ليکڪ: زاهد حسين
گذريل ڪيترن ئي هفتن کان بلوچستان ۾ زندگيءَ جو نظام معطل آهي، صوبي کي ملڪ جي ٻين حصن سان ڳنڍيندڙ اڪثر شاهراهون مظاهرين بند ڪري ڇڏيون آهن، جڏهن ته موبائيل فون سروس به معطل آهي۔ ڪوئٽه، جيڪو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ آهي، لڳ ڀڳ مڪمل طور تي محصور بڻجي چڪو آهي ۽ انتظاميا مظاهرين کي شهر ۾ داخل ٿيڻ کان روڪڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي، جن جي اڳواڻي اختر مينگل ڪري رهيا آهن۔
اهڙي صورتحال ۾ رياست جي حاڪميت مڪمل طور ختم ٿيندي نظر اچي رهي آهي۔ ايتري تائين جو اختر مينگل ۽ ٻيا بلوچ قومپرست اڳواڻ، جيڪي ماضيءَ ۾ عوام ۽ رياست جي وچ ۾ آخري رابطو سمجهيا ويندا هئا، هاڻي ائين لڳي رهيو آهي ته انهن جو سياسي عمل تي اعتماد ختم ٿيندو پيو وڃي۔ اڳوڻو صوبائي وزيراعليٰ، جيڪو بلوچستان نيشنل پارٽي (بي اين پي) جي پنهنجي ڌڙي جو سربراهه آهي، ڪجهه مهينا اڳ پارليامينٽ مان استعيفيٰ ڏئي چڪو آهي ۽ هن بلوچستان جي ماڻهن کي درپيش ‘عدم تحفظ’ تي پارليامينٽ جي بي حسي کي انهيءَ جو سبب قرار ڏنو هو۔
هو تازو يو اي اي مان واپس آيو آهي، جتي هو پارليامينٽ مان استعيفيٰ ڏيڻ کان پوءِ رهائش پذير هو ۽ بلوچستان ۾ دهشتگردي ۽ شدت پسندي جي تازن واقعن سبب وڌندڙ تڪرار جي نتيجي ۾ هو بلوچ يڪجهتي ڪميٽي (BYC) جي اڳواڻن جي گرفتاري خلاف ‘لانگ مارچ’ جي اڳواڻي ڪري رهيو آهي۔ هي مارچ هاڻي ڪيترين ئي ٻين قومپرست جماعتن ۽ قومي سياسي پارٽين سان گڏجي ويو آهي۔ رياستي زيادتين خلاف وڌندڙ عوامي ڪاوڙ نوجوان بلوچن کي شدت پسند گروهن جي حمايت طرف مائل ڪري رهي آهي۔ هي هڪ پريشان ڪندڙ رجحان آهي، جيڪو قومپرست پارٽين کي مڪمل طور غير لاڳاپيل بڻائي رهيو آهي.
اهڙي حالت ۾ رياست وٽ ڳالهه ڪرڻ لاءِ ڪجهه نه بچندو۔ پر اسلام آباد ۽ راولپنڊي ۾ اقتدار جي راهدارين ۾ حالتن جي سنگيني جو ڪو به احساس نظر نٿو اچي۔ ان جي بدران، اسان ڏسي رهيا آهيون ته معقول آواز کي دٻائڻ لاءِ زبردستي طاقت جو وڌندڙ استعمال ٿي رهيو آهي، ۽ انهن کي جمهوري رستو ڇڏڻ تي مجبور ڪيو پيو وڃي۔ شدت پسندن جي وڌندڙ تشدد ۽ دهشتگردي جي تناظر ۾ سياسي مخالفت خلاف جاري ڪريڪ ڊائون صوبي جي صورتحال کي انتهائي خراب بڻائي ڇڏيو آهي۔
هڪ ڪمزور ۽ ٽٽل ڦٽل صوبائي حڪومت، جنهن جي قانوني حيثيت به سوال هيٺ آهي، مڪمل طور ناڪام ٿي چڪي آهي۔ صاف ظاهر آهي ته اصل طاقت اسٽيبلشمينٽ وٽ آهي، جيڪا صورتحال کي صرف ’سيڪيورٽي لينس‘ ذريعي ڏسي ٿي۔ هي رياست جي ماڻهن جي دلين ۽ ذهنن کان محروم ٿيڻ جي وڏي وجهه رهي آهي۔ هي يقيني طور دهشتگرد گروهن لاءِ وڌيڪ آزاديءَ سان ڪم ڪرڻ جو ماحول پيدا ڪري ٿو۔
صوبي ۾ ٿيندڙ هاءِ پروفائيل دهشتگرد حملا پڻ انهيءَ ڳالهه جو ثبوت آهن ته رياست پنهنجو ڪنٽرول وڃائي رهي آهي۔ ڪجهه رپورٽن موجب، صوبي جا ويهه (20) ضلعا هاڻي شدت پسندي ۽ سياسي بيچيني کان متاثر آهن۔ انتظامي ناڪامي صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪري ڇڏيو آهي۔
اطلاعن موجب، صوبائي ڪابينا جا ڪجهه وزير سخت سيڪيورٽي هجڻ باوجود پنهنجي حلقن ۾ وڃڻ جي قابل ناهن۔ هڪ مسافر ٽرين جي تازي هائيجيڪنگ ۽ صوبي جي مختلف حصن ۾ ساڳئي وقت ٿيندڙ دهشتگرد حملا عسڪريت پسند گروپن جي وڌندڙ صلاحيتن کي ظاهر ڪن ٿا۔ هي مقامي مدد کان سواءِ ممڪن نه هجي ها۔ سيڪيورٽي فورسز طرفان ٿيندڙ ڪريڪ ڊائون انهن گروپن لاءِ وڌيڪ ڀرتين جو سبب بڻجي رهيو آهي۔ عورت جنگجوئن جي وڌندڙ شرڪت بلوچ عسڪريت پسندي کي وڌيڪ خطرناڪ بڻائي ڇڏيو آهي۔
