غلام مصطفىٰ جمالي
سنڌ جي ڌرتي هڪ ڀيرو ٻيهر رت سان رڱجي وئي آهي. دادو جي ڪچي واري علائقي ۾ ٻن ڌرين وچ ۾ زمين جي تڪرار ۽ رستي ڪڍڻ جي معاملي تان شروع ٿيل جهيڙو ڏسندي ئي ڏسندي اهڙي خونريزي ۾ تبديل ٿي ويو، جنهن ۾ اٺ قيمتي انساني جانيون ضايع ٿي ويون، جڏهن ته ٽي ڄڻا زخمي ٿي پيا. هڪ معمولي تڪرار جو انجام جڏهن اٺ جنازن تائين پهچي وڃي ته پوءِ اهو رڳو ٻن ڌرين جو جهيڙو نٿو رهي، پر اهو سڄي معاشري، انتظاميا ۽ قانون جي حڪمراني لاءِ هڪ وڏو سوال بڻجي وڃي ٿو.
پوليس موجب گوٺ دانو چانڊيو ۾ ٻن برادرين وچ ۾ زمين جو تڪرار هلندڙ هو. رستو ڪڍڻ جي معاملي تان اختلاف وڌيو ۽ ٻنهي ڌرين هڪ ٻئي تي فائرنگ شروع ڪري ڏني. فائرنگ ايتري ته شديد هئي جو اٺ ماڻهو مارجي ويا ۽ ٽي زخمي ٿي پيا. زخمين کي اسپتال منتقل ڪيو ويو، جڏهن ته مارجي ويلن جا لاش سندن گهرن تائين پهتا ته ڪيترن ئي خاندانن جون خوشيون هميشه لاءِ ماتم ۾ تبديل ٿي ويون.
اها صورتحال اسان کي اهو سوچڻ تي مجبور ڪري ٿي ته آخر زمين، پاڻي، رستي يا ڪنهن معمولي اختلاف جو فيصلو بندوق سان ڇو ٿيڻ لڳو آهي؟ قانون موجود آهي، عدالتون موجود آهن، پوليس موجود آهي، انتظاميا موجود آهي، پوءِ ماڻهو انصاف لاءِ قانون جو دروازو کڙڪائڻ بدران هٿيار کڻي هڪ ٻئي جي سامهون ڇو بيهن ٿا؟ جيڪڏهن هڪ رستي جي تڪرار جو نتيجو اٺ انسانن جي موت جي صورت ۾ نڪري سگهي ٿو ته پوءِ اسان کي پنهنجي سماجي ۽ انتظامي نظام جي ڪمزوري تي سنجيدگي سان سوچڻو پوندو.
دادو سميت سنڌ جا ڪچي وارا علائقا ڊگهي عرصي کان امن امان جي حوالي سان حساس سمجهيا وڃن ٿا. درياهن، ٻيٽن، ڏکين رستن ۽ ويران علائقن جو جغرافيائي ڍانچو پوليس ۽ انتظاميا لاءِ به هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. ان سان گڏ قبائلي اختلاف، پراڻيون دشمني، زمينن جا تڪرار ۽ غيرقانوني هٿيار اهڙا عنصر آهن، جيڪي ڪنهن به معمولي جهيڙي کي وڏي خونريزي ۾ تبديل ڪري ڇڏين ٿا.
پر سوال اهو آهي ته ڇا رڳو علائقو ڏکيو هجڻ کي هر واقعي جو سبب قرار ڏئي ڇڏڻ ڪافي آهي؟ يقيناً نه. جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ قانون جي موجودگي مضبوط هجي، پوليس بروقت پهچي، ڌرين کي تحفظ جو يقين هجي ۽ ماڻهن کي انصاف ملڻ جو اعتماد هجي ته پوءِ معمولي اختلاف بندوقن تائين پهچڻ کان اڳ ئي ختم ٿي سگهن ٿا.
اسان جي معاشري ۾ هڪ ٻيو وڏو مسئلو اهو آهي ته ڪيترائي ماڻهو قانوني ڪارروائي کي ڊگهو ۽ مشڪل سمجهي طاقت جو رستو اختيار ڪن ٿا. جڏهن ماڻهن کي اهو محسوس ٿئي ته عدالتن مان انصاف دير سان ملندو يا انتظاميا سندن مسئلو حل ڪرڻ ۾ ناڪام ٿيندي ته پوءِ هو پاڻ فيصلو ڪرڻ جي ڪوشش ڪن ٿا. اهڙي سوچ ڪنهن به معاشري لاءِ انتهائي خطرناڪ آهي، ڇاڪاڻ ته جڏهن هر ماڻهو پنهنجي هٿ ۾ قانون کڻي وٺندو ته پوءِ رياست ۽ قانون جي حڪمراني جو تصور ڪمزور ٿي ويندو.
