ليکڪ :مير فهد گبول
مارچ 1943ع ۾ انگريزن حيدرآباد جيل ۾ 32 ورهين جي هڪ روحاني اڳواڻ کي ڦاهي ڏئي ڇڏي ۽ ڪڏهن به اهو نه ٻڌايو ته کيس ڪٿي دفن ڪيو ويو. سندن خيال هو ته جنهن بغاوت کي گڏ ٿيڻ لاءِ قبر نه ملندي، اها آخرڪار پاڻ ئي ختم ٿي ويندي. پر هو مزار جي معاملي ۾ غلط ثابت ٿيا: سندس پوئلڳن سندس هڏن بدران سندس ياد کي پنهنجي عقيدت جو مرڪز بڻائي ڇڏيو. پر هڪ اهڙي ڳالهه ۾ هو درست ثابت ٿيا، جنهن جو اندازو شايد ڪنهن نوآبادياتي عملدار به نه لڳايو هجي، ته ان ياد مان پيدا ٿيندڙ سياست اڳتي هلي ڪهڙي شڪل اختيار ڪندي.
اٺ ڏهاڪا گذرڻ کان پوءِ، انهيءَ ڦاهي ڏنل اڳواڻ جي حر پوئلڳن جا روحاني ۽ سياسي وارث هاڻي رياست سان وڙهن نٿا. اهي پاڪستان پيپلز پارٽي سان چونڊ تڪن جي ورڇ بابت ڳالهيون ڪن ٿا، فوج سان لاڳاپيل ڌرين سان اتحادي حڪومتن بابت ڳالهين ۾ ويهن ٿا ۽ جڏهن انگ اکر سندن حق ۾ نٿا اچن ته شڪايت ڪن ٿا ته اسلام آباد ۾ ڪنهن خاموشيءَ سان سندن چونڊ تڪ ڪنهن مخالف جي حوالي ڪري ڇڏيو آهي.
هي پير پاڳاري جي ڊگهي سياسي ورثي جو بنيادي تضاد آهي: هڪ اهڙو ادارو، جيڪو سنڌ جي نوآبادياتي دور خلاف مزاحمت جي سڀ کان مشهور واقعن مان هڪ مان وجود ۾ آيو، اڄ، جڏهن به موجود رهي ٿو، ته هڪ ننڍڙي ۽ آهستي آهستي گهٽجندڙ سوديبازي ڪندڙ سياسي جماعت جي صورت ۾ موجود آهي.
دلچسپ سوال اهو ناهي ته پاڳارا خاندان پنهنجي تاريخ سان غداري ڪئي يا نه ــ اهڙو سوال تمام آسان نتيجو ڪڍي ٿو. اصل سوال اهو آهي ته مزاحمت لاءِ ٺهيل هڪ روحاني نظام آخرڪار سوديبازي لاءِ ٺهيل سياسي مشين ڪيئن بڻجي ويو، ۽ ٻي مشين پهرين جي ڀيٽ ۾ ايتري گهٽ ڪامياب ڇو ثابت ٿي؟
پير پاڳاري جو لقب پاڻ به ان مزاحمت کان پراڻو آهي، جنهن لاءِ اڄ اهو مشهور آهي. ”پاڳارو“ فارسي لفظ مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب بزرگ يا ولي آهي، جڏهن ته سنڌي لفظ ”پاڳ“ سردار جي پڳ ڏانهن اشارو ڪري ٿو. هي سلسلو اڻويهين صديءَ جي شروعات ۾ سيد محمد راشد شاهه قائم ڪيو، جنهن جو صوفي سلسلو مٿين سنڌ ۾ پکڙيو ۽ سندس پوئلڳن پاڻ کي ”حر“ سڏيو، يعني آزاد.
اهڙي صوبي ۾، جتي رياست جي پهچ محدود هئي، آبپاشي ۽ محصول جا معاملا زميندارن جي هٿ ۾ هئا ۽ مذهبي اختيار اڪثر سياسي اختيار جو به روپ اختيار ڪري وٺندو هو، اتي هڪ موروثي پير جو وفادار ڳوٺاڻو حلقو هجڻ ڪا غير معمولي ڳالهه نه هئي. هالا جي مخدومن ۽ ٻين درگاهي خاندانن وانگر اهڙا ڪيترائي خاندان حڪومت ۽ منتشر هاري آباديءَ جي وچ واري خال کي ڀريندا هئا.
پاڳاري خاندان کي جيڪو پاسو ٻين کان مختلف بڻائيندو هو، اهو ان جي ڇهين گادي نشين، صبغت الله شاهه، جو مزاج هو. هو وڏو ٿيندي برطانوي انتظاميا خلاف اهڙي بيزاري محسوس ڪرڻ لڳو، جيڪا سندس اڳوڻن گادي نشينن ۾ ايتري نمايان نه هئي.
