غلام مصطفىٰ جمالي
پاڪستان ۾ مهانگائي هاڻي رڳو اخبارن جي سرخين يا سرڪاري انگن اکرن جو موضوع نه رهي آهي، پر اها عام ماڻهوءَ جي گهر تائين پهچي چڪي آهي. روزانو ڪمائي ڪندڙ مزدور کان وٺي ننڍي واپاري، سرڪاري ملازم، هاري ۽ وچولي طبقي جي خاندان تائين هر ماڻهو وڌندڙ خرچن سبب پريشان نظر اچي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ جڏهن پيٽرول جي قيمت وڌي ٿي ته ان جو اثر رڳو گاڏي هلائيندڙ تائين محدود نٿو رهي، پر ان جي لهر بازار، ٽرانسپورٽ، زراعت ۽ عام گهريلو خرچن تائين پهچي وڃي ٿي. ان ڪري سنڌ اسيمبلي طرفان وفاقي حڪومت کان پيٽروليم ليوي ۽ ٻين غير ضروري وصولين کي ختم ڪرڻ جو مطالبو عوام جي احساسن جي ترجماني ڪري ٿو.
سنڌ اسيمبلي ۾ جماعت اسلامي جي ميمبر محمد فاروق طرفان پيٽروليم ليوي بابت قرارداد پيش ڪئي وئي، جيڪا ايوان ۾ اڪثريتي راءِ سان منظور ڪئي وئي. قرارداد جي منظوري کان پوءِ سنڌ اسيمبلي جي سيڪريٽري طرفان وفاقي وزارت پيٽروليم کي خط پڻ موڪليو ويو، جنهن ۾ وفاقي حڪومت کان مطالبو ڪيو ويو ته پيٽروليم ليوي سميت ٻين غير ضروري مدن ۾ وصوليون فوري طور بند ڪيون وڃن. قرارداد ۾ چيو ويو ته پيٽرول جي اصل قيمت جي مقابلي ۾ عوام کان مختلف مدن جي نالي تي وڌيڪ رقم وصول ڪئي پئي وڃي، جنهن سبب اڳ ئي مهانگائي جي ماريل عوام تي وڌيڪ بار پئجي رهيو آهي.
قرارداد موجب پيٽرول جي اصل قيمت 238 رپيا 70 پئسا في ليٽر ٻڌائي وئي آهي، جڏهن ته پيٽرول تي 80 رپيا في ليٽر پيٽروليم ليوي وصول ڪئي پئي وڃي. ان کان علاوه 5 رپيا ماحولياتي ليوي ۽ مختلف خرچن ۽ منافعي جي نالي تي وڌيڪ رقم به عوام کان ورتي وڃي ٿي. سنڌ اسيمبلي جو موقف اهو آهي ته اهڙين وصولين جو بار گهٽائي عوام کي رليف ڏنو وڃي. هي مطالبو ان وقت سامهون آيو آهي، جڏهن ملڪ جو عام ماڻهو پنهنجي محدود آمدنيءَ ۾ گهر جا بنيادي خرچ پورا ڪرڻ لاءِ سخت پريشاني کي منهن ڏئي رهيو آهي.
پيٽرول جي قيمت ۾ اضافو عام ماڻهوءَ لاءِ ان ڪري وڌيڪ ڏکيو بڻجي ٿو، ڇاڪاڻ ته ان سان زندگيءَ جي تقريبن هر شعبي تي اثر پوي ٿو. جڏهن ٻارڻ مهانگو ٿئي ٿو ته ٽرانسپورٽ جا خرچ وڌن ٿا، سامان هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچائڻ جي قيمت وڌي وڃي ٿي ۽ واپاري پنهنجا وڌندڙ خرچ شين جي اگهن ۾ شامل ڪن ٿا. نتيجي ۾ بازار ۾ کاڌي پيتي جون شيون، سبزيون، ميوا، کير، اٽو ۽ ٻيون روزمره جون ضرورتون به مهانگيون ٿين ٿيون.
