غلام مصطفيٰ جمالي
سنڌ جي سياست هڪ ڀيرو ٻيهر اهڙو موڙ وٺي رهي آهي، جنهن سياسي حلقن ۾ نئين بحث کي جنم ڏنو آهي. پاڪستان تحريڪ انصاف صوبي ۾ پنهنجي سياسي سرگرمين کي تيز ڪرڻ ۽ ڪارڪنن کي متحرڪ ڪرڻ جو سلسلو شروع ڪيو آهي، جڏهن ته 27 سيپٽمبر تي ملڪ گير احتجاج جي تياريءَ سياسي ماحول کي وڌيڪ گرم ڪري ڇڏيو آهي. اهڙي صوبي ۾، جتي پاڪستان پيپلز پارٽي ڪيترن ئي ڏهاڪن کان پنهنجي مضبوط سياسي پاڙون رکي ٿي، تحريڪ انصاف پاران عوامي رابطا مهم شروع ڪرڻ رڳو هڪ سياسي سرگرمي ناهي، پر مستقبل جي سياست لاءِ هڪ اهم اشارو پڻ سمجهي سگهجي ٿو.
سنڌ جي سياست کي رڳو جلسن، نعرن ۽ سياسي بيانن وسيلي سمجهڻ ممڪن ناهي. هن صوبي جو سياسي مزاج ٻين صوبن کان مختلف آهي. هتي ووٽر جي فيصلي ۾ مقامي اميدوار، برادري، قبائلي اثر، ذاتي لاڳاپا، علائقائي مسئلا، سياسي تاريخ ۽ علائقي جي مخصوص صورتحال اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ان ڪري ڪنهن به قومي جماعت لاءِ سنڌ ۾ پاڙون مضبوط ڪرڻ صرف مقبول سياسي نعرا هڻڻ سان ممڪن ناهي. ان کي ڳوٺن ۽ شهرن جي سطح تائين پنهنجي موجودگي ثابت ڪرڻي پوندي ۽ ماڻهن جي ڏکن، تڪليفن ۽ مسئلن ۾ ساڻن گڏ بيهڻو پوندو.
تحريڪ انصاف هن وقت سنڌ ۾ پنهنجي سياسي موجودگي کي ٻيهر منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪري رهي آهي. پارٽي قيادت مختلف علائقن ۾ ڪارڪنن سان ملاقاتون ڪري رهي آهي ۽ عوامي رابطا وڌائڻ تي ڌيان ڏنو پيو وڃي. تحريڪ انصاف لاءِ هي هڪ اهم مرحلو آهي، ڇاڪاڻ ته ان کي پنهنجي قومي سطح جي مقبوليت کي سنڌ جي مخصوص سياسي حالتن ۾ تبديل ڪرڻو پوندو. جيڪڏهن پارٽي اهو سمجهي ٿي ته رڳو عمران خان جي مقبوليت سنڌ ۾ کيس وڏي چونڊ ڪاميابي ڏياري سگهي ٿي ته اهو اندازو شايد مڪمل طور درست نه هجي. سنڌ جي ووٽر کي قومي سياست سان گڏ پنهنجي مقامي مسئلن جا جواب به گهرجن.
سنڌ جي ٻهراڙين ۾ سڀ کان وڏو سوال زراعت ۽ پاڻيءَ جو آهي. آبادگار فصلن جي اگهن، پاڻيءَ جي دستيابي، بجليءَ جي اگهن، ڀاڻ ۽ ٻج جي قيمتن ۽ زرعي خرچن جي بار سبب پريشان آهي. ٻئي طرف نوجوان نسل روزگار جا موقعا ڳولي رهي آهي. سرڪاري ادارن ۾ محدود موقعا، خانگي شعبي جي ڪمزور موجودگي ۽ مهانگائي نوجوانن جون مشڪلاتون وڌائي ڇڏيون آهن. صحت ۽ تعليم جو نظام پڻ اهڙا سوال اٿاري رهيو آهي، جن کي ڪا به سياسي جماعت نظرانداز نٿي ڪري سگهي.
