تيل جي فراهمي جي جنگ، سڀ کان وڌيڪ نقصان ايران کي ٿيو

ليکڪ: رون بوسو
وچ اوڀر جي تيل پيدا ڪندڙ ملڪن ايران سان جنگ دوران وڃايل مارڪيٽ شيئر ٻيهر حاصل ڪرڻ لاءِ جنگ شروع ڪري ڇڏي آهي، جنهن سبب اوپيڪ (OPEC) جي موجوده ۽ اڳوڻن ميمبر ملڪن ۾ مقابلو وڌي رهيو آهي، جڏهن ته آبنائي هرمز مان سامونڊي آمدرفت آهستي آهستي بحال ٿي رهي آهي. اهڙيون مارڪيٽ شيئر جون جنگيون عام طور خام تيل جي قيمتن ۾ تيز گهٽتائي جو سبب بڻجنديون آهن، پر ويجهي عرصي ۾ صارفين کي پيٽرول پمپن تي ٻارڻ جي قيمتن ۾ وڏي رليف ملڻ جو امڪان گهٽ آهي.
ايران سان جاري جنگ، جيڪا هاڻي اٺين مهيني ۾ داخل ٿي چڪي آهي، ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران عالمي تيل مارڪيٽ کي لڳل سڀ کان وڏو ڌڪ ثابت ٿيو آهي. ايران پاران آبنائي هرمز جي ناڪابندي لاڳو ڪرڻ کان پوءِ ــ جنهن رستي تان اڳ عالمي تيل جي فراهمي جو لڳ ڀڳ پنجون حصو گذرندو هو ــ نار جا تيل پيدا ڪندڙ ملڪ، جن ۾ سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، ڪويت ۽ عراق شامل آهن، پنهنجي سڀ کان اهم برآمدي رستي کان ڪٽجي ويا.
جيتوڻيڪ ڪجهه ملڪن هرمز کان پاسو ڪندڙ متبادل رستن ڏانهن تيل جي مقدار جلدي منتقل ڪري ڇڏيو، پر علائقي مان تيل جون برآمدون ڪيترن ئي مهينن تائين جنگ کان اڳ واري سطح کان تمام گهٽ رهيون.
هاڻي صورتحال تبديل ٿيڻ شروع ٿي وئي آهي.
ڊيٽا اينالائيٽڪس ڪمپني ڪپلر (Kpler) جي انگن اکرن موجب، گذريل ٻن هفتن دوران آبنائي هرمز مان خام تيل جون برآمدون سراسري طور روزانو 12 ملين بيرل رهيون آهن، جيڪا جنگ کان اڳ واري سطح جو لڳ ڀڳ 80 سيڪڙو آهي.
ڪپلر موجب، جڏهن هرمز مان ٿيندڙ برآمدن سان گڏ سعودي عرب جي ڳاڙهي سمنڊ وارن ٽرمينلن ۽ گڏيل عرب امارات جي فجيره برآمدي مرڪز سميت متبادل رستن ذريعي ٿيندڙ ترسيل کي به شامل ڪيو وڃي ته 3 آڪٽوبر تي ختم ٿيندڙ هفتي دوران وچ اوڀر مان خام تيل جون برآمدون گهڻي عرصي تائين جنگ کان اڳ واري روزاني 18 ملين بيرل جي سراسري کان وڌي ويون.
ان جي نتيجي ۾، صلاحڪاري اداري انرجي اسپيڪٽس (Energy Aspects) موجب، عالمي خام تيل جي فراهمي ۾ کوٽ آڪٽوبر ۾ گهٽجي صرف روزانو 250,000 بيرل رهڻ جو امڪان آهي، جڏهن ته مئي ۾ اها کوٽ لڳ ڀڳ 4 ملين بيرل روزانو هئي.
تنهن هوندي به آبنائي هرمز اڃا به محفوظ هنڌ کان گهڻو پري آهي. ايراني فوجون تنگ سامونڊي رستي مان گذرندڙ جهازن کي نشانو بڻائڻ جو سلسلو جاري رکن ٿيون. گذريل ٻن هفتن دوران لڳ ڀڳ هر ڏينهن هڪ تيل بردار جهاز کي نشانو بڻايو ويو.
پر نار جا تيل پيدا ڪندڙ ملڪ هاڻي وڌ ۾ وڌ اهو خطرو قبول ڪرڻ لاءِ تيار نظر اچن ٿا، ڇاڪاڻ ته هو پنهنجي برآمدن کي وڌ کان وڌ ڪرڻ ۽ انهن گراهڪن سان لاڳاپا ٻيهر بحال ڪرڻ چاهين ٿا، جن کي جنگ دوران متبادل فراهم ڪندڙن ڏانهن وڃڻو پيو. ان جي باوجود مهانگي سامونڊي ٽرانسپورٽ ۽ انشورنس جي خرچن سبب برينٽ خام تيل جي عالمي معيار واري قيمت 100 ڊالر في بيرل کان مٿي برقرار آهي، جيڪا جنگ کان اڳ واري سطح کان لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو وڌيڪ آهي.
