شرم جو احساس ۽ بي شرمي جي انتها

ليکڪ: صلاح الدين احمد
”اوهان کي پنهنجي شرم جو احساس ڪڏهن به نه وڃائڻ گهرجي. جيڪڏهن انسان مان شرم مڪمل طور ختم ٿي وڃي ته پوءِ هو ڪنهن ڪم جو نٿو رهي؟ انسان ان پکين وانگر جيئندو آهي، جيڪي پنهنجا پراڻا پَر ڇڏيندا آهن، ۽ پنهنجون خوبيون به اهڙيءَ طرح وڃائيندا آهن، ڄڻ اهي پَر سڀ هيٺ دوزخ ڏانهن ڪري رهيا هجن.“ — وولفرام فان ايشنباخ (جرمن شاعر)
مان ڪجهه عرصي کان هن خيال سان جهيڙي رهيو آهيان ــ يعني انسانيت کي برقرار رکڻ لاءِ شرم جي احساس جي بنيادي اهميت سان. پر هر ڀيري جڏهن خبرن ۾ پڙهندو آهيان ته ڪو نه ڪو جج هڪ ڀيرو ٻيهر ايمان مزاري ۽ هادي چٺا جي بي رحم ۽ غيرمعمولي قيد کي ڪاميابي سان جاري رکيو آهي، ته اهو خيال ٻيهر ذهن ۾ تازو ٿي ويندو آهي.
ناول Shame (شرم) هن تصور کي هڪ ٻئي انداز سان پيش ڪري ٿو. اهو شرم جي ضرورت کي تسليم ڪندي دليل ڏئي ٿو ته شرم اصل ۾ ڪڏهن مڪمل طور ختم نٿو ٿئي. ان کي دٻايو وڃي ٿو، ان کي تسليم نٿو ڪيو وڃي، ان جو بار ٻين تي منتقل ڪيو وڃي ٿو، پر اهو آخرڪار ٻيهر ظاهر ٿئي ٿو، بلڪه ڦاٽي نڪري ٿو، ۽ سڄي سماج ۾ تشدد ۽ ظلم جي مختلف بگڙيل صورتن ۾ تبديل ٿي سامهون اچي ٿو.
پاڪستان ۾ زنده رهڻ (پر خاص طور تي پاڪستان ۾ ترقي ۽ خوشحالي حاصل ڪرڻ) لاءِ شرم جي احساس کي دٻائڻ ضروري بڻجي ويو آهي. وڌيڪ خوش نصيب هجڻ جي حيثيت سان اسين هڪ اهڙي ظالم ۽ لٽيندڙ نظام تي شرم کي دٻايون ٿا، جيڪو طاقتورن کي فائدو پهچائڻ لاءِ ڪمزورن جي استحصال تي قائم ڪيو ويو آهي.
مسلمانن جي حيثيت سان اسين ان ڳالهه تي پنهنجي شرم کي دٻايون ٿا ته ڪيئن اسين آهستي آهستي پنهنجي اقليتن جي رڳو وجود کي ئي ڏوهه بڻائي رهيا آهيون ۽ کين جيئڻ جو حق حاصل ڪرڻ لاءِ وڌيڪ ۽ وڌيڪ ڏکين امتحانن مان گذرڻ تي مجبور ڪري رهيا آهيون.
شهرين جي حيثيت سان اسين ان رياست تي شرم کي دٻايون ٿا، جنهن گهڻو وقت اڳ عوام جي حقيقي نمائندي هجڻ جو ڏيکاءُ به ڇڏي ڏنو آهي ۽ اختلاف ڪندڙ ماڻهن کي بنا ڪنهن تڪلف جي غائب ڪري ڇڏي ٿي.
وڪيلن جي حيثيت سان اسين هڪ اهڙي قانوني نظام تي شرم کي دٻايون ٿا، جيڪو انصاف کان لاتعلق، بزدلي ۽ بدعنواني سان ڀريل آهي.
اسين شرم کي رڳو ڳالهائڻ يا عمل ڪرڻ جي نتيجن جي خوف سبب نٿا دٻايون، پر ان ڪري به دٻايون ٿا ته جيئن اسين پاڻ سان گڏ جيئڻ جي قابل رهي سگهون.
ڪي ٿورا ماڻهو اهڙا به آهن، جيڪي شرم جي چُڀڻ کي وڌيڪ شدت سان محسوس ڪن ٿا
اهي ڳالهائين ٿا، عمل ڪن ٿا، جڏهن ته اسين رڳو ڏسندا رهون ٿا. اهي اسان جي گڏيل شرم جو بار پنهنجي ڪلهن تي کڻن ٿا ۽ ان جو ڪفارو ادا ڪن ٿا.