جيڪڏهن تحريڪ انصاف سنڌ ۾ واقعي هڪ مضبوط سياسي متبادل بڻجڻ چاهي ٿي ته ان کي انهن مسئلن کي پنهنجي سياست جو بنيادي حصو بڻائڻو پوندو. ان کي سنڌ جي آبادگار کي ٻڌائڻو پوندو ته ان جي زرعي پاليسي ڪهڙي هوندي، نوجوانن لاءِ روزگار پيدا ڪرڻ جو منصوبو ڇا هوندو، شهرن لاءِ ڪهڙي ترقياتي حڪمت عملي هوندي ۽ ٻهراڙين ۾ تعليم ۽ صحت جا مسئلا ڪيئن حل ڪيا ويندا. رڳو حڪومت مخالف بيان هڪ جماعت کي اقتدار تائين پهچائڻ لاءِ ڪافي ناهن، عوام کي متبادل به ڏيکارڻو پوندو.
هتي پاڪستان پيپلز پارٽي لاءِ پڻ هڪ اهم سوال موجود آهي. سنڌ ۾ مسلسل اقتدار پيپلز پارٽي کي مضبوط سياسي جماعت بڻايو آهي، پر ڊگهي اقتدار سان عوام جون اميدون به وڌنديون آهن. ماضيءَ جون سياسي قربانيون ۽ جماعت جي تاريخي حيثيت پنهنجي جاءِ تي اهم آهن، پر اڄ جو ووٽر پنهنجي موجوده مسئلن جو حل چاهي ٿو. هو اهو نٿو پڇي ته پنجاهه سال اڳ ڇا ٿيو هو، هو پڇي ٿو ته اڄ منهنجي ٻار کي روزگار ڇو نٿو ملي، منهنجي علائقي ۾ صاف پاڻي ڇو ناهي، سرڪاري اسپتال ۾ علاج ڏکيو ڇو آهي ۽ منهنجي شهر جون روڊون ڪڏهن بهتر ٿينديون؟اهي سوال ڪنهن هڪ جماعت خلاف نه، پر سڄي سياسي نظام جي سامهون آهن.
سياست ۾ سڀ کان خطرناڪ مرحلو اهو هوندو آهي، جڏهن حڪمران عوام جي ناراضگي کي معمولي سمجهڻ شروع ڪن. عوام خاموش رهي سگهي ٿو، پر خاموشي هميشه رضامنديءَ جي نشاني ناهي هوندي. ڪڏهن ڪڏهن عوام پنهنجون شڪايتون دل ۾ گڏ ڪندو رهي ٿو ۽ چونڊن واري ڏينهن پنهنجو فيصلو ٻڌائي ٿو. ان ڪري هر سياسي جماعت لاءِ ضروري آهي ته اها عوام جي وچ ۾ موجود رهي ۽ ماڻهن جي شڪايتن کي سنجيدگيءَ سان ٻڌي.
تحريڪ انصاف لاءِ سنڌ ۾ سڀ کان وڏو چئلينج تنظيمي آهي. سماجي رابطن جي ذريعي مقبوليت ۽ زميني سياست ۾ وڏو فرق هوندو آهي. سماجي رابطن واري ميڊيا تي لکين ماڻهو ڪنهن سياسي جماعت جا حامي نظر اچي سگهن ٿا، پر چونڊن ۾ پولنگ اسٽيشن کان وٺي يونين ڪائونسل تائين تنظيم، ڪارڪن، اميدوار ۽ ووٽر سان مسلسل رابطو ضروري هوندو آهي. سنڌ جهڙي صوبي ۾، جتي مقامي سياست جو ڪردار تمام مضبوط آهي، اتي اهو ڪم وڌيڪ ڏکيو ٿي وڃي ٿو.
تحريڪ انصاف جيڪڏهن پنهنجي ڪارڪنن کي منظم ڪري ٿي، مقامي قيادت کي اڳتي آڻي ٿي ۽ سنڌ جي مختلف ضلعن ۾ مستقل سياسي رابطو قائم رکي ٿي ته ان جا امڪان وڌي سگهن ٿا. پر جيڪڏهن سرگرميون رڳو احتجاجي ڏينهن تائين محدود رهيون ته ڊگهي عرصي وارو سياسي اثر پيدا ڪرڻ ڏکيو ٿيندو.