اهو نظر اچي ٿو ته وچ اوڀر جي مارڪيٽ شيئر واري جنگ ۾ پهريون قدم اڳ ئي کنيو ويو آهي.
اوپيڪ تي دٻاءُ
اوپيڪ جي دور ۾ تيل جي مارڪيٽ شيئر جون جنگيون تاريخي طور نئين تيل جي فراهمي جا ذريعا دريافت ٿيڻ کان پوءِ ٿينديون رهيون آهن، جيئن 1980ع واري ڏهاڪي ۾ سامونڊي علائقن ۾ تيل جي کوٽائي يا 2010ع واري ڏهاڪي ۾ شيل آئل انقلاب.
پنهنجي مارڪيٽ تي بالادستي لاءِ خطرو محسوس ٿيڻ جي صورت ۾ تيل برآمد ڪندڙ ملڪن جي تنظيم (اوپيڪ) عام طور تي گهٽ لاڳت تي تيل پيدا ڪندڙ ملڪن کي پيداوار وڌائڻ جي اجازت ڏيندي رهي آهي، ته جيئن مقابلي ڪندڙن تي دٻاءُ وڌي سگهي.
پر هن ڀيري صورتحال مختلف آهي: اها جنگ تنظيم کي اندروني طور ڪمزور ڪري رهي آهي.
اوپيڪ، جيڪو سال جي شروعات ۾ ئي جنگ جي اثرن سبب دٻاءَ هيٺ هو، ان کي مئي ۾ هڪ ٻيو وڏو ڌڪ ان وقت لڳو، جڏهن گڏيل عرب امارات تنظيم مان نڪري ويو ته جيئن پنهنجي تيل جي پيداوار جي صلاحيت ۾ وڏي واڌ جي منصوبن تي عمل ڪري سگهي.
ان قدم سان سوال اٿيا ته ڇا 66 سال پراڻي سعودي قيادت واري هن تنظيم لاءِ ممڪن ٿيندو ته اها تڪرار مان پنهنجي اثر رسوخ کي برقرار رکندي ٻاهر نڪري ۽ گڏيل طور تيل جي فراهمي کي ڪنٽرول ڪري قيمتن کي منظم ڪرڻ جي پنهنجي صلاحيت ٻيهر قائم ڪري سگهي.
ايران سان تڪرار بابت نار جي تيل پيدا ڪندڙ ملڪن جو بظاهر غير مربوط ۽ ورهايل ردعمل اهو ظاهر ڪري ٿو ته شايد اهو ڪنٽرول هاڻي اڳ وانگر موجود نه رهيو آهي.
مارڪيٽ شيئر واري جنگ جي واپسي
تازو برآمدن ۾ واڌ نار جي ملڪن کي پيداوار تيزيءَ سان وڌائڻ لاءِ همٿائي رهي آهي.
انرجي اسپيڪٽس موجب، سعودي عرب، گڏيل عرب امارات، عراق ۽ ڪويت جي گڏيل خام تيل جي پيداوار آڪٽوبر ۾ سراسري طور روزانو 17.3 ملين بيرل رهڻ جو امڪان آهي، جڏهن ته جنگ کان اڳ ڇهن مهينن دوران اها لڳ ڀڳ 21 ملين بيرل روزانو هئي.
بهرحال، بحالي سڀني ملڪن ۾ هڪجهڙي ناهي.
گڏيل عرب امارات، جنهن آبنائي هرمز مان تيل جي آمدرفت لاءِ پيچيده ”شٽل سسٽم“ تيزيءَ سان تيار ڪيو آهي، جون کان وٺي سراسري طور روزانو 3.3 ملين بيرل خام تيل برآمد ڪيو آهي، جيڪو وڏي حد تائين جنگ کان اڳ واري سطح جي برابر آهي، ڪپلر موجب.
ساڳئي وقت، انرجي اسپيڪٽس موجب جون کان وٺي گڏيل عرب امارات جي تيل جي پيداوار سراسري طور روزانو 4.2 ملين بيرل رهي آهي، جيڪا جنگ کان اڳ واري 3.9 ملين بيرل روزاني سراسري کان وڌيڪ آهي.
سعودي عرب جو رستو وڌيڪ پيچيده رهيو
جنگ شروع ٿيڻ کان پوءِ رياض شروعاتي طور وڏي مقدار ۾ خام تيل پنهنجي اولهه واري سامونڊي بندرگاهه ينبع ڏانهن منتقل ڪيو، جنهن سان جنگ جي وڏي عرصي دوران برآمدون جنگ کان اڳ واري سطح جي لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو تي برقرار رهيون.
پر سيپٽمبر ۾ ايسٽ-ويسٽ پائپ لائن تي حملن ۽ برآمدن لاءِ استعمال ٿيندڙ باب المندب آبنائي جي حوثي ناڪابندي گڏجي ان حڪمت عملي کي متاثر ڪيو ۽ سعودي عرب کي مجبور ڪيو ته هو وڌيڪ برآمدون ٻيهر آبنائي هرمز ذريعي موڪلي.