ڪي ٿورا ماڻهو اهڙا آهن، جيڪي اسان جي گڏيل شرم جو بار کڻن ٿا ۽ ان جو ڪفارو ادا ڪن ٿا.
ايمان ۽ هادي به اهڙن ماڻهن جي فهرست ۾ شامل آهن. ممڪن آهي ته ڪو ماڻهو سندن هر راءِ سان متفق نه هجي. ممڪن آهي ته ڪنهن کي لڳي ته هو ڪجهه انهن مقصدن بابت غلط راهه تي آهن، جن جي حمايت ڪن ٿا. ۽ پنهنجي گهر جي آرامده ۽ محفوظ ماحول ۾ ويهي، ڪو ماڻهو سندن، يا وڌيڪ خاص طور تي ايمان جي، ڳالهائڻ ۽ اظهار ڪرڻ جي انداز سان اختلاف به ڪري سگهي ٿو.
پر جڏهن ته شايد اسان وٽ سندن پيروي ڪرڻ جي همت نه هجي، ڇا اسان ۾ ايترو به شرم جو احساس ناهي جو گهٽ ۾ گهٽ سندن تعريف ڪري سگهون؟
هن سال جنوري ۾ جج افضل منجوڪا هن جوڙي کي 17 سالن جي قيد جي سزا ٻڌائي. فيصلي موجب، ايمان جو ڏوهه ڇهه ٽوئيٽ موڪلڻ هو.
هڪ ٽوئيٽ ۾ هن ماهرنگ بلوچ جي فتح جو نشان ٺاهيندي تصوير پوسٽ ڪئي ۽ عوام کي جعلي مقابلن، جبري گمشدگين ۽ بلوچستان ۾ ٿيندڙ قتلن خلاف آواز اٿارڻ جي اپيل ڪئي.
هڪ ٻي ٽوئيٽ ۾ هن چيو ته غيرقانوني حراست ۽ تشدد جي ڪوٺڙين ۾ رکيل بيگناهه ماڻهو به دهشتگرد حملن ۾ نشانو بڻجندڙ ماڻهن وانگر ئي متاثرين آهن.
ٽئين ٽوئيٽ ۾ هن چيو ته بلوچستان ۾ رياستي جبر بغاوت کي وڌيڪ خراب ڪري رهيو آهي.
چوٿين ٽوئيٽ ۾ هن دليل ڏنو ته بلوچستان ۾ سڪيورٽي اهلڪارن طرفان دهشتگردي خلاف آپريشنن بابت رپورٽن جي ساک ختم ٿي چڪي آهي.
سندس ٻن ٽوئيٽن جو تعلق خيبر پختونخوا سان هو. پهرين ۾ هن چيو: ”اسين چيو ته ڪڏهن به نه وسارجو، پر پوءِ اهڙو عمل ڪيو ڄڻ ڪجهه ٿيو ئي نه هجي. جنهن دهشتگرد اسان جي ٻارن کي قتل ڪرايو، ان کي رياست آزاد ڪري ڇڏيو. سٺن طالبان ۽ خراب طالبان واري تباهه ڪندڙ پاليسي اڄ به جاري آهي.“
ممڪنه طور هن تحريڪ طالبان پاڪستان (ٽي ٽي پي) جي اڳوڻي ترجمان احسان الله احسان ڏانهن اشارو ڪيو هو، جنهن پهرين هٿيار ڦٽا ڪيا ۽ کيس فوجي محفوظ گهر ۾ رکيو ويو، پر پوءِ هو مبينا طور ”فرار“ ٿي ويو ۽ بعد ۾ دعويٰ ڪئي ته هو ترڪي ۾ جلاوطني واري زندگي گذاري رهيو آهي.
خاص ڳالهه اها آهي ته آرمي پبلڪ اسڪول جي قتل عام ۾ مارجي ويل 147 ٻارن جي والدين به اڳ ۾ سپريم ڪورٽ ۾ پنهنجي درخواست دوران ساڳي شڪايت ڪئي هئي.
سندس ٻي ٽوئيٽ ۾ پي ٽي ايم اڳواڻ منظور پشتين جي ڀاءُ غازي امان الله جي جبري گمشدگي جي مذمت ڪئي وئي هئي ۽ دليل ڏنو ويو هو ته رياست پرامن اختلاف ڪندڙن ۽ سندن خاندانن کي نشانو بڻائي رهي آهي.