27 سيپٽمبر وارو احتجاج به ان سلسلي ۾ هڪ اهم امتحان بڻجي سگهي ٿو. تحريڪ انصاف ان کي پنهنجي سياسي ڪارڪنن کي متحرڪ ڪرڻ ۽ ملڪ اندر سياسي دٻاءُ وڌائڻ لاءِ استعمال ڪرڻ چاهي ٿي. پر احتجاج ۽ چونڊ سياست ٻه مختلف ميدان آهن. احتجاج ۾ سياسي جذبا ماڻهن کي روڊن تي آڻي سگهن ٿا، جڏهن ته چونڊن ۾ ووٽر اميدوار، جماعت، مقامي لاڳاپن ۽ مستقبل جي اميدن کي سامهون رکي فيصلو ڪندو آهي. ان ڪري تحريڪ انصاف لاءِ اصل ڪاميابي اها هوندي ته اها احتجاجي سياست کي مستقل عوامي رابطي ۽ منظم چونڊ سياست ۾ تبديل ڪري سگهي.
سنڌ ۾ هڪ ٻي اهم حقيقت کي به نظرانداز نٿو ڪري سگهجي. صوبي جا ماڻهو سياسي طور باشعور آهن. هنن ڪيترن ئي ڏهاڪن دوران مختلف سياسي تحريڪون ڏٺيون آهن. هنن حڪومتون ٺهندي ۽ ختم ٿيندي ڏٺيون آهن، سياسي جماعتن کي عروج حاصل ڪندي ۽ پوءِ زوال جو شڪار ٿيندي ڏٺو آهي. ان ڪري سنڌ جو ووٽر ڪنهن به سياسي جماعت جي دعويٰ کي فوري طور قبول نٿو ڪري. هو وقت سان گڏ ڪارڪردگي ڏسي ٿو ۽ پوءِ فيصلو ڪري ٿو.
اڄ سنڌ جو نوجوان خاص طور تي سياسي جماعتن کان نوان سوال ڪري رهيو آهي. هن کي روايتي سياسي تقريرن کان وڌيڪ پنهنجي مستقبل جي فڪر آهي. هو پڇي ٿو ته تعليم مڪمل ڪرڻ کان پوءِ روزگار ڪٿي ملندو؟ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ سرمايو ڪٿان ايندو؟ مهانگائيءَ ۾ گهر ڪيئن هلندو؟ جيڪڏهن هو ٻاهرين ملڪ نٿو وڃي سگهي ته پاڪستان ۾ هن لاءِ موقعا ڪٿي آهن؟ اهي سوال ايندڙ چونڊن ۾ تمام اهم ڪردار ادا ڪري سگهن ٿا.
جيڪڏهن پيپلز پارٽي انهن سوالن جا جواب پنهنجي حڪومتي ڪارڪردگيءَ سان ڏئي ٿي ته ان جي سياسي حيثيت مضبوط رهي سگهي ٿي. جيڪڏهن تحريڪ انصاف انهن سوالن جا جواب هڪ قابلِ عمل متبادل پروگرام ذريعي ڏئي ٿي ته اها سنڌ ۾ پنهنجي سياسي جاءِ ٺاهي سگهي ٿي. پر جيڪڏهن ٻئي جماعتون رڳو هڪ ٻئي تي الزام لڳائڻ تائين محدود رهيون ته عوام جي مايوسي ۾ اضافو ٿيندو.
سياست جو اصل حسن مقابلي ۾ آهي. جيڪڏهن حڪومت کي خبر هجي ته هڪ مضبوط مخالف ڌر موجود آهي ته ان کي پنهنجي ڪارڪردگي بهتر بڻائڻ جي ضرورت محسوس ٿيندي. جيڪڏهن مخالف ڌر کي خبر هجي ته عوام رڳو نعرن سان مطمئن نه ٿيندو ته ان کي بهتر منصوبو ۽ مضبوط تنظيم ٺاهڻي پوندي. ان لحاظ کان سنڌ ۾ سياسي مقابلو وڌڻ جمهوريت لاءِ نقصانڪار نه، پر فائديمند به ٿي سگهي ٿو، شرط اهو آهي ته اهو مقابلو تشدد، نفرت ۽ ورهاست بدران پاليسي ۽ ڪارڪردگيءَ جي بنياد تي هجي.