هڪ مزدور صبح جو گهران نڪري ڪم تي وڃي ٿو ته سندس پهريون مسئلو سفر جو خرچ هوندو آهي. جيڪڏهن موٽرسائيڪل ۾ پيٽرول وجهائڻ جو خرچ وڌي وڃي ته سندس روزاني ڪمائيءَ جو وڏو حصو رڳو اچڻ وڃڻ تي خرچ ٿي سگهي ٿو. اهڙي طرح رڪشا هلائيندڙ يا ننڍو ٽرانسپورٽ وارو به ٻارڻ جي وڌندڙ قيمت جو بار آخرڪار مسافر تي منتقل ڪري ٿو. نتيجي ۾ هڪ طرف عام ماڻهوءَ جي آمدني محدود رهي ٿي ۽ ٻئي طرف سندس خرچ مسلسل وڌندا وڃن ٿا.
سنڌ جي ٻهراڙين ۾ صورتحال وڌيڪ حساس آهي. هاري پنهنجي زمين تيار ڪرڻ، پاڻي ڏيڻ، فصل لاهڻ ۽ فصل کي منڊي تائين پهچائڻ لاءِ ڊيزل ۽ ٻين ٻارڻن تي ڀاڙين ٿا. جڏهن ڊيزل مهانگو ٿئي ٿو ته زرعي پيداوار جي قيمت وڌي وڃي ٿي. هاريءَ جا خرچ وڌن ٿا ۽ ساڳئي وقت صارف لاءِ به کاڌي پيتي جون شيون مهانگيون ٿين ٿيون. ان ڪري ٻارڻ جي قيمت ۾ واڌ کي رڳو پيٽرول پمپ تائين محدود مسئلو سمجهڻ وڏي غلطي هوندي. اهو سڌو سنئون هاري، مزدور ۽ عام صارف جي زندگيءَ سان ڳنڍيل مسئلو آهي.
بدين، ٽنڊوباگو ۽ سنڌ جي ٻين زرعي علائقن ۾ رهندڙ عام ماڻهن کان جيڪڏهن پڇيو وڃي ته مهانگائيءَ جو اثر ڪهڙي ريت سندن زندگي تبديل ڪري رهيو آهي ته هر ماڻهو وٽ پنهنجي هڪ ڪهاڻي هوندي. ڪنهن لاءِ موٽرسائيڪل ۾ پيٽرول وجهائڻ ڏکيو ٿي ويو آهي، ڪنهن لاءِ ٻارن کي اسڪول موڪلڻ جو خرچ وڌي ويو آهي، ڪنهن لاءِ بجليءَ جو بل ادا ڪرڻ مسئلو بڻجي ويو آهي ۽ ڪنهن لاءِ گهر جو راشن پورو ڪرڻ ئي وڏو امتحان بڻجي چڪو آهي. اهڙي ماحول ۾ حڪومت طرفان عوام کي رليف ڏيڻ لاءِ هر ممڪن قدم کڻڻ ضروري آهي.
حڪومت لاءِ ٽيڪس ۽ محصول گڏ ڪرڻ لازمي آهي، ڇو ته ملڪ جا انتظامي ۽ ترقياتي معاملا آمدني کان سواءِ نٿا هلي سگهن. پر سوال اهو آهي ته آمدني حاصل ڪرڻ جو بار ڪهڙي طبقي تي وڌو وڃي؟ جيڪڏهن هر ڀيري عام صارف کان وڌيڪ ٽيڪس ۽ ليوي وصول ڪئي ويندي ته ان سان سندس قوت خريد گهٽ ٿيندي. جڏهن عوام جي قوت خريد گهٽ ٿيندي ته بازار ۾ خريداري گهٽ ٿيندي، ڪاروبار متاثر ٿيندا ۽ معاشي سرگرمي به سست ٿي سگهي ٿي. ان ڪري حڪومت کي محصولات گڏ ڪرڻ سان گڏ عوام جي معاشي حالت کي به نظر ۾ رکڻو پوندو.
