علي نواز راهمون
ٿرپارڪر لاءِ ڏڪار ڪا نئين ڳالهه ناهي. هن خطي ۾ 1968ع، 1978ع ۽ 1985ع کان 1987ع تائين سخت خشڪ سال ڏٺا ويا. ان کان پوءِ 1998ع کان 2002ع تائين به ماڻهن کي وڏي ڏکيائيءَ کي منهن ڏيڻو پيو. 2004ع، 2005ع ۽ 2007ع ۾ ٻيهر ڏڪار جهڙين حالتن مقامي زراعت ۽ مالوند معيشت کي نقصان پهچايو. 2013ع کان 2018ع تائين جاري رهندڙ ڏڪار هڪ ڀيرو ٻيهر انهن برادرين جي ڪمزور صورتحال کي ظاهر ڪيو، جن جو گذر سفر برسات تي ٿيندڙ زراعت ۽ چوپائي مال تي آهي.
وڌيڪ تازو، 2020ع کان 2022ع تائين واري عرصي موسمياتي تبديلين سبب پاڻيءَ جي وڌندڙ کوٽ ۽ غيريقيني برساتن جي مسئلي کي نمايان ڪيو. انهن سڀني دورن جي شدت ۽ مدت هڪجهڙي نه هئي، پر انهن مان هڪ مستقل مسئلو سامهون اچي ٿو: ماڻهو بار بار گهٽ برسات جا نقصان ڀوڳين ٿا، جڏهن ته ايندڙ خشڪ دور کان بچاءَ لاءِ گهربل انتظام اڃا تائين ڪافي ناهن.
1985ع کان 1987ع ۽ 1999ع کان 2000ع تائين جا ڏڪار ان ڳالهه جي ياد ڏيارين ٿا ته جڏهن پاڻي ۽ خوراڪ جي کوٽ ڊگهي ٿي وڃي ٿي ته خاندان پنهنجا اباڻا ڳوٺ ڇڏڻ تي مجبور ٿي سگهن ٿا. چوپائي مال جو نقصان، بيمارين جو پکڙجڻ ۽ گهرن جي بچيل وسيلن جو ختم ٿيڻ موسمياتي مسئلي کي انساني بحران ۾ تبديل ڪري سگهي ٿو.
سبق واضح آهي: هنگامي امداد ضروري آهي، پر اها ڊگهي مدي واري ترقيءَ جي حڪمت عمليءَ جو متبادل نٿي بڻجي سگهي.
برسات ٻهراڙيءَ جي معيشت جو فيصلو ڪري ٿي
2023ع جي آدمشماريءَ موجب ٿرپارڪر جي پکيڙ لڳ ڀڳ 22 هزار چورس ڪلوميٽر ۽ آبادي تقريباً 17 لک 78 هزار آهي. هتي جا ڳوٺ هڪ وسيع ريگستاني علائقي ۾ پکڙيل آهن، جتي برسات گهٽ، غيريقيني ۽ غيربرابر پوي ٿي.
زراعت ۽ مال پالڻ اڄ به ٻهراڙيءَ جي ماڻهن جي روزگار جا اهم ذريعا آهن. هاري مون سون جي برساتن تي ڀاڙين ٿا ته جيئن ٻاجهري، گوار ۽ تر جهڙا فصل پوکي سگهن، جڏهن ته قدرتي چراگاهن ۽ مال جي چاري جي پيداوار جو دارومدار به برسات تي آهي. پوک جي موسم ۾ وقتائتي برسات ڪيترن مهينن تائين خاندانن جو گذر سفر آسان بڻائي سگهي ٿي، پر برسات جي ناڪامي يا دير سڄي زرعي موسم کي تباهه ڪري سگهي ٿي.
برسات جي ڪل مقدار جيتري اهم آهي، اوترو ئي ان جو وقت ۽ ورڇ به اهم آهي. ٿوري ۽ ٽڪرن ۾ پوندڙ برسات لازمي ناهي ته زمين ۾ گهربل نمي پيدا ڪري، چراگاهن کي ٻيهر سرسبز بڻائي يا سڪي ويل پاڻيءَ جي ذريعن کي بحال ڪري سگهي.