سنڌ جي سياست ۾ پيپلز پارٽي وٽ ڊگهي سياسي تاريخ، مضبوط تنظيم ۽ عوامي پاڙون آهن. تحريڪ انصاف وٽ پنهنجي قومي سطح جي مقبوليت ۽ متحرڪ ڪارڪنن جي طاقت آهي. ٻنهي جماعتن وچ ۾ مقابلو ايندڙ ڏينهن ۾ وڌيڪ واضح ٿي سگهي ٿو. پر ان مقابلي جو فيصلو سياسي بيانن سان نه، پر عوامي اعتماد سان ٿيندو.
سنڌ جي عوام کي هاڻي اهڙي سياست گهرجي، جيڪا انهن جي مسئلن کي سمجهي سگهي. کين اهڙا نمائندا گهرجن، جيڪي چونڊن کان پوءِ به انهن جي وچ ۾ موجود رهن. کين اهڙي حڪومت گهرجي، جيڪا سرڪاري وسيلن کي عوامي امانت سمجهي. کين اهڙي مخالف ڌر گهرجي، جيڪا رڳو حڪومت ڪيرائڻ جي ڳالهه نه ڪري، پر حڪومت هلائڻ جي صلاحيت پڻ ثابت ڪري.
اهو پڻ ضروري آهي ته سنڌ ۾ سياسي اختلاف کي دشمني نه بڻايو وڃي. پيپلز پارٽي ۽ تحريڪ انصاف سميت سڀني سياسي جماعتن کي اهو سمجهڻو پوندو ته سياسي اختلاف جمهوريت جو حسن آهي، پر سياسي نفرت معاشري کي ورهائي ٿي. هڪ ٻئي کي غدار، دشمن يا ملڪ دشمن قرار ڏيڻ بدران پاليسين تي بحث ٿيڻ گهرجي. عوام کي اهو حق حاصل آهي ته هو جنهن جماعت کي چاهين ووٽ ڏين ۽ جنهن جماعت کي چاهين رد ڪن.
اڄ سنڌ هڪ اهڙي سياسي مرحلي ۾ داخل ٿيندي نظر اچي رهي آهي، جتي پراڻي سياسي طاقت ۽ نيون سياسي ڪوششون هڪ ٻئي جي سامهون آهن. اڃا اهو چوڻ وقت کان اڳ هوندو ته تحريڪ انصاف سنڌ ۾ پيپلز پارٽي جي سياسي بالادستي ختم ڪري ڇڏيندي، پر اهو ضرور چئي سگهجي ٿو ته جيڪڏهن تحريڪ انصاف پنهنجي سرگرمين کي مستقل تنظيم، مقامي قيادت ۽ عوامي مسئلن سان ڳنڍي ڇڏيو ته سنڌ جي سياست ۾ هڪ نئون مقابلو ضرور پيدا ٿي سگهي ٿو.
آخرڪار سياست ۾ ڪا به جماعت هميشه لاءِ فاتح نه هوندي آهي ۽ ڪا به جماعت هميشه لاءِ شڪست کاڌل نه رهندي آهي. عوامي اعتماد وقت سان تبديل ٿيندو رهندو آهي. جيڪا جماعت عوام جا مسئلا حل ڪندي، عوام ان سان گڏ بيهندو، ۽ جيڪا جماعت عوام کان پري ٿيندي ويندي، ان لاءِ مشڪلاتون وڌنديون وينديون.
سنڌ جي سياست جو ايندڙ باب شايد اڄ نه لکجي رهيو هجي، پر ان جون شروعاتي سٽون ضرور لکيون پيون وڃن. تحريڪ انصاف جون سرگرميون، پيپلز پارٽي جي حڪمراني، نوجوانن جي بيچيني، آبادگارن جا مسئلا ۽ عوام جون وڌندڙ اميدون گڏجي ايندڙ سياسي منظرنامو جوڙينديون.
اصل سوال اهو ناهي ته سنڌ ۾ تحريڪ انصاف واپس اچي رهي آهي يا نه، اصل سوال اهو آهي ته سنڌ جو عوامي مزاج ڪهڙي طرف وڃي رهيو آهي. سياسي جماعتون پنهنجا پنهنجا دعوائون ڪنديون رهنديون، جلسا به ٿيندا، احتجاج به ٿيندا ۽ تقريرون به ٿينديون، پر آخري فيصلو سنڌ جا ماڻهو ڪندا. ڇو ته سياست ۾ سڀ کان طاقتور آواز جلسي جو نعرو نه، عوام جو ووٽ هوندو آهي.