نوآبادياتي عملدارن 1900ع تائين، 1890ع واري ڏهاڪي جي بدامني کان پوءِ، سڄي حر برادريءَ تي ”ڪرمنل ٽرائبز ايڪٽ“ لاڳو ڪري ڇڏيو هو. انهن لاءِ هي روحاني سلسلو ڪنهن مذهبي جماعت کان وڌيڪ هڪ مستقل سلامتيءَ جو مسئلو بڻجي ويو هو. 1930ع واري ڏهاڪي ۾ پير جا پوئلڳ وڌيڪ سرگرم ۽ آبپاشي واهن، ريلوي لائينن ۽ پوليس چوڪين تي حملا ڪرڻ لاءِ وڌيڪ تيار ٿيڻ لڳا، ته اهو خيال وڌيڪ سخت سرڪاري پاليسيءَ ۾ تبديل ٿي ويو.
هتي تاريخي رڪارڊ کي احتياط سان ڏسڻ جي ضرورت آهي، ڇاڪاڻ ته حقيقت، تشريح ۽ عقيدت هڪ ٻئي کان مختلف رخن ڏانهن ڇڪين ٿا.
جيڪو ڪجهه دستاويزي طور تي ثابت ٿيل آهي، اهو هي آهي ته صبغت الله شاهه ثاني کي آڪٽوبر 1941ع ۾ گرفتار ڪيو ويو، 1942ع ۾ هڪ خاص ”دٻاءُ واري قانون“ تحت حرن جي آباديءَ وارن سنڌ جي علائقن ۾ مارشل لا لاڳو ڪيو ويو، هزارين حرن کي نظربند ڪيو ويو، محمد علي جناح پير جي دفاع لاءِ عدالت ۾ پيش ٿيو ۽ هڪ فوجي ٽربيونل کيس موت جي سزا ٻڌائي. ان سزا تي 20 مارچ 1943ع تي عمل ڪيو ويو ۽ سندس قبر جي جاءِ ڪڏهن به ظاهر نه ڪئي وئي.
جيڪو ڪجهه تاريخي طور تي قطعي ثابت ٿيل حقيقت بدران يادگيريءَ جو حصو آهي، اهو هي آهي ته کيس ڪوڙي خاطري ڏئي گرفتار ڪرايو ويو، ٽربيونل انصاف بدران رڳو هڪ ڏيکاءُ هو، ۽ لڪل قبر ڄاڻي واڻي اهڙي انڪار جي علامت بڻائي وئي جيڪا نوآبادياتي حڪومت جي طرفان ڪئي وئي.
ممڪن آهي ته اهي سڀ ڳالهيون درست هجن، يا شايد اهي هڪ واقعي ظالماڻي دور جي چوڌاري عقيدت منجهان پيدا ٿيل واڌارا هجن. پر اهم ڳالهه اها آهي ته اڄ اهي ڳالهيون ان ڳالهه کان آزاد سياسي سرمايي طور ڪم ڪن ٿيون ته اصل عدالتي رڪارڊ ڇا ٿو چوي. بلڪل ائين ئي شهيد ٿيڻ جو تصور ڪنهن اداري جو بنيادي سرمايو بڻجي ويندو آهي.
هڪ ٻي پيچيدگي، جيڪا اڪثر تاريخ بيان ڪندي نظرانداز ڪئي وڃي ٿي، اها پير جي ڦاهي کان ٻن مهينن بعد سنڌ جي اڳوڻي وزيراعليٰ الله بخش سومري جو ٿيل قتل آهي. ڪجهه بيانن ۾ حر حملي آورن تي الزام لڳايو ويو، جڏهن ته ٻين ۾ مسلم ليگ سان لاڳاپيل انهن مخالفن ڏانهن اشارو ڪيو ويو، جيڪي سندس سيڪيولر سياست کان ناراض هئا. پر ذميواري اڄ تائين ڪنهن قطعي اتفاق سان ثابت نه ٿي سگهي آهي.
سنڌ جي 1940ع واري ڏهاڪي جي وچ واري تشدد کي اهڙي سادي ڪهاڻيءَ ۾ قيد نٿو ڪري سگهجي، جنهن ۾ رڳو هڪ ولن هجي ــ اهڙي ڪهاڻي جيڪا حرن جا حامي ۽ مخالف، ٻنهي ڌرين کي ڪڏهن ڪڏهن وڌيڪ پسند ايندي آهي.
پاڪستان ٺهڻ کان پوءِ هن اداري ۾ اهڙي تبديلي آئي، جيڪا ڦاهي ڏيڻ واري واقعي کان به وڌيڪ گهري هئي.
پير جا ٻه نوجوان پٽ 1940ع واري ڏهاڪي جو وڏو حصو انگريزن جي تحويل ۾ انگلينڊ ۾ رهيا. وڏي پٽ شاهه مردان شاهه 1951ع ۾ سنڌ واپس آيو ۽ 1952ع ۾ ستين پير پاڳاري جي حيثيت سان گاديءَ تي ويٺو. اهو ساڳيو سال هو، جنهن ۾ ”ڪرمنل ٽرائبز ايڪٽ“ آخرڪار حر برادريءَ تان ختم ڪيو ويو.