چوپائي مال مان ماڻهن کي آمدني، خوراڪ ۽ مالي تحفظ حاصل ٿئي ٿو. ٻڪريون، رڍون، ڳئون ۽ ٻيا جانور ڪيترن خاندانن جو سڀ کان قيمتي اثاثو آهن. جڏهن چراگاهن ۾ گاهه ختم ٿئي ٿو ۽ چاري جا اگهه وڌن ٿا ته خاندانن کي ڏکيا فيصلا ڪرڻا پون ٿا: جانور گهٽ اگهه تي وڪڻڻ، بچيل پئسا چاري تي خرچ ڪرڻ يا بهتر حالتن جي ڳولا ۾ لڏپلاڻ ڪرڻ.
جن خاندانن وٽ رڳو ٿورا جانور آهن، انهن لاءِ اهڙو نقصان وڌيڪ تباهه ڪندڙ ثابت ٿي سگهي ٿو. جڏهن سندن مال ۽ بچت ختم ٿي وڃي ٿي ته ايندڙ ڏڪار مان ٻيهر سنڀلڻ جي صلاحيت به گهٽجي وڃي ٿي.
لڏپلاڻ عارضي بچاءُ آهي، مستقل حل نه
ڊگهي خشڪ موسم دوران خاندان پنهنجي مال سميت سنڌ جي آبپاشي وارن علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ڪن ٿا، جن ۾ بدين، ميرپورخاص، سانگهڙ، عمرڪوٽ، سجاول، ٽنڊو الهيار ۽ ٽنڊو محمد خان جا ڪجهه علائقا شامل آهن. لڏپلاڻ سان ڪجهه خاندانن کي گاهه، چاري ۽ عارضي روزگار جا موقعا ملن ٿا، جنهن سان هو پنهنجا بچيل اثاثا محفوظ رکڻ جي ڪوشش ڪن ٿا.
پر لڏپلاڻ جا وڏا سماجي ۽ معاشي خرچ به آهن. خاندانن کي پنهنجا گهر ڇڏڻا پون ٿا، ٻارن جي تعليم متاثر ٿي سگهي ٿي ۽ نون هنڌن تي غيريقيني حالتن کي منهن ڏيڻو پوي ٿو. عورتن، ٻارن، بزرگن ۽ معذوريءَ جو شڪار ماڻهن لاءِ صحت، صاف پاڻي ۽ بنيادي سهولتن تائين رسائي خاص طور ڏکي ٿي سگهي ٿي.
لڏپلاڻ کي خودبخود سڄي ضلعي ۾ ڏڪار يا ڏڪار جي شدت جو ثبوت نه سمجهڻ گهرجي. ٿر ۾ اها هڪ پراڻي معاشي حڪمت عملي رهي آهي. تنهن هوندي به، جيڪڏهن ماڻهن جي بي دخلي، مال جي ڪمزور حالت ۽ گهريلو اثاثن جي وڪري ۾ اضافو ٿئي ته اهو ان ڳالهه جو اشارو ٿي سگهي ٿو ته خاندان پنهنجا روايتي بچاءَ جا وسيلا وڃائي رهيا آهن.
سرڪاري ادارن ۽ امدادي تنظيمن کي انهن تبديلين جي باقاعده نگراني ڪرڻ گهرجي، جيئن معلوم ٿي سگهي ته ڪهڙا ڳوٺ سخت کوٽ کي منهن ڏئي رهيا آهن ۽ ڪهڙن خاندانن کي فوري مدد جي ضرورت آهي.