وزيراعليٰ سنڌ مراد علي شاهه دادو جي گوٺ دانو چانڊيو ۾ فائرنگ واري واقعي جو نوٽيس وٺندي قيمتي انساني جانين جي ضايع ٿيڻ تي افسوس جو اظهار ڪيو آهي ۽ وارثن سان دلي همدردي ڪئي آهي. هن آءِ جي پوليس کان واقعي جي رپورٽ طلب ڪندي جوابدارن کي فوري طور قانون جي گرفت ۾ آڻڻ جي هدايت ڪئي آهي. وزيراعليٰ جو اهو چوڻ به اهم آهي ته ڪنهن کي قانون هٿ ۾ کڻڻ جي اجازت نه ڏني ويندي.
پر سنڌ جا ماڻهو هاڻي رڳو افسوس ۽ نوٽيس نٿا چاهين. عوام عملي قدم چاهي ٿو. هر وڏي واقعي کان پوءِ نوٽيس ورتو وڃي ٿو، رپورٽ طلب ڪئي وڃي ٿي ۽ جوابدارن کي گرفتار ڪرڻ جون هدايتون ڏنيون وڃن ٿيون، پر اصل سوال اهو آهي ته ڇا ڪجهه ڏينهن کان پوءِ اهو معاملو به ٻين واقعن وانگر فائلن ۾ دفن ٿي ويندو يا واقعي جي پاڙ تائين پهچي مستقل حل ڳوليو ويندو؟
اٺ انسانن جي موت کي رڳو هڪ انگ سمجهڻ وڏي ناانصافي هوندي. انهن اٺن ماڻهن جي پويان اٺ خاندان هئا. ڪنهن گهر ۾ ماءُ پنهنجي پٽ جي واپسي جو انتظار ڪري رهي هوندي، ڪنهن ٻار پنهنجي پيءُ کي ڳوليندي دروازي ڏانهن نهاريو هوندو، ڪنهن ڀيڻ پنهنجي ڀاءُ جي اچڻ جو انتظار ڪيو هوندو ۽ ڪنهن زال پنهنجي مڙس سان گڏ مستقبل جا خواب ڏٺا هوندا. پر چند گولين جي آواز انهن سڀني خوابن کي هميشه لاءِ ختم ڪري ڇڏيو.
هڪ گولي صرف هڪ ماڻهو کي نٿي ماري، اها هڪ خاندان جي مستقبل کي زخمي ڪري ٿي. هڪ لاش صرف هڪ گهر ۾ ماتم نٿو آڻي، پر ڪيترن ئي زندگين جي خوشين کي پنهنجي اندر دفن ڪري ڇڏي ٿو. ان ڪري هٿيار کڻڻ کان اڳ هر انسان کي سوچڻ گهرجي ته سندس هڪ گولي ڪنهن جي سڄي زندگي برباد ڪري سگهي ٿي.
سنڌ ۾ قبائلي ۽ برادري وارا تڪرار به هڪ سنجيده مسئلو آهن. ڪيترائي اختلاف نسلن تائين هلندا رهن ٿا. هڪ نسل جي دشمني ٻئي نسل ڏانهن منتقل ٿئي ٿي ۽ پوءِ ماڻهو اهو به وساري ويهن ٿا ته اصل تڪرار شروع ڇو ٿيو هو. صرف ايترو ياد رهجي وڃي ٿو ته فلاڻي ڌر سان دشمني آهي. اهڙي صورتحال ۾ هر نئون واقعو پراڻي باهه کي ٻيهر ڀڙڪائي ڇڏيندو آهي.
ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته مقامي سطح تي اهڙا مضبوط نظام جوڙيا وڃن، جتي زمينن، رستن، پاڻي ۽ ملڪيتن جا تڪرار وقت سر حل ٿين. انتظاميا کي مقامي ماڻهن، چونڊيل نمائندن ۽ علائقي جي معتبر ماڻهن سان گڏجي تڪرارن جي نشاندهي ڪرڻ گهرجي. پوليس کي به رڳو واقعي کان پوءِ پهچڻ بدران اهڙن حساس علائقن ۾ اڳواٽ نگراني ۽ امن قائم رکڻ جي حڪمت عملي اختيار ڪرڻي پوندي.
ان سان گڏ غيرقانوني هٿيارن خلاف به سخت ۽ بنا فرق جي ڪارروائي ضروري آهي. جيڪڏهن ڪنهن علائقي ۾ ماڻهو آساني سان خطرناڪ هٿيار کڻي گهمي سگهن ٿا ته پوءِ ڪنهن به معمولي تڪرار جو نتيجو خطرناڪ ٿي سگهي ٿو. هٿيارن جي نمائش کي طاقت جي نشاني سمجهڻ واري سوچ کي به ختم ڪرڻو پوندو.