سنڌ اسيمبلي جو مطالبو ان لحاظ کان اهم آهي ته اهو رڳو ڪنهن هڪ سياسي جماعت جو آواز نه، پر مهانگائي کان متاثر عوام جي هڪ اهم مسئلي کي اجاگر ڪري ٿو. جڏهن چونڊيل ايوان مان اهڙو مطالبو سامهون اچي ٿو ته وفاقي حڪومت کي ان تي سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ گهرجي. حڪومت کي عوام کي اهو ٻڌائڻ گهرجي ته پيٽرول جي قيمت ۾ ڪهڙا محصول شامل آهن، انهن مان ڪهڙي رقم سرڪاري خزاني ۾ وڃي ٿي ۽ ڪهڙي مد ۾ عوام کان رقم ورتي وڃي ٿي.
عوام کي شفافيت به گهرجي ۽ رليف به. جيڪڏهن حڪومت جو موقف آهي ته ملڪ جي معاشي ضرورتن سبب ڪجهه محصول لاڳو رکڻ ضروري آهن ته پوءِ ان جي وضاحت عوام اڳيان ٿيڻ گهرجي. ساڳئي وقت حڪومت کي اهو به ڏسڻو پوندو ته ڪهڙن محصولن کي گهٽ ڪري عام ماڻهوءَ کي فوري فائدو پهچائي سگهجي ٿو. عوام کان قرباني گهرڻ کان اڳ حڪمرانن کي سرڪاري خرچن ۾ بچت ۽ غير ضروري خرچن جي خاتمي جو عملي مثال قائم ڪرڻ گهرجي.
اسان جي ملڪ ۾ عام ماڻهوءَ تي هڪ ئي وقت ڪيترن ئي پاسن کان بار وڌي رهيو آهي. بجلي جا بل، گئس جا خرچ، کاڌي پيتي جون وڌندڙ قيمتون، ٻارن جي تعليم، علاج، گهر جو ڪرايو ۽ سفر جا خرچ، اهي سڀ گڏجي هڪ اهڙي صورتحال پيدا ڪن ٿا، جنهن ۾ محدود آمدني وارو ماڻهو مهيني جي آخر تائين پهچندي پهچندي قرض وٺڻ تي مجبور ٿي وڃي ٿو. اهڙي صورتحال ۾ پيٽروليم ليوي جهڙي اضافي بار بابت سوال اٿڻ فطري ڳالهه آهي.
وفاقي حڪومت کي گهرجي ته سنڌ اسيمبلي جي مطالبي کي سياسي اختلاف جي نظر سان ڏسڻ بدران عوامي مسئلي جي حيثيت سان ڏسي. جيڪڏهن ڪنهن مد ۾ غير ضروري وصولي ٿي رهي آهي ته ان کي ختم ڪيو وڃي ۽ جيڪڏهن ڪنهن محصول جي شرح گهٽ ڪري سگهجي ٿي ته ان ۾ گهٽتائي ڪئي وڃي. حڪومت جيڪڏهن واقعي عوام کي رليف ڏيڻ چاهي ٿي ته پيٽروليم شين جي قيمت گهٽ ڪرڻ سان ان جو اثر ڪيترن ئي شعبن تي هڪ ئي وقت پئجي سگهي ٿو.
پيٽرول سستو ٿيندو ته ٽرانسپورٽ جا خرچ گهٽجڻ جا امڪان پيدا ٿيندا، سامان جي ترسيل جو خرچ گهٽجي سگهي ٿو ۽ بازار ۾ شين جي قيمتن تي به دٻاءُ گهٽجي سگهي ٿو. هاريءَ جي پيداوار جو خرچ گهٽ ٿيندو ته ان کي به فائدو ٿيندو ۽ صارف کي به ڪجهه آساني ملي سگهي ٿي. يعني ٻارڻ جي قيمت ۾ مناسب گهٽتائي جو فائدو صرف گاڏي هلائيندڙ کي نه، پر سڄي معاشي نظام کي پهچي سگهي ٿو.