اهو قدم ڪامياب ثابت ٿيو آهي. ڪپلر موجب، گذريل ٽن هفتن دوران سعودي خام تيل جون برآمدون سراسري طور روزانو لڳ ڀڳ 7.3 ملين بيرل رهيون آهن، جيڪا جنگ کان اڳ واري سطح جي ويجهو آهي.
تنهن هوندي به پيداوار اڃا خاصي گهٽ آهي. انرجي اسپيڪٽس موجب آڪٽوبر ۾ سعودي تيل جي پيداوار سراسري طور صرف 7.4 ملين بيرل روزانو رهڻ جو امڪان آهي، جيڪا جنگ کان اڳ واري سطح جو لڳ ڀڳ 75 سيڪڙو آهي. ان جو هڪ سبب تازن مهينن دوران تيل صاف ڪرڻ ۽ پروسيسنگ جي سهولتن تي حملن کان پوءِ ملڪ جي اندروني ريفائننگ صلاحيت ۾ گهٽتائي آهي.
سعودي آرامڪو جي چيف ايگزيڪيوٽو امين ناصر هن هفتي لنڊن ۾ انرجي انٽيليجنس فورم جي ڪانفرنس ۾ چيو ته ضرورت پوڻ تي سعودي عرب ڪجهه ئي ڏينهن اندر پنهنجي پيداوار وڌائي روزانو 12 ملين بيرل ڪري سگهي ٿو.
ٻين نار جي تيل پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ بحاليءَ جي سطح به وڏي حد تائين مختلف آهي، جڏهن ته عراق ۾ پيداوار ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ اچي رهي آهي.
هڪ نازڪ بحالي
وچ اوڀر ۾ وڌندڙ تيل جي پيداوار جا اثر هاڻي ايشيا ۾ ظاهر ٿيڻ شروع ٿي ويا آهن، جيڪو نار مان برآمد ٿيندڙ خام تيل جو سڀ کان وڏو خريدار آهي.
ڪپلر جي ڊيٽا جي بنياد تي ڪيل ROI جي حساب موجب، ايشيائي خام تيل جي درآمدن ۾ سعودي عرب جو حصو فيبروري ۾ 24 سيڪڙو مان گهٽجي سيپٽمبر ۾ رڪارڊ گهٽ 9 سيڪڙو ٿي ويو، پر آڪٽوبر ۾ اهو ٻيهر وڌي لڳ ڀڳ 14 سيڪڙو ٿيڻ جو امڪان آهي.
گڏيل عرب امارات وڏي حد تائين پنهنجي حيثيت برقرار رکي آهي. ايشيائي درآمدن ۾ ان جو حصو فيبروري جي 13 سيڪڙو مان ٿورو گهٽجي آڪٽوبر ۾ 12 سيڪڙو ٿيو آهي.
سڀ کان وڏو نقصان ايران کي ٿيو آهي.
آمريڪا پاران ايران جي تيل برآمدن خلاف سامونڊي ناڪابندي لاڳو ڪرڻ کان پوءِ ايراني خام تيل جون وڪرو عملي طور ختم ٿي ويون آهن. ايشيائي خام تيل جي درآمدن ۾ ايران جو حصو مارچ ۾ هڪ سال جي بلند ترين سطح 6 سيڪڙو مان گهٽجي آڪٽوبر ۾ صفر ٿي ويو آهي.
ناڪابندي کان پوءِ وڃايل گراهڪن کي ٻيهر حاصل ڪرڻ جي ڊوڙ هاڻي تيل جي مارڪيٽ جي هڪ نمايان خصوصيت بڻجي رهي آهي. نار جا تيل پيدا ڪندڙ ملڪ، جيڪي ستن مهينن کان وڌيڪ عرصي جي خلل کان پوءِ پنهنجي سرڪاري خزاني کي ٻيهر ڀرڻ لاءِ تيار آهن، برآمدون وڌائي رهيا آهن.
ساڳئي وقت عراق ۽ سعودي عرب سميت ڪجهه ملڪن انهن خريدارن کي وڏيون رعايتون پڻ ڏنيون آهن، جيڪي نار جي علائقي اندر تيل جا جهاز لوڊ ڪرڻ لاءِ تيار آهن.
پر ڇا ان جي نتيجي ۾ پيٽرول پمپن تي تيل جون قيمتون ڊرامائي طور گهٽجي وينديون؟
امڪان گهٽ آهي، جيستائين آبنائي هرمز مان تيل جي آمدرفت ايتري ئي خطري واري، غير يقيني ۽ مهانگي رهندي.
وچ اوڀر مان تيل جي برآمدن جي بحالي اڃا به نازڪ بنيادن تي بيٺل آهي، پر نار جا تيل پيدا ڪندڙ ملڪ لڳي ٿو ته ان جي باوجود پنهنجي مارڪيٽ شيئر واري جنگ کي اڳتي وڌائڻ لاءِ تيار آهن.