دادو جو هي واقعو رڳو دادو جو مسئلو ناهي. هي سڄي سنڌ لاءِ هڪ وارننگ آهي. اڄ زمين ۽ رستي جي تڪرار تي اٺ ماڻهو مارجي ويا آهن، سڀاڻي ڪنهن ٻئي علائقي ۾ اهڙو ئي اختلاف وڌيڪ خاندان اجاڙي سگهي ٿو. جيڪڏهن اسان اڄ به خاموش رهياسين ته ايندڙ وقت ۾ رت جون اهي ڪهاڻيون وڌيڪ ڊگهيون ٿي سگهن ٿيون.
سنڌ جي عوام کي امن گهرجي. هاري کي پنهنجي زمين تي امن سان پوک ڪرڻي آهي، مزدور کي پنهنجي گهر واپس محفوظ پهچڻو آهي، ٻار کي اسڪول وڃڻو آهي ۽ ماءُ کي پنهنجي اولاد جي سلامتي جو يقين گهرجي. عوام اهو نٿو چاهي ته هر تڪرار جو جواب فائرنگ هجي ۽ هر جهيڙي کان پوءِ جنازا نڪرن.
اسان کي اهو فيصلو ڪرڻو پوندو ته سنڌ ۾ طاقتور اهو هوندو جيڪو هٿيار کڻي بيهي ٿو يا اهو جيڪو قانون تي اعتماد ڪري ٿو. جيڪڏهن قانون کي مضبوط ڪيو ويو، انصاف کي تيز ڪيو ويو ۽ پوليس کي سياسي ۽ قبائلي اثرن کان آزاد ڪري پنهنجي ذميواري ادا ڪرڻ جو موقعو ڏنو ويو ته ڪيترائي خونريز واقعا ٿيڻ کان اڳ ئي روڪي سگهجن ٿا.
دادو جي ڪچي ۾ وهيل رت اسان سڀني کان سوال ڪري رهيو آهي ته آخر ڪيترا لاش گهربل آهن ته جيئن اسان جاڳون؟ ڪيتريون مائرون روئنديون، ڪيترا ٻار يتيم ٿيندا ۽ ڪيترا گهر ماتم ۾ تبديل ٿيندا، تڏهن اسان سمجهنداسين ته زمين جو ٽڪرو انساني جان کان وڏو ناهي؟
حڪومت کي هن واقعي جي جوابدارن کي قانون جي ڪٽهڙي تائين آڻڻ سان گڏ ٻنهي ڌرين وچ ۾ تڪرار جو مستقل حل به ڳولڻو پوندو. جيڪڏهن اصل سبب ختم نه ڪيو ويو ته گرفتاريون به مسئلي جو مڪمل حل نه هونديون. ضرورت ان ڳالهه جي آهي ته انصاف اهڙو هجي، جنهن کان پوءِ ٻيهر ڪنهن کي بندوق کڻڻ جي ضرورت محسوس نه ٿئي.
اڄ دادو جي ڪچي ۾ اٺ جنازا اٿيا آهن. انهن جنازن کي رڳو هڪ خبر بڻائي وسارڻ نه گهرجي. هي جنازا اسان جي نظام لاءِ هڪ سوال، اسان جي معاشري لاءِ هڪ آئينو ۽ حڪومت لاءِ هڪ امتحان آهن. جيڪڏهن هن سانحي مان سبق وٺي قانون جي حڪمراني، امن ۽ انصاف کي مضبوط ڪيو ويو ته شايد انهن اٺن انسانن جي موت مان مستقبل لاءِ ڪو سبق پيدا ٿي سگهي.
پر جيڪڏهن ڪجهه ڏينهن کان پوءِ سڀ ڪجهه معمول مطابق هليو ويو، هٿيار ٻيهر نظر اچڻ لڳا، پراڻا تڪرار ٻيهر جاڳي پيا ۽ قانون وري ڪمزور نظر آيو ته پوءِ اهو سوال ضرور اٿندو ته آخر سنڌ جي ماڻهن جي جان جي قيمت ڪيتري آهي؟
زمينون رهنديون، رستا رهندا، تڪرار به ختم ٿي ويندا، پر جيڪو انسان هليو وڃي ٿو، اهو واپس نٿو اچي. تنهن ڪري وقت اچي ويو آهي ته بندوقن بدران قانون کي ڳالهائڻ ڏنو وڃي، دشمني بدران انصاف کي رستو ڏنو وڃي ۽ رت بدران امن جي فصل پوکي وڃي.