عورتن طرفان سيڪيورٽي هدفن تي خودڪش حملا ڪرڻ جا ڪيترائي واقعا سامهون آيا آهن۔ عورتون به هاڻ حقن جي تحريڪ جي اڳواڻي ڪري رهيون آهن۔ مثال طور، ڪيترائي ماڻهو ڊاڪٽر ماهه رنگ بلوچ کي حقن جي تحريڪ لاءِ مشعل راهه سمجهن ٿا۔ گهڻيون اهڙيون عورتون، جيڪي هاڻ اڳواڻي ڪري رهيون آهن، انهن جون ذاتي ڪهاڻيون آهن ته ڪيئن سندن ڀائر، مڙس يا ٻيا مائٽ رياستي جبر جو شڪار ٿيا آهن۔ نوجوان ۽ پڙهيل لکيل بلوچن مان مزاحمتي اڳواڻن جي نئين نسل جي اڀار پراڻي قيادت کي سياسي طور غيرمتعلق بڻائي ڇڏيو آهي۔ هاڻ رياست کي انهن سان منهن ڏيڻو آهي، پر لڳي ٿو ته تيزيءَ سان بدلجندڙ سياسي منظرنامي جي ڪا به سمجهه نه آهي۔
بلوچستان ۾ جيڪي به هاڻ ٿي رهيو آهي، اهو گذريل ڪيترن ئي ڏهاڪن کان هلندڙ رياستي بدانتظامي، نظرانداز ڪرڻ، ۽ ماڻهن کي سندن بنيادي سياسي ۽ معاشي حقن کان محروم رکڻ جو نتيجو آهي۔ وڌندڙ بيگانگي، عليحدگي پسندي ۽ عسڪريت پسند تشدد اسان جي حڪمران اشرافيا ۽ اسٽيبلشمينٽ جي نوآبادي واري روش ۽ ذهنيت جو ردعمل آهي۔
سيڪيورٽي فورسز هاڻ پنجين بلوچ بغاوت کي منهن ڏئي رهيون آهن۔ ان کان اڳ 1948، 1958-59، 1962-63، ۽ 1973-77 ۾ چار بغاوتون ٿي چڪيون آهن۔ پر هن ڀيري باغي وڌيڪ تيار لڳن ٿا ۽ انهن وٽ جديد هٿيار ۽ مواصلاتي نظام موجود آهن۔
آخري بغاوت کانپوءِ صوبي ۾ لاڳيتو لاڳاپو ۽ نسبتاً استحڪام رهيو، ۽ 1988 ۾ جمهوريت جي بحاليءَ بعد بلوچ قومپرست ڌريون قومي ڌارا ۾ شامل ٿي ويون۔ جيتوڻيڪ گئس رائلٽي ۽ قدرتي وسيلن جي حوالي سان انهن جا مطالبا اڃا تائين پوريءَ طرح پورا ناهن ٿيا، پر جمهوري حڪمراني بلوچن کي سياسي شرڪت جو احساس ڏنو۔
تڪرار 2003 ۾ وڌڻ شروع ٿيو، جڏهن مشرف حڪومت صوبي ۾ ٽن نون ڇاوڻين جو اعلان ڪيو۔ هي منصوبو مقامي سياسي قوتن کي قبول نه هو۔ سيڪيورٽي فورسز جي وڌندڙ موجودگيءَ بيچيني کي وڌيڪ هٿي ڏني۔
بلوچستان ۾، ايتري تائين جو امن امان به وفاقي حڪومت جي ڪنٽرول هيٺ نيم فوجي دستن جي حوالي آهي، جنهن ٻين معاملن سميت صورتحال کي وڌيڪ خراب ڪيو آهي۔ ايتري تائين جو موجوده صوبائي حڪومت، جيڪا اسٽيبلشمينٽ جي سهاري بيٺل آهي، ان وٽ به ڪا حقيقي طاقت ناهي۔
اهو سمجهو پئي ويو ته وڌندڙ دهشتگردي ۽ احتجاج کي ’جاڳائڻ واري سڏ‘ يا ويڪ اپ ڪال طور ورتو ويندو ۽ وفاقي حڪومت ۽ اسٽيبلشمينٽ قومپرست اڳواڻن سان ڳالهين لاءِ مجبور ٿيندي، پر ائين نه ٿيو۔ ان جي بدران، حڪومت هڪ ”سخت رياست“ واري ڪميٽي قائم ڪئي آهي، جنهن جي اڳواڻي وفاقي گهرو وزير ڪري رهيو آهي۔ هاڻ سمجهڻ مشڪل آهي ته ان جو اصل مطلب ڇا آهي؟
’سخت رياست‘ جو حقيقي مطلب ڇا آهي، ان بابت ڪيترائي سوال آهن جن جا اڃا تائين جواب ناهن۔ رياست صرف تڏهن مضبوط بڻجي سگهي ٿي، جڏهن ماڻهن جي بيچيني جا سبب ختم ڪيا وڃن، نڪي ڏيکاءُ وارن اپاءَ ورتا وڃن. اسان صرف اميد ئي ڪري سگهون ٿا ته صحيح فيصلا جلد ڪيا وڃن، ان کان اڳ جو دير ٿي وڃي.
(نوٽ هي مضمون ۾ ڊان ۾ شايع ٿيو ۽ اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ سندن ٿورن سان پيش ڪريون پيا. ادارو)