پاڻيءَ جي کوٽ لاءِ بنيادي نوعيت جا قدم ضروري
درياهن جي پاڻيءَ تي ڀاڙيندڙ زرعي علائقن جي ابتڙ، ٿرپارڪر جو دارومدار گهڻو ڪري برسات، زيرزمين پاڻي ۽ گڏ ڪيل برساتي پاڻيءَ تي آهي. ڪيترائي ڳوٺ کوهن تي ڀاڙين ٿا، جڏهن ته ڪجهه هنڌن تي پاڻيءَ جا ٽانڪا، مقامي واٽر سپلاءِ اسڪيمون يا ٻاهران آندل پاڻي استعمال ٿئي ٿو. ڪيترائي کوهه گهرا آهن ۽ ڪجهه هنڌن تي زيرزمين پاڻي پيئڻ لاءِ مناسب به ناهي.
جڏهن برسات گهٽ پوي ٿي ته روايتي پاڻيءَ جا ذريعا سڪي وڃن ٿا يا انهن مان پاڻي حاصل ڪرڻ وڌيڪ ڏکيو ٿي وڃي ٿو. عورتن ۽ ٻارن کي پاڻي آڻڻ لاءِ ڊگها پنڌ ڪرڻا پون ٿا، جڏهن ته مالوند ماڻهن لاءِ جانورن جي پاڻيءَ جون ضرورتون پوريون ڪرڻ ڏکيو ٿي وڃي ٿو.
بحران دوران پاڻيءَ جا ٽينڪر موڪلڻ ضروري ٿي سگهي ٿو، پر هر سال پاڻي ٽرانسپورٽ ذريعي پهچائڻ مهانگو آهي ۽ ان سان مستقل پاڻيءَ جو انتظام به نٿو ٿي سگهي. پاڻيءَ بابت جامع پاليسيءَ ۾ سائنسي جائزي سان مناسب قرار ڏنل زيرزمين ذريعن، برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، ڳوٺن ۾ پاڻي ذخيرو ڪرڻ، موجوده اسڪيمون بحال ڪرڻ ۽ پيئڻ جي پاڻيءَ جي باقاعده جاچ کي ترجيح ڏيڻ گهرجي.
مقامي حالتن مطابق تيار ڪيل ننڍا منصوبا به وڏو فرق آڻي سگهن ٿا. ڳوٺن جي پاڻيءَ وارين ڪميٽين ۾ عورتن جي بامعنيٰ شرڪت يقيني بڻائي وڃي، جيئن اهي پاڻيءَ جي معيار، سار سنڀال ۽ وسيلن جي شفاف انتظام ۾ ڪردار ادا ڪري سگهن.
.
وفاقي ۽ سنڌ حڪومتن کي اهڙي روايتي طريقي کان اڳتي وڌڻو پوندو، جنهن ۾ مدد تڏهن پهچي ٿي جڏهن فصل تباهه ٿي چڪا هجن ۽ مال ڪمزور ٿي چڪو هجي. پائيدار حڪمت عمليءَ لاءِ پنجن شعبن ۾ گڏيل سيڙپڪاري ضروري آهي.
پهريون، پاڻيءَ جو تحفظ ترقيءَ جي بنيادي ترجيح هئڻ گهرجي. برساتي پاڻي گڏ ڪرڻ، مناسب نموني ٺهيل ٽانڪا، زيرزمين پاڻيءَ جو جائزو ۽ ڳوٺن ۾ پائيدار پاڻيءَ جون اسڪيمون مقامي ضرورتن مطابق وڌايون وڃن.
ٻيو، چوپائي مال جو تحفظ اڳواٽ منصوبابنديءَ جو گهرجائو آهي. چاري جا ذخيرا، جانورن جي علاج جون سهولتون، ويڪسينيشن، موبائل ويٽرنري ٽيمون ۽ وقتائتي امداد جانورن کي مجبوراً گهٽ اگهه تي وڪڻڻ ۽ بچائي سگهجندڙ نقصانن کي روڪي سگهن ٿيون.