جيئن مون اڳ چيو، ڪو ماڻهو سندس ڪجهه ڳالهين جي لهجي تي اعتراض ڪري سگهي ٿو. پر مواد تي نه؟ ڪير سنجيدگي سان ان ڳالهه سان اختلاف ڪندو ته افغانستان ۽ پاڪستان ۾ گذريل ٽن ڏهاڪن کان مختلف وقتن تي اختيار ڪيل سٺن طالبان ۽ خراب طالبان واري حڪمت عملي هر ڀيري آخرڪار اسان لاءِ نقصانڪار ڇو ثابت ٿي آهي؟
يا اهو ته بلوچستان ۾ رياست جي ڏهاڪن تي ٻڌل بنا فرق جبر رڳو بغاوت کي وڌيڪ هٿي ڏني آهي؟
پر ڀلي اوهان ان سان اختلاف ڪريو، ۽ واقعي ”پنڊي سڀ کان بهتر ڄاڻي ٿي“ واري فلسفي جا سچا پوئلڳ هجو، ته ڇا اوهان سمجهو ٿا ته ان جي ابتڙ راءِ ظاهر ڪندڙ ماڻهن کي دهشتگردي جو ڏوهاري قرار ڏئي 17 سال جيل ۾ موڪلڻ گهرجي؟
ويچارو هادي، يقينن، پاڻ هڪ به ٽوئيٽ نه ڪئي هئي. پر فيصلي ۾ مٿس الزام لڳايو ويو ته هن ايمان جي چئن ٽوئيٽن کي ري ٽوئيٽ ڪيو.
فيصلي ۾ اهو ذڪر ناهي ڪيو ويو، پر چيف جسٽس سرفراز ڊوگر هڪ اڳوڻي ۽ غير لاڳاپيل ڪيس ۾ غيردانشمنداڻي نموني اهو اظهار ڪري چڪو آهي، ته هادي جو اصل ڏوهه شايد اهو آهي ته هو هڪ پاڪستاني مرد آهي، جيڪو پنهنجي زال کي ڪنٽرول نٿو ڪري سگهي.
پر منهنجو سوال جج منجوڪا کان نه آهي، ۽ نه ئي اهو سوال ان ڳالهه بابت آهي ته 24 جنوري جو سندس فيصلو 6 جنوري تي هڪ سڪيورٽي عملدار طرفان ڪيل پريس ڪانفرنس ۾ پيش ڪيل ان بيانيي سان ڪيترو ويجهو آهي، جنهن ۾ ايمان تي ”دهشتگردن جي وڪيل“ ۽ ”پرڏيهي ايجنٽ“ هجڻ جا الزام لڳايا ويا هئا.
منهنجو سوال هر ان شخص کان آهي، جيڪو عدالتي چوغو پائي ٿو: ايمان ۽ هادي جي مقدمي جي هن مذاق کي ڏسڻ کانپوءِ، قانوني عمل جي هر اصول جي ڀڃڪڙي، مٿن لڳايل الزامن جي انتهائي بي بنيادي، ۽ کين ڏنل سخت ۽ ظالماڻين سزائن کي ڏسڻ باوجود، ڇا پنهنجي بيوسيءَ تي شرم جو شديد احساس پيدا نٿو ٿئي؟
اهو سوال هر ان شخص کان به آهي، جيڪو ڪارو ڪوٽ پائي ٿو. ڪو ماڻهو اهڙي پيشي سان ڪيئن تعلق رکي سگهي ٿو، جنهن جو مقصد قانون جي حڪمراني برقرار رکڻ آهي، ۽ پوءِ سپريم ڪورٽ بار ۽ اسلام آباد هاءِ ڪورٽ بار جي صدرن کي انهن سزائن جو دفاع ڪندي ڏسي ــ ۽ اهي به عاصمه جهانگير گروپ سان تعلق رکندڙ هجن ــ ۽ اڪثريت وارن بارن کي پنهنجن ئي ساٿين جي دفاع لاءِ اٿندي نه ڏسي، ۽ پوءِ به شرم جي تيز چُڀڻ محسوس نه ڪري؟
اصل سوال شرم جي احساس جي فطرت بابت آهي.
ان سماج سان آخر ڇا ٿيندو، جنهن کي شرم کانسواءِ جيئڻ تي مجبور ڪيو وڃي؟. (نوٽ، ليکڪ پاڪستان بار ڪائونسل جو ميمبر آهي ۽ سنڌ هاءِ ڪورٽ بار ايسوسيئيشن جو صدر به رهي چڪو آهي. هي مضمون اڄوڪي ڊان اخبار ۾ شايع ٿيو، جيڪو سندن ٿورن سان اسين پنهنجي پڙهندڙن لاءِ پيش ڪري رهيا آهيون. ادارو)