هن کي اهڙي تنظيم ورثي ۾ ملي، جيڪا مقابلي ۽ مزاحمت لاءِ ٺهيل هئي. پر پنهنجي والد سان مزاحمت جي قيمت ڏسي چڪڻ کان پوءِ هن ان جي بلڪل ابتڙ رستو اختيار ڪيو: هڪ اهڙو سياسي ڪردار، جيڪو بنا ڪنهن هٻڪ جي پاڻ کي ”جي ايڇ ڪيو جو ماڻهو“ سڏيندو هو، يعني فوجي اسٽيبلشمينٽ جو ساٿي، نه ته اسلام آباد ۾ اقتدار سنڀاليندڙ حڪومت جو مخالف.
1960ع واري ڏهاڪي دوران هن مسلم ليگ جي ان ڌڙي سان اتحاد ڪيو، جيڪو ايوب خان جي آئيني نظام جي مخالفت ڪندو هو. 1970ع واري ڏهاڪي جي شروعات تائين هن مسلم ليگ جي مختلف مخالف ڌڙن کي گڏ ڪرڻ ۾ مدد ڪئي، جنهن مان ”پاڪستان مسلم ليگ فنڪشنل“ وجود ۾ آئي ــ اها ئي جماعت جنهن کي سندس خاندان اڄ تائين هلائي رهيو آهي.
هو اها دعويٰ پڻ ڪندو رهيو ته هن نوجوان ذوالفقار علي ڀٽو کي اقتدار جي راهداريءَ تائين پهچائڻ ۾ ڪردار ادا ڪيو، جيتوڻيڪ اڪثر تاريخي بيان ان تعارف جو ڪريڊٽ فاطمه جناح کي ڏين ٿا. جنهن جو به ڪريڊٽ هجي، 1970ع واري ڏهاڪي جي وچ تائين پاڳاري ۽ ڀٽي وچ ۾ محبت باقي نه رهي هئي.
پاڳاري جي مسلم ليگ نون پارٽين تي ٻڌل پاڪستان نيشنل الائنس ۾ شامل ٿي، جنهن 1977ع جي تڪراري چونڊن کان پوءِ ڀٽو حڪومت کي ختم ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. پاڳاري ان تحريڪ جي حمايت ڪئي ۽ صحافين کي اهو به چيو ته هو عوامي دٻاءَ جو نه، پر فوج جو جوابده آهي.
ان کان پوءِ هن ايندڙ فوجي بغاوت جي حمايت ڪئي. جنرل ضياءَ الحق جي 1985ع واري غير جماعتي چونڊن کان پوءِ سندس سياسي سرپرستيءَ هيٺ محمد خان جوڻيجو وزيراعظم بڻيو. جلد ئي پاڳاري جا جوڻيجو سان اختلاف ٿي ويا ۽ هن باقي ڏهاڪو پنهنجي الڳ ”مسلم ليگ فنڪشنل“ سڃاڻپ کي مضبوط ڪرڻ ۾ گذاريو.
ڇا اها منافقت هئي، عملي سياست هئي يا رڳو اداري جي بقا جي ڪوشش؟ اهو ئي سوال آهي، جنهن تي جلدي ڪو فيصلو ڏيڻ بدران سوچڻ گهرجي.
هڪ بي آرام ڪندڙ جواب اهو آهي ته اهي ئي خاصيتون، جن حر تحريڪ کي نوآبادياتي جبر هيٺ وڏي پيماني تي ماڻهن کي گڏ ڪرڻ جي قابل بڻايو ــ زنده پير سان ذاتي وفاداري، رسمي نظريي کان بي نيازي ۽ مقامي بزرگن، يعني خليفن جو اهڙو نيٽ ورڪ، جيڪو حڪم ملڻ تي پوئلڳن کي گڏ يا منتشر ڪري سگهي ــ اهي ئي خاصيتون هيون، جن بعد ۾ هن اداري کي ڪنهن به سياسي اتحاد ۾ آسانيءَ سان شامل ٿيڻ جي قابل بڻايو.
هڪ اهڙي تحريڪ، جيڪا نظريي بدران عقيدت تي منظم هجي، ان کي ڌر تبديل ڪرڻ لاءِ پاڻ کي نئين سر ترتيب ڏيڻ جي ضرورت نه هوندي آهي؛ رڳو اڳواڻ جو فيصلو ڪافي هوندو آهي ۽ سندس پوئلڳ ان تي عمل ڪندا آهن.
اهو لازمي طور تي 1943ع سان غداري نه آهي. شايد اهو رڳو ان قسم جي تحريڪن جو فطري انجام آهي، جيڪي ڪنهن پروگرام بدران ذاتي وفاداريءَ تي ٻڌل هجن، جڏهن انهن کي متحد رکڻ وارو دشمن ئي ختم ٿي وڃي.
(نوٽ، ليکڪ سياسي ڪارڪن، مبصر ۽ واپاري آهي. هو ايڪس تي @Fahad_gabol جي نالي سان لکي ٿو. هي مضمون دي نيشن اخبار ۾ 11 اپريل تي شايع ٿيو جيڪو سندن ٿورن سان اسين پيش ڪريون ٿا. ادارو)