ٽيون، اڳواٽ خبرداريءَ جو نظام اهڙو هجي، جيڪو برساتن جي اڳڪٿي، ٻوٽن ۽ چراگاهن جي صورتحال، زيرزمين پاڻيءَ جي معلومات، فصلن جي جائزي ۽ ڳوٺاڻن جي رپورٽن کي گڏ ڪري. اختيارين کي اهڙا واضح معيار مقرر ڪرڻ گهرجن، جن جي بنياد تي خاندانن جا وسيلا ختم ٿيڻ کان اڳ امداد جاري ڪري سگهجي.
چوٿون، روزگار جا متبادل ذريعا پيدا ڪرڻ ضروري آهي. ننڍن ڪاروبارن، عورتن جي اڳواڻيءَ ۾ هلندڙ ادارن، ڏڪار برداشت ڪندڙ زراعت، مالوند معيشت سان لاڳاپيل ڪاروبارن، فني تربيت ۽ مقامي روزگار کي هٿي ڏيڻ سان ماڻهن جو هڪ ئي برساتي موسم تي دارومدار گهٽجي سگهي ٿو.
پنجون، صحت، غذائيت ۽ تعليم جون سهولتون ڏڪار ۽ لڏپلاڻ دوران به جاري رهڻ گهرجن. موبائل صحت ٽيمون، غذائي کوٽ جي سڃاڻپ، صاف پيئڻ جو پاڻي، ماءُ ۽ ٻار جي صحت جون خدمتون ۽ ٻارن جي تعليم جاري رکڻ جا انتظام موسمي بحران کي وسيع سماجي بحران ۾ تبديل ٿيڻ کان بچائي سگهن ٿا.
تجويز ڪيل ٿر ڊولپمينٽ اٿارٽيءَ تي به ٻيهر غور ڪرڻ گهرجي. حڪومت موجوده تجويز جو جائزو وٺي، مقامي برادرين ۽ فني ماهرن سان صلاح مشورو ڪري ۽ خطي جي ڊگهي مدي واري ترقيءَ لاءِ مناسب قانوني ۽ ادارياتي ڍانچو طئي ڪري.
بار بار ايندڙ بحرانن کان اڳتي جو مستقبل
ٿرپارڪر وٽ قيمتي معدني وسيلا، منفرد ثقافتي ورثو، مالوند معيشت ۽ ڏکين حالتن سان منهن ڏيڻ جو نسلن کان حاصل ڪيل تجربو موجود آهي. انهن قوتن کي هڪ وڌيڪ متنوع مقامي معيشت جي بنياد طور استعمال ڪرڻ گهرجي.
پر قدرتي دولت هجڻ سان پاڻمرادو ماڻهن جي گهرن ۾ خوشحالي نٿي اچي. ترقيءَ جو حقيقي مطلب اهو آهي ته ماڻهن کي صاف پاڻي، پائيدار روزگار، صحت جون سهولتون ۽ معاشي موقعا حاصل هجن.
هن خشڪ خطي ۾ ڏڪار جو خطرو مستقبل ۾ به رهندو، پر ان جا نتيجا لازمي ناهي ته ماضيءَ وانگر تباهه ڪندڙ هجن.
ترقيءَ جو اصل معيار اهو هجڻ گهرجي ته ڇا هڪ ناڪام مون سون اڄ به خاندانن کي پنهنجا آخري جانور وڪڻڻ، اباڻا ڳوٺ ڇڏڻ يا خوراڪ، پاڻي ۽ صحت جي سهولتن جي اهڙي کوٽ کي منهن ڏيڻ تي مجبور ڪري ٿو، جنهن کان بچي سگهجي ٿو.
ٿرپارڪر کي اهڙي حڪمت عمليءَ جي ضرورت آهي، جيڪا آفت اچڻ کان اڳ ماڻهن جو تحفظ ڪري. هاڻي وقت اچي ويو آهي ته بار بار امداد ڏيڻ واري روايت کي ختم ڪري، پائيداري، انساني وقار ۽ ڊگهي مدي واري ترقيءَ لاءِ مستقل عزم اختيار ڪيو وڃي.
