدت ختم ٿيڻ کان اڳ منصوبي کي مڪمل ڪرڻ جو ارادو رکون ٿا. هن وڌيڪ چيو ته اها رڳو هڪ عمارت نه هوندي پر تمام گهربل سهولتن، سامان، گيجٽس ۽ ڪنيڪشن سان ليس هوندي.
گرين انرجي ڊيٽا سينٽر
هڪ ٻئي وڏي قدم ۾ وڏي وزير ٿر ۾ اختيار ڪيل ترقياتي ماڊل کان متاثر ٿي گرين انرجي ڊيٽا سينٽر قائم ڪرڻ جو اعلان ڪيو. هن چيو ته سنڌ وٽ وڏي مقدار ۾ شمسي توانائي جا وسيلا موجود آهن، پر وفاقي حڪومت صوبي پاران پيدا ڪيل واڌو بجلي خريد ڪرڻ کان هٻڪائي رهي هئي. نتيجي طور، صوبائي حڪومت بين الاقوامي ٽيڪنالاجي ڪمپنين ۽ ڊيٽا سينٽر آپريٽرن کي قابل تجديد توانائي وڪڻڻ جا موقعا ڳولي رهي هئي. هن چيو اهو گيم چينجر هوندو ۽ سنڌ کي گرين ڊجيٽل انفراسٽرڪچر جي مرڪز طور اڀاريندو.
سولر تائين پهچ کي وڌائڻ ۽ زرعي سڌارا
وڏي وزير چيو ته حڪومت غريب ترين گهرن کي مفت سولر هوم سسٽم ورهائي رهي آهي، جڏهن ته سولر انسٽاليشن برداشت نه ڪري سگهندڙ وچولي آمدني وارن خاندانن لاءِ هڪ الڳ فنانسنگ پروگرام تيار ڪيو پيو وڃي. اها اسڪيم سنڌ بئنڪ ۽ سنڌ انرجي ڊپارٽمينٽ پاران گڏيل طور تي تيار ڪئي پئي وڃي، جيڪا گهرن کي سستي فنانسنگ انتظامن ذريعي سولر سسٽم حاصل ڪرڻ جي قابل بڻائيندي. وڏي وزير زرعي ڪليڪٽوز لاءِ قانون سازي جو پڻ اعلان ڪيو جنهن جو مقصد ننڍن هارين کي زمينون گڏ ڪرڻ ۽ وڏي ڪريڊٽ جي سهولتن، جديد آبپاشي نظامن ۽ مشيني زراعت جي سامان تائين پهچ حاصل ڪرڻ ۾ مدد ڪرڻ آهي. سندس چوڻ موجب سنڌ جا 93 سيڪڙو هارين 25 ايڪڙن کان گهٽ زمين جا مالڪ آهن ۽ ان ڪري روايتي زرعي فنانسنگ پروگرامن مان فائدو وٺڻ لاءِ جدوجهد ڪن ٿا.
سنڌ جي پي پي پي ماڊل کي مڃتا
وڏي وزير چيو ته سنڌ جي پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ جي قدمن کي بين الاقوامي مڃتا ملي آهي ۽ انهن کي ٻين صوبن لاءِ هڪ ماڊل طور ڏٺو پيو وڃي. هن ڪامياب پي پي پي منصوبن جو حوالو ڏنو جن ۾ مائي بختاور انٽرنيشنل ايئرپورٽ، سنڌو درياءَ تي وڏا پل ۽ صوبي جا مينگرووز (تيمر جي جهنگلات) جي بحالي ۽ ڪاربن ڪريڊٽ پروگرام شامل آهن. هن چيو ته وفاقي عهديدارن تازو ئي تجويز ڏني هئي ته ٻيا صوبا سنڌ کان ان جي پي پي پي فريم ورڪ ۽ ان تي عملدرآمد جي طريقن بابت بريفنگ وٺن.
پاڻي جو بحران ۽ ارسا تي تنقيد
پاڻي جي صورتحال ڏانهن موٽندي وڏي وزير سنڌ کي متاثر ڪندڙ شديد کوٽ تي ڳڻتي جو اظهار ڪيو. هن چيو ته صوبي کي هن وقت پنجاب جي 11 سيڪڙو جي مقابلي ۾ 30 سيڪڙو پاڻي جي کوٽ جو منهن ڏيڻو پئجي رهيو آهي جنهن کي هن سنڌ جي هارين سان سخت ناانصافي قرار ڏنو. وڏي وزير انڊس ريور سسٽم اٿارٽي (ارسا) تي صورتحال کي صحيح نموني پيش نه ڪرڻ جو الزام لڳايو ۽ وفاقي اختيارين ۽ ميڊيا ٻنهي کي وڌندڙ بحران جو نوٽيس وٺڻ جو چيو. هن چيو هيءَ کوٽ اسان جي هارين لاءِ سخت تڪليف جو سبب بڻجي رهي آهي.
انفراسٽرڪچر، گورننس ۽ مستقبل جو منظرنامو
وڏي وزير چيو ته ڪراچي جي ڪافي وقت کان دير جو شڪار يونيورسٽي روڊ منصوبي تي ٽريفڪ جولاءِ جي آخر تائين بحال ڪئي ويندي، هن اڳوڻي دير جو وڏو سبب ٺيڪيدار جي نااهلي کي قرار ڏنو. هن وڌيڪ چيو ته فرنٽيئر ورڪس آرگنائيزيشن (FWO) کي ٺيڪو ڏيڻ کانپوءِ ترقي تيز ٿي وئي. هن سکر بئراج تي بحالي جي ڪم جي مڪمل ٿيڻ کي پڻ اجاگر ڪيو جتي 44 گيٽ تبديل ۽ جديد ڪيا ويا آهن، جنهن سان بئراج جي آپريشنل زندگي ۾ اندازي مطابق 30 سالن جو اضافو ٿيو آهي. وڏي وزير چيو ته حڪومت بدعنواني خلاف قدم کڻي رهي آهي جتي بي ضابطگيون مليون آهن اتي ٺيڪا منسوخ ڪيا پيا وڃن ۽ ذميوارن کان وصوليون شروع ڪيون پيون وڃن. هن چيو ڪجهه خراب مڇين کي سڄي تلاءَ کي خراب ڪرڻ جي اجازت نه ڏني ويندي. پريس ڪانفرنس جي پڄاڻي ڪندي وڏي وزير ان افواهن کي رد ڪري ڇڏيو جيڪي سنڌ ۾ سياسي تبديلين بابت هيون، پي پي پي جي قيادت جي حمايت تي اعتماد جو اظهار ڪيو ۽ چيو ته صوبي جي ڊگهي مدي واري ترقياتي حڪمت عملي ايندڙ سالن ۾ وڏي پيماني جي انفراسٽرڪچر، قابل تجديد توانائي ۽ سيڙپڪاري تي ٻڌل منصوبن ذريعي واضح معاشي فائدا فراهم ڪندي.