اڄ عوام کي اهڙي حڪمت عملي جي ضرورت آهي، جنهن ۾ ملڪ جي معيشت به مضبوط ٿئي ۽ عام ماڻهوءَ جي زندگي به آسان بڻجي. رڳو سرڪاري خزاني جي آمدني وڌائڻ سان معاشي ترقي مڪمل نٿي ٿي سگهي. حقيقي معاشي ترقي ان وقت ٿيندي، جڏهن مزدور جي گهر ۾ چلهو آسانيءَ سان ٻرندو، هاري پنهنجي فصل جو مناسب خرچ ڪڍي سگهندو، ننڍو واپاري پنهنجو ڪاروبار هلائي سگهندو ۽ عام ماڻهو پنهنجي ٻارن جي تعليم ۽ علاج جا خرچ عزت سان برداشت ڪري سگهندو.
سنڌ اسيمبلي جو هي مطالبو وفاقي حڪومت لاءِ هڪ اهم موقعو آهي ته اها عوامي مسئلي تي عملي قدم کڻي. جيڪڏهن پيٽروليم ليوي ۽ غير ضروري وصولين ۾ گهٽتائي ڪئي وڃي ٿي ته اهو عوام لاءِ هڪ مثبت قدم ثابت ٿيندو. حڪومت کي اهو سمجهڻ گهرجي ته عوام جي برداشت جي به هڪ حد هوندي آهي. جڏهن آمدني ساڳي رهي ۽ خرچ مسلسل وڌندا وڃن ته ماڻهو معاشي طور ٽٽي پوندو آهي.
اڄ پاڪستان کي اهڙي معاشي پاليسي جي ضرورت آهي، جيڪا رڳو انگن اکرن ۾ نه، پر عام ماڻهوءَ جي زندگيءَ ۾ به نظر اچي. عوام کي ٻڌايو وڃي ته مهانگائي گهٽائڻ لاءِ ڪهڙا عملي قدم کنيا پيا وڃن، پيٽروليم شين تي ڪهڙو بار آهي ۽ ان بار کي گهٽائڻ لاءِ حڪومت ڇا ڪري سگهي ٿي.
سنڌ اسيمبلي جي آواز کي نظرانداز ڪرڻ بدران وفاقي حڪومت کي ان مطالبي تي سنجيدگيءَ سان غور ڪرڻ گهرجي، ڇاڪاڻ ته پيٽروليم ليوي جو مسئلو رڳو سنڌ جو مسئلو ناهي، اهو سڄي پاڪستان جي عوام جو مسئلو آهي. ڪراچي کان ڪشمور تائين، بدين کان اسلام آباد تائين ۽ ڳوٺن کان وڏن شهرن تائين هر اهو ماڻهو جيڪو سفر ڪري ٿو، سامان خريد ڪري ٿو يا روزگار لاءِ ٻارڻ استعمال ڪري ٿو، ان تي پيٽرول جي قيمت جو اثر پوي ٿو.
آخرڪار سوال اهو آهي ته ملڪ جي معاشي مشڪلاتن جو بار آخر ڪيستائين عام ماڻهو کڻندو رهندو؟ حڪومت کي آمدني به گهرجي، پر عوام کي جيئڻ جي جاءِ به گهرجي. پيٽروليم ليوي ۽ غير ضروري وصولين تي نظرثاني ڪري عوام کي رليف ڏيڻ وقت جي اهم ضرورت آهي. سنڌ اسيمبلي جي واضح مطالبي کي جيڪڏهن وفاقي حڪومت عملي قدم ۾ تبديل ڪري ٿي ته اهو عوام لاءِ رڳو هڪ معاشي رليف نه هوندو، پر ان ڳالهه جو ثبوت پڻ هوندو ته حڪمرانن کي عام ماڻهوءَ جي تڪليف جو احساس آهي. اڄ عوام کي تقريرن کان وڌيڪ آساني گهرجي، واعدن کان وڌيڪ رليف گهرجي ۽ انگن اکرن کان وڌيڪ پنهنجي گهر جي خرچن ۾ گهٽتائي گهرجي. حڪومت جيڪڏهن عوام جي هن آواز کي ٻڌي ٿي ته اها رڳو هڪ قرارداد جو احترام نه ڪندي، پر انهن لکين ماڻهن جي اميدن جو به احترام ڪندي، جيڪي مهانگائي جي بار هيٺ زندگي گذاري رهيا آهن.
